Chương 1. Lí thuyết về dạy học hợp tác Dạy học hợp tác là hình thức dạy học đã và đang rất phổ biến ở rất nhiều quốc gia trên thế giới. Hình thức này được xác định là đáp ứng được những yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy học và đem lại hiệu quả giáo dục cao. DHHT yêu cầu sự tham gia, đóng góp trực tiếp của học sinh vào quá trình học tập chung.
Trong quá trình đó, mỗi cá nhân học sinh tìm thấy lợi ích cho chính mình và cho tất cả các thành viên trong nhóm. Học sinh học bằng cách làm chứ không phải bằng cách nghe giáo viên giảng. Trong hình thức học hợp tác, việc tổ chức cho HS thảo luận nhóm đóng vai trò quan trọng, then chốt. HS sẽ trở thành nhân vật trung tâm của giờ học.
Trên cơ sở tham khảo một số tài liệu về DHHT, chúng tôi xin trình bày một số vấn đề lí luận nền tảng về DHHT. Khái niệm về dạy học hợp tác Về khái niệm dạy học hợp tác, có khá nhiều khái niệm của nhiều tác giả, trong đó có thể kể đến một số bài viết tiêu biểu như: - Tác giả Nguyễn Hữu Châu trong bài viết “Dạy học hợp tác” có đưa ra quan điểm sau: “Hợp tác nghĩa là cùng chung sức để đạt được những mục tiêu chung. Trong các tình huống hợp tác, cá nhân tìm kiếm những kết quả có ích cho họ và đồng thời cho cả các thành viên của nhóm. Học hợp tác là việc sử dụng các nhóm nhỏ để học sinh làm việc cùng nhau nhằm tối đa hóa kết quả học tập của bản thân mình cũng như người khác” [tr.
- Còn trong giáo trình Tổ chức hoạt động hợp tác trong dạy học Ngữ văn - (Nguyễn Thị Hồng Nam - Cần Thơ - 2006), tác giả cho rằng hình thức học tập hợp tác “yêu cầu sự tham gia, đóng góp trực tiếp của học sinh vào quá trình học tập, đồng thời yêu cầu HS phải làm việc cùng nhau để đạt được kết quả học tập chung. Trong quá trình hợp tác, mỗi cá 10 nhân tìm thấy lợi ích cho chính mình và cho tất cả các thành viên trong nhóm” [tr. Và trong quá trình hợp tác, học sinh học bằng cách làm chứ không phải bằng cách nghe giáo viên giảng. Trong hình thức học hợp tác này, việc tổ chức cho HS thảo luận nhóm đóng vai trò then chốt.
Nếu mức độ tham gia thảo luận của HS càng lớn thì hiệu quả học tập càng cao. HS sẽ trở thành nhân vật trung tâm của giờ học. Từ các nguồn tài liệu trên, cùng với việc phân tích các định nghĩa về hợp tác trong các từ điển và sự hợp tác trong thực tế cuộc sống, chúng tôi rút ra một số đặc điểm của sự hợp tác: + Có mục đích chung trên cơ sở cùng có lợi. + Bình đẳng tin tưởng lẫn nhau và tự nguyện hoạt động.
+ Phụ thuộc lẫn nhau trên cơ sở trách nhiệm cá nhân cao. + Cùng chung sức, giúp đỡ hỗ trợ và bổ sung cho nhau. Như vậy, có thể hiểu học hợp tác là một hình thức tổ chức dạy học trong đó có sự liên kết giữa các cá nhân để hình thành một nhóm cùng nhau giải quyết các nhiệm vụ học tập do GV nêu ra. Qua đó, HS làm việc cùng nhau để mở rộng khả năng học tập của chính bản thân mình qua quá trình chia sẻ ý tưởng với những người khác.
Điều này trái ngược với việc học cá nhân trong đó HS tự thân làm việc với mục đích ganh đua, hơn thua điểm số với những người khác. Hình thức học tập này đòi hỏi sự tham gia đóng góp trực tiếp và tích cực của mỗi cá nhân HS vào hoạt động thảo luận nhóm và sẽ tạo nên một môi trường giao tiếp, hợp tác GV và HS, giữa HS và HS. Những đặc trưng cơ bản của dạy học hợp tác Học hợp tác không phải là xếp chỗ ngồi cho HS ngồi cạnh nhau trong bàn học và mỗi em độc lập thực hiện nhiệm vụ của mình; không phải là mỗi cá nhân làm bài sau đó thông báo là đã hoàn thành công việc và giúp đỡ bạn khác. Học hợp tác cũng không phải chỉ là việc học sinh ngồi cạnh nhau, cùng trao đổi, thảo luận, giúp đỡ nhau, chia sẻ hiểu biết, kinh nghiệm, mà theo giáo trình Tổ 11 chức hoạt động hợp tác trong dạy học Ngữ văn - (Nguyễn Thị Hồng Nam - Cần Thơ - 2006) phải có 5 tính chất sau đây: - Phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực Yêu cầu trước tiên cho việc xây dựng một bài học hợp tác có hiệu quả là làm sao cho học sinh tin rằng họ “cùng chìm hoặc cùng nổi”.
Trong tình huống hợp tác, các em có hai trách nhiệm: thực hiện nhiệm vụ được giao; giúp các thành viên khác trong nhóm mình hoàn thành nhiệm vụ được giao. Hiện tượng này được gọi là phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực. Điều đó có thể đạt được qua việc: thiết lập mục tiêu bài dạy chung cho các em, giao nhiệm vụ phù hợp với từng đối tượng, phát huy vai trò độc lập của từng em và động viên, khích lệ đúng lúc. Để cho việc học tập có sự hợp tác chặt chẽ cần cho trẻ cảm nhận sự độc lập với các thành viên trong nhóm hợp tác học tập.
- Sự tương tác “mặt đối mặt” trong nhóm học sinh Học hợp tác đòi hỏi sự qua lại một cách tích cực giữa các học sinh trong nhóm. Nói cách khác, các thành viên nhóm cần được nhìn thấy nhau trong quá trình trao đổi nhóm. Tương tác mặt đối mặt có một số tác động tốt đối với học sinh như sau: + Tăng cường động cơ học tập. Trong quá trình trao đổi làm nảy sinh những hứng thú mới; + Kích thích sự giao tiếp, sự chia sẻ những tư tưởng, nguồn lực và đáp án giải quyết vấn đề; + Tăng cường kĩ năng xã hội như thái độ, cách biểu đạt; + Tăng cường sự phản hồi của học sinh bằng các hình thức khác nhau: lời nói, ánh mắt, cử chỉ.
+ Khích lệ mọi thành viên tham gia; + Phát triển mối quan hệ gắn bó, quan tâm đến nhau. - Trách nhiệm cá nhân Nhóm hợp tác được tổ chức và cấu trúc sao cho bảo đảm từng thành viên 12 trong nhóm không trốn tránh công việc hoặc trách nhiệm học tập. Mỗi thành viên trong nhóm được phân công thực hiện một vai trò nhất định và hiểu rằng họ không thể dựa vào công việc của người khác. Do đó, việc hợp tác nhóm còn làm cho mỗi thành viên trở nên mạnh dạn hơn.
Mục tiêu của hợp tác học tập là phát huy tối đa kết quả học tập của từng thành viên. Phát hiện khả năng học tập của các em là điều cần thiết để giúp đỡ các em học tập có hiệu quả. - Sử dụng những kĩ năng giao tiếp và kĩ năng xã hội Để hình thành kĩ năng, người học không chỉ nắm vững cách thức hành động mà còn phải hiểu mục đích, phương tiện và điều kiện hành động. - Đánh giá hoạt động nhóm Nhận xét hoạt động nhóm là một bộ phận cấu thành của học hợp tác.
Sau khi kết thúc công việc, học sinh phải thảo luận để đánh giá nhóm mình làm việc với nhau có tốt không, nên tiếp tục thế nào để đạt hiệu quả cao hơn. Việc này giúp học sinh học được kĩ năng hợp tác với người khác một cách có hiệu quả. Nội dung nhận xét nhóm có thể là những vấn đề sau đây: + Những mặt tốt trong hoạt động chung và những đóng góp cá nhân nổi bật, cần được phát huy. + Những mặt cần thay đổi để hoạt động của nhóm có hiệu quả hơn.
Có hai hình thức trong nhận xét nhóm: nhận xét của các thành viên trong từng nhóm và nhận xét của học sinh hay giáo viên về hoạt động của các nhóm. Những ưu điểm của dạy học hợp tác Theo quan điểm của Thái Duy Tuyên, học hợp tác có những ưu điểm sau:. Tạo ra những thành công trong học tập [tr. Quá trình trao đổi nhóm trong hợp tác nhóm đã làm tăng khả năng khám phá và phát triển các thao tác tư duy trong quá trình nhận thức ở mức độ cao.
Trong phương pháp học hợp tác nhóm, luôn luôn nảy sinh những yếu tố sau: mâu thuẫn giữa các tư tưởng, quan điểm, đưa ra kết luận, cơ sở lí luận và 13 những thông tin tiếp nhận được của các thành viên trong nhóm. Sự trao đổi giữa các thành viên trong học tập hợp tác nhóm sẽ tạo điều kiện cho các thông tin xuất hiện nhiều lần, được nói ra, được giải thích, được tích hợp và được cung cấp hợp tác. Những thông tin được nhắc đi nhắc lại nhiều lần sẽ được lưu giữ trong trí nhớ lâu dài. Tăng cường khả năng tư duy phê phán vì HS phải nắm bắt, kiểm tra, đánh giá thông tin một cách hợp lí, áp dụng chúng một cách phù hợp và sáng tạo.
Học hợp tác nâng cao khả năng tần số thực hành các thao tác tư duy cao hơn nhiều so với các phương pháp khác [tr. Tăng cường thái độ tích cực với các môn học trên cả hai mặt: kinh nghiệm truyền đạt kiến thức cũng như động cơ học tập các môn học [tr. Nâng cao năng lực hợp tác giữa các học sinh với nhau [tr. Tạo ra tâm lí lành mạnh [tr.
Phát triển và hòa nhập xã hội [tr. Yêu thương lẫn nhau [tr. Trong môi trường học hợp tác nhóm, học sinh có cơ hội, bổn phận giúp đỡ, động viên, kèm cặp và hỗ trợ lẫn nhau và được hưởng lợi từ sự giúp đỡ đó. Trách nhiệm thích hợp.
Đó là khả năng thấu hiểu hoàn cảnh của người khác một cách có ý thức, có tình cảm [tr. Chúng tôi khá tán thành với những quan điểm về ưu điểm dạy học hợp tác của tác giả. Nhưng ngoài ra, hình thức dạy học hợp tác có nhiều tác dụng tích cực đối với cả GV và HS Đối với học sinh học hợp tác sẽ có những lợi ích sau: - Tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa các học sinh trong lớp - Rèn luyện tinh thần hợp tác giữa các thành viên trong nhóm, thể hiện ở tinh thần làm việc tập thể, biết chấp nhận ý kiến khác với mình, biết giải 14 quyết xung đột theo cách xây dựng, biết chia sẻ kinh nghiệm và thông tin mà mình có.