Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trong toàn bộ nền kinh tế, ngành xổ số kiến thiết tại Việt Nam cũng đối mặt với yêu cầu cấp bách phải hiện đại hóa công tác quản trị dữ liệu. Tại các doanh nghiệp phát hành xổ số, doanh thu từ việc bán vé thường chiếm tới hơn 90% tổng nguồn thu hoạt động. Đối với Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Xổ số Kiến thiết Huế, việc theo dõi và tổng hợp kết quả kinh doanh định kỳ đóng vai trò quyết định đến hiệu quả điều hành hệ thống phân phối. Tuy nhiên, quy trình lập báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh tại doanh nghiệp trước đây phụ thuộc gần như 100% vào các thao tác thủ công trên phần mềm Microsoft Excel. Phương thức truyền thống này khiến thời gian tổng hợp báo cáo thường kéo dài từ 2 đến 3 ngày sau mỗi kỳ kinh doanh, đồng thời tiềm ẩn tỷ lệ sai sót số liệu khoảng 5% đến 8% do lỗi nhập tay và lệch công thức tính.

Đề án thạc sĩ chuyên ngành Công nghệ tài chính, mã số đào tạo 8340205, được thực hiện nhằm nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp ứng dụng nền tảng Microsoft Power BI vào quy trình xây dựng báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào nguồn dữ liệu kế toán và phân phối vé số của công ty trong 24 tháng, giai đoạn từ ngày 01/01/2022 đến ngày 31/12/2023, bao phủ toàn bộ thị trường tiêu thụ tại Thừa Thiên Huế và các tỉnh lân cận. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi giúp tự động hóa khâu xử lý dữ liệu, cắt giảm hơn 80% thời gian lập báo cáo quản trị, đồng thời nâng cao độ chính xác và tính kịp thời của thông tin lên mức tiệm cận 98%, hỗ trợ đắc lực cho ban lãnh đạo đưa ra các quyết định điều hành kinh doanh linh hoạt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết kế toán tài chính hiện đại và các nguyên lý khoa học dữ liệu tiên tiến:

  • Lý thuyết thông tin kế toán của Healy và Palepu (2001): Lý thuyết nhấn mạnh rằng việc công bố thông tin tài chính minh bạch, chính xác và kịp thời giúp giảm thiểu tình trạng bất cân xứng thông tin giữa ban điều hành và các cơ quan quản lý nhà nước, tối ưu hóa quá trình phân bổ vốn và kiểm soát chi phí.
  • Lý thuyết quản trị dữ liệu của Davenport và Harris (2007): Xác định việc chuyển đổi từ thu thập dữ liệu phân tán sang phân tích dữ liệu tập trung theo thời gian thực là năng lực cạnh tranh cốt lõi của doanh nghiệp số.
  • Khung chuẩn mực trình bày báo cáo tài chính quốc tế IAS 1 (2021) và nguyên tắc GAAP: Định hình quy trình chuẩn gồm 6 giai đoạn nghiêm ngặt: thu thập dữ liệu, làm sạch và chuẩn hóa, phân tích chuyên sâu, lập báo cáo, kiểm tra phê duyệt và trình bày chia sẻ.
  • Lý thuyết trực quan hóa dữ liệu của Few (2012): Làm cơ sở cho việc thiết kế bảng điều khiển (Dashboard) thông qua việc biểu diễn trực quan các chỉ số đo lường hiệu quả công việc, hỗ trợ người dùng nhận diện nhanh xu hướng và các biến động bất thường.

Các khái niệm trọng tâm xuyên suốt đề án bao gồm: Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh ngành vé số, quy trình trích xuất - biến đổi - nạp dữ liệu (ETL) qua công cụ Power Query, mô hình hóa quan hệ dữ liệu đa chiều và xây dựng các độ đo kinh doanh bằng ngôn ngữ DAX (Data Analysis Expressions).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng nhằm kiểm chứng tính khả thi của giải pháp:

  • Cỡ mẫu và nguồn dữ liệu: Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ dữ liệu giao dịch từ 104 kỳ mở thưởng trong 2 năm (2022-2023) với hơn 50.000 dòng dữ liệu phân phối vé số, doanh thu và trả thưởng. Ngoài ra, cỡ mẫu khảo sát thực trạng bao gồm 25 nhân sự chủ chốt trực tiếp tham gia lập và sử dụng báo cáo tại phòng Kế toán - Tài vụ và phòng Kinh doanh.
  • Phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu xác thực toàn bộ đối với hệ thống chứng từ, báo cáo tài chính quý 4 năm 2023 và dữ liệu kinh doanh 2022-2023. Đối với hoạt động phỏng vấn chuyên sâu, phương pháp chọn mẫu mục tiêu có phân tầng được sử dụng để lấy ý kiến của 100% cán bộ lãnh đạo phòng ban và chuyên viên phân tích nghiệp vụ.
  • Lý do lựa chọn phương pháp: Việc lựa chọn phương pháp phân tích tài liệu kết hợp thực nghiệm trên hệ thống Power BI Desktop và dịch vụ điện toán đám mây Power BI Service là tối ưu nhất. Đặc thù dữ liệu ngành xổ số đòi hỏi tính chính xác tuyệt đối, chịu sự kiểm soát chặt chẽ của Bộ Tài chính và cơ quan thuế. Phương pháp thực nghiệm mô hình hóa cho phép so sánh đối chiếu trực tiếp các tiêu chí thời gian, độ chính xác và tính trực quan giữa hệ thống Excel cũ và nền tảng Power BI mới trước khi áp dụng trên diện rộng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực trạng hoạt động lập báo cáo tại Công ty Xổ số Kiến thiết Huế đã chỉ ra những phát hiện quan trọng:

  • Hạn chế nghiêm trọng của quy trình cũ: 100% công đoạn tổng hợp doanh thu từ hàng trăm đại lý, chi phí hoa hồng và giá trị trả thưởng đều nhập thủ công vào các tệp Excel rời rạc. Mỗi báo cáo tổng hợp tiêu tốn trung bình từ 4 đến 6 giờ thao tác của chuyên viên kế toán, thường xuyên gây hiện tượng quá tải tệp và treo máy khi khối lượng giao dịch tăng cao.
  • Nguồn nhân lực có khả năng chuyển đổi công nghệ cao: Thống kê nguồn lao động năm 2023 của công ty đạt 133 nhân sự, tăng 20,91% so với 110 người năm 2022. Đáng chú ý, nhóm nhân sự trẻ dưới 30 tuổi chiếm tỷ trọng áp đảo lên tới 66,17% (88 người), trong khi lao động có trình độ từ cao đẳng trở lên đạt 21,06%. Đây là tiền đề nhân lực đặc biệt thuận lợi để triển khai tiếp nhận công nghệ mới.
  • Hiệu quả tài chính quý 4 năm 2023: Báo cáo kinh doanh cho thấy doanh thu thuần đạt 196,53 tỷ đồng, giá vốn hàng bán là 170,06 tỷ đồng (chiếm 86,6% doanh thu), chi phí bán hàng 7 tỷ đồng, chi phí quản lý 5 tỷ đồng và lợi nhuận sau thuế đạt 20 tỷ đồng. Việc thiếu hụt dashboard theo dõi khiến ban điều hành chưa thể phân tích chi tiết hiệu quả tiêu thụ theo từng tuyến huyện trong khoảng thời gian thực tế.
  • Bước nhảy vọt về hiệu năng sau khi áp dụng Power BI: Kết quả thử nghiệm thực tế chứng minh thời gian trích xuất và xuất bản báo cáo giảm mạnh từ hơn 300 phút xuống chỉ còn dưới 15 phút, độ chính xác dữ liệu đạt trên 99% nhờ triệt tiêu hoàn toàn lỗi gõ phím thủ công.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự quá tải của quy trình cũ bắt nguồn từ sự mở rộng hoạt động kinh doanh, đặc biệt sau khi Bộ Tài chính ban hành Quyết định số 1198/QĐ-BTC ngày 21/06/2021 cho phép công ty phát hành thêm lịch mở thưởng vào ngày Chủ nhật hàng tuần. Khối lượng vé phát hành tăng gần gấp đôi khiến công cụ bảng tính đơn lẻ không thể đáp ứng việc xử lý quan hệ giữa dữ liệu đại lý, số sê-ri vé và lịch sử trúng thưởng.

Kết quả nghiên cứu này hoàn toàn tương thích với các công bố quốc tế của Lee và cộng sự (2021), khi việc áp dụng Business Intelligence trong ngành tài chính giúp rút ngắn thời gian lập biểu mẫu từ 6 giờ xuống 30 phút và nâng tỷ lệ chính xác lên 95%. Đồng thời, giải pháp đã tháo gỡ triệt để những bế tắc trong khâu tích hợp dữ liệu phân tán mà các nghiên cứu về doanh nghiệp xổ số tại Việt Nam của Nguyễn Thị Hồng (2020) từng cảnh báo.

Khả năng trình bày dữ liệu của nghiên cứu được hiện thực hóa thông qua hệ thống bảng biểu và đồ thị tương tác đa tầng. Cụ thể, dữ liệu kinh doanh được tổ chức thành biểu đồ bản đồ nhiệt (Heatmap) thể hiện mật độ tiêu thụ vé số tại 9 thị xã, huyện của tỉnh Thừa Thiên Huế; biểu đồ cột xếp hạng doanh số đóng góp của top 50 đại lý lớn; kết hợp bảng ma trận phân tích chênh lệch tỷ lệ hoa hồng và chi phí in ấn theo từng kỳ phát hành, giúp lãnh đạo dễ dàng lọc dữ liệu theo ngày chỉ bằng một cú nhấp chuột.

Đề xuất và khuyến nghị

Để ứng dụng thành công nền tảng Microsoft Power BI vào thực tiễn, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  • Chuẩn hóa cấu trúc dữ liệu đầu vào: Tiến hành thiết lập lại mẫu biểu ghi nhận doanh thu tại các máy bán lẻ POS và điểm đại lý, đồng bộ khóa chính (Primary Key) và khóa ngoại (Foreign Key) trên hệ thống cơ sở dữ liệu SQL trung tâm. Mục tiêu giảm 100% các lỗi lệch định dạng thời gian và sai mã sê-ri vé. Thời gian thực hiện: Hoàn thành trong Quý 1 năm 2025. Chủ thể chịu trách nhiệm: Phòng Kế toán - Tài vụ phối hợp cùng Tổ Công nghệ thông tin.
  • Triển khai kiến trúc hệ thống và phân quyền bảo mật: Ứng dụng dịch vụ Power BI Service và thiết lập chính sách bảo mật cấp hàng (Row-Level Security) cho 100% tài khoản cán bộ quản trị. Mục tiêu bảo đảm an toàn dữ liệu tài chính tối đa và cho phép phân quyền truy cập chi tiết tới từng đại lý và địa bàn. Thời gian thực hiện: Quý 2 năm 2025. Chủ thể chịu trách nhiệm: Ban Giám đốc và quản trị viên hệ thống mạng.
  • Đào tạo nâng cao kỹ năng phân tích DAX chuyên sâu: Tổ chức các khóa đào tạo nội bộ tối thiểu 40 giờ thực hành cho ít nhất 30 cán bộ chuyên trách của phòng Kinh doanh và Kế toán, hướng dẫn thuần thục các kỹ thuật biến đổi dữ liệu trên Power Query và xây dựng báo cáo phân tích kịch bản. Thời gian thực hiện: Quý 2 đến Quý 3 năm 2025. Chủ thể chịu trách nhiệm: Phòng Tổ chức - Hành chính.
  • Mở rộng ứng dụng phân tích dự báo tiêu thụ: Tích hợp các thuật toán trí tuệ nhân tạo có sẵn trong Power BI để dự đoán biến động nhu cầu vé bóc, vé cào trong các dịp lễ hội, hướng tới mục tiêu tối ưu hóa lượng vé phát hành và giảm tỷ lệ vé ế trả về xuống dưới 8%. Thời gian thực hiện: Quý 4 năm 2025. Chủ thể chịu trách nhiệm: Phòng Kinh doanh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của đề án mang lại giá trị thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  • Ban lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước và công ty xổ số: Cung cấp góc nhìn chiến lược về chuyển đổi số quy trình quản lý tài chính, giúp kiểm soát nguồn doanh thu hơn 190 tỷ đồng mỗi quý và hiện đại hóa văn hóa ra quyết định dựa trên dữ liệu.
  • Chuyên viên tài chính kế toán và kiểm soát nội bộ: Hướng dẫn chi tiết cách thức tự động hóa quy trình ETL và công thức DAX, giúp thay thế hơn 90% các tác vụ thủ công lặp đi lặp lại và xóa bỏ rủi ro sai sót trong lập báo cáo quyết toán thuế.
  • Học viên, giảng viên ngành Công nghệ tài chính và Hệ thống thông tin: Cung cấp tài liệu tham khảo thực chứng thuộc mã ngành 8340205, minh họa cụ thể cách ứng dụng lý thuyết quản trị dữ liệu vào một doanh nghiệp đặc thù có doanh thu hàng ngàn tỷ đồng mỗi năm.
  • Công ty xổ số kiến thiết tại 21 tỉnh thành khu vực miền Trung và miền Nam: Xem đề án như một mô hình chuẩn để học hỏi kinh nghiệm, ứng dụng trực quan hóa mạng lưới bán lẻ và quản lý hạn mức trả thưởng minh bạch theo quy định của pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

  • Tại sao Công ty Xổ số Kiến thiết Huế cần thay thế phần mềm Excel bằng Power BI? Hệ thống Excel truyền thống thường xuyên xảy ra tình trạng quá tải khi dữ liệu phân phối vượt quá hàng chục ngàn dòng, gây độ trễ báo cáo từ 2 đến 3 ngày và tiềm ẩn sai sót thủ công khoảng 8%. Power BI giúp tự động hóa khâu xử lý dữ liệu từ nhiều nguồn, rút ngắn thời gian lập báo cáo xuống dưới 15 phút và tăng cường bảo mật thông tin tài chính.

  • Nguồn số liệu của nghiên cứu được thu thập trong khoảng thời gian nào? Số liệu của đề tài được tổng hợp liên tục trong khoảng thời gian 24 tháng, tính từ ngày 01/01/2022 đến ngày 31/12/2023. Giai đoạn này phản ánh chính xác tác động kinh doanh khi doanh nghiệp được bổ sung thêm ngày mở thưởng Chủ nhật hàng tuần theo quyết định của Bộ Tài chính.

  • Đội ngũ cán bộ của công ty có đáp ứng được yêu cầu chuyển giao công nghệ mới không? Cơ cấu nhân sự của đơn vị có ưu thế rất lớn về độ tuổi khi lực lượng lao động dưới 30 tuổi chiếm tỷ lệ tới 66,17% trong tổng số 133 cán bộ nhân viên năm 2023. Nhóm lao động trẻ này có tốc độ thích ứng công nghệ cao, dễ dàng làm chủ các tính năng phân tích tương tác trên Power BI Desktop và dịch vụ đám mây.

  • Chi phí đầu tư cho hệ thống Power BI có phù hợp với doanh nghiệp nhà nước không? Giải pháp rất tối ưu về mặt kinh tế khi cho phép doanh nghiệp tận dụng phần mềm Power BI Desktop hoàn toàn miễn phí để xây dựng mô hình dữ liệu. Doanh nghiệp chỉ cần đầu tư các gói Power BI Pro với chi phí khoảng 10 USD cho mỗi người dùng một tháng, con số này vô cùng nhỏ so với quy mô lợi nhuận trước thuế 25 tỷ đồng đạt được trong quý 4 năm 2023.

  • Ngôn ngữ DAX mang lại lợi ích nổi bật gì trong công tác phân tích tài chính? Ngôn ngữ DAX cho phép viết các hàm tính toán phức tạp như tỷ lệ hoa hồng đại lý lũy tiến, doanh thu bình quân trên từng kỳ vé và phân tích tăng trưởng doanh số theo chu kỳ năm. Nền tảng này xử lý mượt mà trên 50.000 dòng dữ liệu giao dịch trong tích tắc, điều mà bảng tính Excel thông thường không thể thực hiện hiệu quả.

Kết luận

  • Đề án đã đánh giá toàn diện những điểm nghẽn của quy trình lập báo cáo thủ công bằng Excel tại Công ty Xổ số Kiến thiết Huế giai đoạn 2022-2023.
  • Xây dựng thành công mô hình chuyển đổi số quy trình báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh trên nền tảng Microsoft Power BI, giúp cắt giảm hơn 80% thời gian tổng hợp số liệu.
  • Thiết kế hệ thống bảng điều khiển tương tác trực quan hóa hiệu quả quy mô doanh thu 196,53 tỷ đồng và cơ cấu giá vốn hàng bán, hỗ trợ nhà quản trị đưa ra quyết định kịp thời.
  • Tăng cường tính minh bạch, hạn chế tối đa sai lệch thông tin và đáp ứng chặt chẽ các quy định báo cáo tài chính của Bộ Tài chính và cơ quan kiểm toán.
  • Đề xuất lộ trình 4 bước khả thi nhằm chuẩn hóa dữ liệu, phân quyền bảo mật và đào tạo nhân sự toàn diện trong năm 2025.

Đề án thạc sĩ không chỉ mang lại giá trị học thuật xuất sắc cho chuyên ngành Công nghệ tài chính mà còn là cẩm nang chuyển đổi số thực tế cho các doanh nghiệp xổ số trên toàn quốc. Các nhà quản trị và chuyên viên phân tích nên chủ động tải về, nghiên cứu và áp dụng ngay các giải pháp mô hình hóa dữ liệu này để bứt phá hiệu quả vận hành kinh doanh.