CHƯƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ DẠY HỌC PHÂN HÓA TRONG MÔN TOÁN Ở TRƯỜNG THPT 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu dạy học phân hóa 1. Các nghiên cứu dạy học phân hóa ở nước ngoài DHPH đã được áp dụng từ rất lâu trong lịch sử giáo dục của nhân loại.
Từ thế kỷ V. TCN, Khổng Tử đã quan tâm, sử dụng triệt để phương pháp DHPH. Ông luôn đòi hỏi sự nỗ lực cao từ cá nhân người học và yêu cầu người thầy dạy dựa trên cá tính mỗi người.[15] Pơlatôn (Platon 427 - 348 TCN) là học trò của Xôcơrát - người đại diện tiêu biểu nhất cho trường phái duy tâm khách quan của Hi Lạp cổ đại. Theo Pơlatôn thì giáo dục con người là một quá trình dài, phải được tiến hành từ tuổi thơ, giáo dục hệ thống và phân hóa tùy thuộc khả năng, hoàn cảnh của mỗi người.[19] Thời văn hoá phục hưng, J.Cômenxki (1592- 1670) - Nhà giáo dục vĩ đại người Sec đưa ra những tư tưởng giáo dục đạt tới đỉnh cao nhất của những tư tưởng giáo dục từ thời cổ đại cho đến thế kỷ XVII, mở đường cho một nền dân chủ, khoa học phát triển.
Ông đưa ra những nguyên tắc giảng dạy theo khả năng tiếp thu của HS. Theo ông nguyên tắc dạy học phải thiết thực và dạy học theo nguyên tắc cá biệt.[1] John Locke (1632 - 1704) đánh giá rất cao vai trò của giáo dục, ông đã vận dụng DHPH theo các tầng lớp trong xã hội. Mỗi tầng lớp xã hội khác nhau cần sự giáo dục khác nhau, cho nên ông chia giáo dục thành 2 hệ thống: giáo dục cho con quý tộc và giáo dục cho con thường dân. John Dewey (1859 – 1952) là một triết gia nổi tiếng của chủ nghĩa thực dụng Mĩ - nhà xã hội học, giáo dục học Mĩ có nhiều ảnh hưởng đương thời.
Deway nhà trường có nhiệm vụ tạo điều kiện tốt nhất để người học phát huy hết năng lực của mình, tạo ra môi trường để người học tìm tòi và chiếm lĩnh tri thức của chính bản thân mình. Phương pháp dạy học phải phù 6 hợp với đối tượng và nội dung tạo hứng thú và niềm say mê của người học.[19] Đối với giáo dục ở nước Pháp: Dạy học được định hướng tích hợp ở cấp I và phân hóa sâu ở cấp II và cấp III theo từng phân ban. Đối với cấp II, từ cuối cấp việc phân hóa được thực hiện bằng hình thức phân ban và dạy học tự chọn. Ở lớp 10 THPT phân hóa theo hình thức dạy học tự chọn, lớp 11 và 12 được thực hiện bằng hình thức phân ban kết hợp với tự chọn.[15] Đối với giáo dục ở nước Nga: Việc DHPH được thể hiện qua hình thức kết hợp phân ban với hoạt động tự chọn.
Trong đó, có 3 ban là ban Nhân văn; ban Toán Khoa học tự nhiên và ban Công nghệ. Chương trình học tập của mỗi ban đều bao gồm một số môn học bắt buộc cùng với các giáo trình tự chọn.[15] Đối với giáo dục ở nước Trung Quốc: kế hoạch dạy học đã hình thành các môn học tự chọn ở các năm cuối bậc THPT. Trong đó, các môn học tự chọn được chọn lựa dựa trên nhu cầu của người học, nhu cầu xã hội và điều kiện của nhà trường. [15] Đối với giáo dục ở nước Mỹ: DHPH thể hiện ở việc phân loại hình trường đa dạng ở bậc trung học bao gồm 3 nhóm chính sao cho phù hợp với hoàn cảnh học tập của HS: Nhóm1 gồm trường trung học bậc thấp (Junior High Schools), trường trung học bậc cao (Senior High School), nhóm 2 gồm trường trung học (Middle School) trường trung học bậc cao (High School), nhóm 3 là loại hình trường kết hợp (Combined Junior- Senior High Schools) trong đó cấu trúc chương trình đào tạo theo các môn bắt buộc và tự chọn.[15] Đối với giáo dục ở Nhật Bản: DHPH được thể hiện qua việc tự chọn môn học của HS, có hai loại môn học là: môn học bắt buộc và môn học tự chọn.
Cấp THPT, việc DHPH được thực hiện với mức độ sâu hơn, rộng hơn chủ yếu bằng cách phân nhiều ban hoặc nhiều luồng kết hợp với môn học và giáo trình tự chọn hoặc bằng cách hoàn toàn tự chọn. Các nghiên cứu dạy học phân hóa ở trong nước Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890 - 1969) lúc sinh thời luôn luôn quan tâm đặc biệt đến sự nghiệp giáo dục và đào tạo con người. Người rất luôn coi trọng tới nội dung và phương pháp giáo dục phải phù hợp người học, hướng vào lợi ích của người học và phân hóa theo đối tượng. Bác đã từng căn dặn: “Vì trình độ người học không đều nhau, cần có tài liệu thích hợp với từng hạng.
Tài liệu không thích hợp thì học không có lợi ích gì”. [24] Thực tế DHPH ở nước ta đã được thực hiện từ lâu. Năm học 1993 - 1994 là năm thực hiện thí điểm theo hình thức phân ban. Bậc THPT được phân thành 3 ban: ban khoa học tự nhiên (ban A), ban khoa học tự nhiên - kĩ thuật (ban B) và ban khoa học xã hội (ban C).
Đến năm học 2006 - 2007, Bộ Giáo dục có điều chỉnh việc phân ban thành 3 ban: Ban khoa học tự nhiên, ban khoa học xã hội - nhân văn và ban cơ bản. Để đáp ứng yêu cầu đổi mới trong phương pháp dạy học các nhà giáo dục Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về lý luận dạy học trong đó có đề cập tới phương pháp DHPH như các tác phẩm “Những xu hướng dạy học không truyền thống”[10], hay trong tác phẩm “Phương pháp dạy học môn Toán”[11] của tác giả Nguyễn Bá Kim. Trong đó, tác giả đã đề cập tới tư tưởng chủ đạo của DHPH và các biện pháp DHPH nội tại. Đồng thời tác giả còn đưa ra một số cách thức tổ chức DHPH ngoài như: hoạt động ngoại khóa,… và các hoạt động phân hóa khác như: Bồi dưỡng HS giỏi,…giúp đỡ HS yếu kém.
Ngoài ra, tác giả Vương Dương Minh đã đề cập tới việc phân hóa trong giáo dục phổ thông nói chung qua tác phẩm “Phân hóa trong giáo dục phổ thông”[12]. Trong bài báo “Một số vấn đề về dạy phân hóa”[20] của tác giả Tôn Thân cũng đã đề cập đến mục tiêu, biện pháp, cách thức và các căn cứ để phân hóa đối tượng học sinh trong DHPH. Bài báo “Phát triển năng lực dạy học phân hóa”[7] của tác giả Lê Thị Thu Hương đã nêu ra quy trình DHPH. 8 Ngoài ra, còn rất nhiều tác giả quan tâm tới phương pháp dạy học này như tác giả Vũ Thị Thanh Huyền với bài báo “Vận dụng phương pháp dạy học phân hóa vào dạy học Toán ở trường Trung học phổ thông”[8] đã đề cập tới việc xây dựng, sử dụng các câu hỏi và bài tập phân hóa trong dạy học Toán ở THPT nhằm phát huy năng lực, tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS.
Trong bài báo “Applying Differentiated Teaching Method in Teaching Mathematics in High Schools in Vietnam”[14] của tác giả Đỗ Thị Hồng Minh đã trình bày tổng quan DHPH bao gồm: mục tiêu, quy trình, hình thức của DHPH và phân bậc hoạt động trong dạy học môn Toán, đó là cơ sở để thiết kế bài dạy phân hóa. Đồng thời, tác giả đưa ra một số pha áp dụng trong DHPH trong dạy học chủ đề phương trình ở trường THPT. Tác giả Phạm Viết Quỳnh trong bài báo “Xu hướng nghiên cứu và vận dụng dạy học phân hóa trên thế giới và ở Việt Nam”[18] đã khái quát những kết quả nghiên cứu về DHPH trên thế giới và ở Việt Nam, từ đó có những định hướng cho những nghiên cứu tiếp theo. Và còn rất nhiều các bài báo, tạp chí, luận văn đã đề cập đến vấn đề DHPH trong giáo dục như [9], [13], [21],[22]….
Qua đó có thể thấy DHPH đã được rất nhiều các nhà khoa học trên thế giớí và ở Việt Nam quan tâm nghiên cứu. Đồng thời, DHPH đã được áp dụng thành công ở nhiều nước trên thế giới và ở Việt Nam. Đây cũng là phương pháp dạy học mang tính xu thế của thời đại đang được nhiều nhà giáo dục quan tâm. Thực trạng dạy học phân hoá môn toán ở trường phổ thông hiện nay Phân hóa trong giáo dục là một nguyên tắc đã được thực hiện từ lâu ở mọi nền giáo dục, mọi thời kỳ với những yêu cầu, mức độ, hình thức khác nhau.
Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, nhìn chung hiệu quả của DHPH trong các nhà trường phổ thông Việt Nam so với yêu cầu mới còn nhiều hạn chế, bất cập. Hầu hết GV chỉ dừng lại trang bị kiến thức cơ bản cho HS trung bình trong lớp nắm được bài mà chưa thực sự quan tâm bồi dưỡng đến đối 9 tượng HS khá giỏi, HSYK. Chúng tôi tiến hành phát phiếu khảo sát ( phụ lục 3) cho 50 GV đang giảng dạy Toán tại các trường THPT ở huyện Vĩnh Bảo. Qua khảo sát sự hiểu biết của GV về DHPH cho thấy hầu hết GV đều đã nghe thấy phương pháp dạy học này, tuy nhiên để hiểu một cách sâu sắc và áp dụng thường xuyên phương pháp DHPH thì chỉ có khoảng 30 % trong số GV được khảo sát.
Bên cạnh đó trên 70% GV đã có nghe và biết phương pháp này nhưng không áp dụng hoặc có áp dụng nhưng không thường xuyên. Tìm hiểu về những yếu tố đảm bảo một giờ học phân hóa đạt hiệu quả thì phần đông (90%) GV được khảo sát đều cho rằng cả 5 kĩ năng : Đánh giá phân loại đối tượng HS, xây dựng nội dung bài học, sử dụng phương tiện dạy học, kiểm tra đánh giá sự tiến bộ của HS, kỹ năng quản lý lớp học và tạo lập môi trường DHPH quyết định thành công của một giờ dạy phân hóa. Khi được hỏi về hiệu quả của phương pháp DHPH trong dạy học toán thì có tới 84% số phiếu khẳng định DHPH giúp phát triển năng lực học tập, tạo hứng thú cho người học, giúp HS lĩnh hội kiến thức đúng với khả năng của mình. Khi khảo sát về những khó khăn mà GV gặp phải khi áp dụng DHPH thì 90% cho rằng rất tốn thời gian, công sức soạn bài ….
Sau đây là kết quả thống kê về tự đánh giá các kỹ năng DHPH của GV: Bảng 1.