Luận văn thạc sĩ ứng dụng mô hình dpsir xây dựng chỉ thị môi trường khu du lịch suối khoáng mỹ lâm huyện yên sơn tỉnh tuyên quang

Luận văn thạc sĩ ứng dụng mô hình DPSIR xây dựng chỉ thị môi trường khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang.

• Tác giả: Nguyễn Văn Lộc
• Người hướng dẫn: PGS. Đỗ Thị Lan
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Ứng dụng mô hình DPSIR xây dựng chỉ thị môi trường khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Một số khái niệm
• 2.3. Mô hình DPSIR và ứng dụng trong xây dựng chỉ thị môi trường
• 2.3.1. Mô hình DPSIR
• 2.3.2. Lịch sử hình thành và phát triển của mô hình DPSIR
• 2.4. Cơ sở pháp lý
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp kế thừa
• 3.4.2. Phương pháp điều tra
• 3.4.3. Phương pháp phân tích, xử lý số liệu
• 3.4.4. Phương pháp tổng hợp, so sánh, đánh giá
• 3.4.5. Phương pháp phân tích thống kê và liệt kê
• 3.4.6. Phương pháp ứng dụng mô hình DPSIR để xây dựng chỉ thị môi trường
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Phú Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.1.1. Vị trí địa lý
• 4.1.1.2. Địa hình, thổ nhưỡng
• 4.1.1.3. Tài nguyên thiên nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.2.1. Điều kiện kinh tế
• 4.1.2.2. Điều kiện xã hội
• 4.1.2.3. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội
• 4.2. Giới thiệu về khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang
• 4.3. Phân tích mô hình DPSIR cho khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm
• 4.3.1. Các động lực chi phối tới môi trường khu vực nghiên cứu
• 4.3.2. Những áp lực từ các động lực đến môi trường khu vực nghiên cứu
• 4.3.2.1. Tăng trưởng kinh tế
• 4.3.2.2. Phát triển kinh tế: Du lịch, dịch vụ, xây dựng cơ sở hạ tầng, giao thông
• 4.3.3. Đề xuất bộ chỉ thị môi trường cho khu vực nghiên cứu
• 4.3.3.1. Các chỉ thị về động lực (D) phát triển kinh tế - xã hội, thương mại, dịch vụ du lịch gây áp lực đối với môi trường
• 4.3.3.2. Các chỉ thị về áp lực (P)
• 4.3.3.3. Các chỉ thị về hiện trạng (S) môi trường
• 4.3.3.4. Các chỉ thị về tác động (I) của ô nhiễm môi trường
• 4.3.3.5. Các chỉ thị đáp ứng (R) của nhà nước xã hội và con người nhằm giảm thiểu các tác động áp lực gây lên môi trường
• 4.3.4. Kết quả việc ứng dụng mô hình DPSIR trong xây dựng chỉ thị môi trường khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm
• 4.3.5. Đề xuất một số giải pháp về quản lý, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm xã Phú Lâm
• 4.3.5.1. Giải pháp về quản lý
• 4.3.5.2. Giải pháp về kinh tế - xã hội
• 4.3.5.3. Giải pháp về tuyên truyền, giáo dục
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Mô hình DPSIR

Mô hình DPSIR là một công cụ phân tích môi trường được phát triển bởi Tổ chức Môi trường Châu Âu (EEA) vào năm 1999. Mô hình này giúp xác định, phân tích và đánh giá các mối quan hệ nhân quả trong hệ thống môi trường và kinh tế - xã hội. Mô hình DPSIR bao gồm năm thành phần chính: Động lực (D), Áp lực (P), Hiện trạng (S), Tác động (I) và Đáp ứng (R). Mỗi thành phần đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu rõ nguyên nhân, hậu quả và giải pháp cho các vấn đề môi trường. Mô hình DPSIR được ứng dụng rộng rãi trong quản lý môi trường và phát triển bền vững, đặc biệt là trong việc xây dựng các chỉ thị môi trường.

1.1. Cấu trúc mô hình DPSIR

Cấu trúc mô hình DPSIR bao gồm năm hợp phần tương tác với nhau. Động lực (D) là các yếu tố kinh tế - xã hội gây ra biến đổi môi trường. Áp lực (P) là các nguồn thải trực tiếp gây ô nhiễm. Hiện trạng (S) phản ánh chất lượng môi trường hiện tại. Tác động (I) là hậu quả của ô nhiễm đối với sức khỏe và hệ sinh thái. Đáp ứng (R) là các biện pháp được thực hiện để giảm thiểu tác động tiêu cực. Mô hình DPSIR giúp phân tích chuỗi nhân quả từ nguyên nhân đến giải pháp, tạo cơ sở cho việc quản lý môi trường hiệu quả.

1.2. Ứng dụng mô hình DPSIR

Ứng dụng mô hình DPSIR trong xây dựng chỉ thị môi trường giúp đánh giá toàn diện các vấn đề môi trường. Tại khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm, mô hình này được sử dụng để xác định các chỉ thị về động lực, áp lực, hiện trạng, tác động và đáp ứng. Mô hình DPSIR cung cấp cái nhìn tổng quan về nguyên nhân gây ô nhiễm, hậu quả và các biện pháp cải thiện. Điều này giúp nâng cao hiệu quả quản lý môi trường và phát triển bền vững tại khu du lịch.

II. Chỉ thị môi trường

Chỉ thị môi trường là các thông số phản ánh chất lượng và diễn biến môi trường. Chúng được sử dụng để đánh giá, theo dõi và quản lý môi trường. Chỉ thị môi trường được phân loại theo mô hình DPSIR, bao gồm các chỉ thị về động lực, áp lực, hiện trạng, tác động và đáp ứng. Tại khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm, việc xây dựng các chỉ thị này giúp hiểu rõ nguyên nhân gây ô nhiễm, tác động của ô nhiễm và hiệu quả của các biện pháp đáp ứng.

2.1. Phân loại chỉ thị môi trường

Chỉ thị môi trường được phân loại thành năm nhóm theo mô hình DPSIR. Các chỉ thị về động lực (D) phản ánh các yếu tố kinh tế - xã hội gây áp lực lên môi trường. Các chỉ thị về áp lực (P) đo lường các nguồn thải gây ô nhiễm. Các chỉ thị về hiện trạng (S) đánh giá chất lượng môi trường hiện tại. Các chỉ thị về tác động (I) phản ánh hậu quả của ô nhiễm đối với sức khỏe và hệ sinh thái. Các chỉ thị về đáp ứng (R) đo lường hiệu quả của các biện pháp bảo vệ môi trường.

2.2. Xây dựng chỉ thị môi trường

Việc xây dựng chỉ thị môi trường tại khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm dựa trên phân tích mô hình DPSIR. Các chỉ thị này giúp đánh giá toàn diện tình trạng môi trường, xác định nguyên nhân gây ô nhiễm và đề xuất các biện pháp cải thiện. Chỉ thị môi trường cũng giúp nâng cao nhận thức của người dân và cơ quan quản lý về tầm quan trọng của bảo vệ môi trường.

III. Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm

Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm nằm tại xã Phú Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang, là một điểm du lịch nổi tiếng với nguồn nước khoáng nóng. Tuy nhiên, hoạt động du lịch tại đây đã gây áp lực lớn lên môi trường, đặc biệt là từ chất thải và khai thác tài nguyên. Việc áp dụng mô hình DPSIR và xây dựng chỉ thị môi trường giúp đánh giá và quản lý môi trường tại khu du lịch một cách hiệu quả.

3.1. Hiện trạng môi trường

Hiện trạng môi trường tại khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi hoạt động du lịch. Các nguồn thải từ nước thải, rác thải và khai thác tài nguyên đã gây ô nhiễm môi trường đất, nước và không khí. Mô hình DPSIR giúp xác định các nguyên nhân và tác động của ô nhiễm, từ đó đề xuất các biện pháp cải thiện.

3.2. Giải pháp bảo vệ môi trường

Các giải pháp bảo vệ môi trường tại khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm bao gồm quản lý chất thải, tuyên truyền nâng cao nhận thức và phát triển du lịch bền vững. Việc áp dụng mô hình DPSIR và chỉ thị môi trường giúp đánh giá hiệu quả của các giải pháp này, đảm bảo phát triển du lịch đi đôi với bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự phát triển kinh tế - xã hội và quá trình gia tăng dân số đang tạo ra những áp lực đáng kể lên hệ sinh thái tự nhiên. Trong xu thế chung của ngành du lịch Việt Nam, các hoạt động du lịch nghỉ dưỡng và khai thác tài nguyên thiên nhiên đem lại nhiều lợi ích kinh tế nhưng cũng làm nảy sinh các bất cập trong công tác bảo vệ môi trường. Tác giả dẫn chứng báo cáo sơ bộ của Thanh tra Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch tại 23 điểm, khu du lịch thuộc 5 tỉnh, thành phố (Lào Cai, Hải Dương, Quảng Ninh, Điện Biên, Ninh Bình) cho thấy có 22/23 cơ sở hoạt động không có giấy phép xả thải do Sở Tài nguyên và Môi trường cấp, cùng 20/23 đơn vị không xây dựng kế hoạch hoặc chương trình hành động bảo vệ môi trường hằng năm.

Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm thuộc địa bàn xã Phú Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang (cách thành phố Tuyên Quang 13 km về phía Tây Nam) là điểm du lịch nghỉ dưỡng và tắm khoáng nóng thu hút lượng lớn du khách. Tuy nhiên, hoạt động khai thác tài nguyên nước khoáng chưa đi liền với kế hoạch bảo vệ bền vững; lượng chất thải rắn và nước thải sinh hoạt phát sinh từ các cơ sở dịch vụ và hộ dân tăng cao nhưng hệ thống xử lý chưa đồng bộ, gây nguy cơ suy thoái môi trường cục bộ. Trong bối cảnh đó, đề tài "Ứng dụng mô hình DPSIR xây dựng chỉ thị môi trường khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang" được thực hiện nhằm lượng hóa và thiết lập hệ thống công cụ giám sát môi trường phục vụ công tác quản lý.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của khóa luận là sử dụng mô hình DPSIR để xác định các chỉ thị môi trường và làm rõ các vấn đề liên quan đến công tác quản lý bảo vệ môi trường tại Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm. Các nhiệm vụ và mục tiêu cụ thể gồm 5 nội dung:

1. Đánh giá tình hình phát triển kinh tế - xã hội của xã Phú Lâm liên quan đến các vấn đề môi trường.
2. Xác định hiện trạng môi trường đất, nước, không khí và đa dạng sinh học tại xã Phú Lâm.
3. Xác định nguyên nhân gây ảnh hưởng đến môi trường khu vực nghiên cứu dựa trên 5 hợp phần: Động lực (Driving forces), Áp lực (Pressure), Hiện trạng (State), Tác động (Impact), Đáp ứng (Response).
4. Xây dựng bộ chỉ thị môi trường dựa trên cơ sở phân tích mô hình DPSIR.
5. Đề xuất các biện pháp quản lý, giảm thiểu, cải tạo môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, các hoạt động kinh tế - xã hội xã Phú Lâm; hạ tầng kỹ thuật, hiện trạng chất lượng môi trường và các chính sách quản lý môi trường tại Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm.
• Phạm vi không gian: Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm và địa bàn xã Phú Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được triển khai thu thập số liệu và điều tra thực địa từ tháng 01/2014 đến tháng 04/2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng khung lý thuyết Đánh giá Tổng hợp DPSIR do Tổ chức Môi trường Châu Âu (EEA) ban hành năm 1999, kế thừa sự phát triển từ mô hình trạng thái môi trường (SOE) và mô hình Áp lực - Hiện trạng - Đáp ứng (PSR) của UNEP và OECD. Mô hình DPSIR thiết lập chuỗi quan hệ nhân - quả hai chiều giữa 5 thành phần: Động lực phát triển (D) sinh ra các Áp lực thải bỏ/khai thác (P), làm biến đổi Hiện trạng chất lượng môi trường (S), dẫn đến các Tác động tiêu cực/tích cực (I) đến hệ sinh thái và sức khỏe con người, từ đó thúc đẩy các hành động Đáp ứng (R) của xã hội nhằm điều chỉnh lại động lực và áp lực.

Tác giả hệ thống hóa các định nghĩa theo Luật Bảo vệ môi trường 2005 và các văn bản quy phạm pháp luật môi trường của Việt Nam:

• Thông tư 08/2010/TT-BTNMT: Quy định về lập báo cáo hiện trạng môi trường cấp quốc gia, ngành và cấp tỉnh theo mô hình DPSIR.
• Thông tư 09/2009/TT-BTNMT & Thông tư 10/2009/TT-BTNMT: Hướng dẫn xây dựng, quản lý và ban hành bộ chỉ thị môi trường quốc gia.
• Các văn bản liên quan khác: Nghị định 21/2008/NĐ-CP, Nghị định 117/2009/NĐ-CP, Nghị định 29/2011/NĐ-CP, Thông tư 05/2008/TT-BTNMT, Thông tư 26/2011/TT-BTNMT, QCVN 08:2008/BTNMT về chất lượng nước mặt, Quyết định 432/QĐ-TTg về Chiến lược phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011–2020.

Tiêu chí so sánh	Mô hình S (State)	Mô hình PSR	Mô hình DPSIR
Nguyên nhân môi trường (Nhiệm vụ SX-KD, kế hoạch phát triển)	Không có hoặc không chi tiết	Không chi tiết	Chi tiết
Áp lực tự nhiên và hoạt động kinh tế	Có (không chi tiết)	Có (chi tiết)	Có (chi tiết)
Hiện trạng các thành phần môi trường (Nước, khí, đất, sinh vật)	Có (chi tiết)	Có (chi tiết)	Có (chi tiết)
Tác động đến tài nguyên, sức khỏe, kinh tế	Không có hoặc không chi tiết	Không có hoặc không chi tiết	Có (chi tiết)
Biện pháp dự phòng, giảm thiểu và đáp ứng chính sách	Không có hoặc không chi tiết	Có (chi tiết)	Có (chi tiết)
Yêu cầu nguồn lực thực hiện	Thấp	Trung bình	Đòi hỏi nhân lực chuyên sâu, thời gian và kinh phí lớn

Để triển khai đề tài, tác giả kết hợp 6 phương pháp nghiên cứu cụ thể:

1. Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập số liệu thứ cấp về tự nhiên, kinh tế, xã hội, quy hoạch sử dụng đất từ UBND xã Phú Lâm, UBND huyện Yên Sơn, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Tuyên Quang và Ban Quản lý Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm.
2. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa: Thiết kế phiếu điều tra phỏng vấn trực tiếp chọn mẫu ngẫu nhiên gồm: 10 đơn vị/cơ sở kinh doanh (07 hộ cá thể và 03 tổ chức), 25 hộ dân cư trong khu vực, cùng phiếu phỏng vấn khách du lịch về hiện trạng hạ tầng, lượng nước sử dụng, phương thức xả thải và nhận thức bảo vệ môi trường.
3. Phương pháp phân tích, xử lý số liệu: Nhập liệu và tổng hợp số liệu điều tra trên phần mềm máy tính để phục vụ thống kê mô tả.
4. Phương pháp tổng hợp, so sánh, đánh giá: Đối chiếu hiện trạng khảo sát với các tiêu chuẩn, quy chuẩn môi trường và định hướng phát triển địa phương.
5. Phương pháp phân tích thống kê và liệt kê: Phân loại các thông số nguồn thải, tải lượng và đặc trưng dân số - du lịch.
6. Phương pháp phân tích chuỗi DPSIR: Phân tách và liên kết các yếu tố D $\rightarrow$ P $\rightarrow$ S $\rightarrow$ I $\rightarrow$ R để lập danh mục chỉ thị môi trường.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của công tác bảo vệ môi trường trong hoạt động du lịch, giới thiệu vị trí địa lý của Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm; xác lập 5 mục tiêu cụ thể, đối tượng, phạm vi không gian, thời gian nghiên cứu cùng ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài trong việc cung cấp công cụ lượng hóa cho quản lý địa phương.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Khái quát các khái niệm môi trường, chỉ thị môi trường và căn cứ pháp lý tại Việt Nam. Trình bày nguồn gốc, cấu trúc và lịch sử phát triển của mô hình DPSIR từ các mô hình SOE và PSR; phân tích kinh nghiệm ứng dụng DPSIR trên thế giới (OECD, Đan Mạch, Úc) và tại Việt Nam từ năm 1996 đến nay (các báo cáo môi trường quốc gia, lưu vực sông Cầu - Nhuệ - Đáy, hệ thống sông Đồng Nai, nghiên cứu ô nhiễm không khí đô thị của Phạm Ngọc Đăng, phương pháp luận của Lê Thạc Cán, Chế Đình Lý); phân tích ma trận so sánh khả năng cung cấp thông tin của các mô hình đánh giá hiện trạng môi trường.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể 4 nhóm đối tượng nghiên cứu; phân định 5 nội dung công việc cần thực hiện; mô tả chi tiết quy trình áp dụng 6 phương pháp nghiên cứu, trong đó nêu rõ cấu trúc bảng hỏi và quy mô mẫu điều tra thực địa (35 phiếu hộ dân và đơn vị kinh doanh).

Phần 4: Kết quả nghiên cứu

• Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Phú Lâm: Tổng diện tích tự nhiên 3.796,50 ha; đặc điểm địa hình đồi núi thấp (núi Là cao 490 m); phân bố 5 loại đất chính; khí hậu nhiệt đới gió mùa (nhiệt độ trung bình 22–24°C, lượng mưa tập trung 86% vào mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10); cơ cấu kinh tế nông nghiệp chiếm ưu thế (trồng chè 126 ha, lúa chất lượng cao 50 ha, mía 30 ha; chăn nuôi 1.000 trâu, 5.000 lợn, 60.000 gia cầm); dân số 8.133 người với 6 dân tộc (Kinh 48,3%, Cao Lan 44,03%, Tày 4,7%...); tỷ lệ hộ nghèo 26,40%, cận nghèo 19,29%.
• Hiện trạng Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm: Khả năng liên kết vùng dọc Quốc lộ 37 và mạng lưới di tích lịch sử - sinh thái lân cận; cơ sở hạ tầng gồm trạm hạ thế 180 kVA, mạng lưới viễn thông, hệ thống đường giao thông liên thôn đang bê tông hóa; nguồn nước khoáng tự nhiên là thế mạnh dịch vụ nghỉ dưỡng.
• Phân tích chuỗi quan hệ DPSIR: Xác định 4 động lực chi phối (Dân số, Tăng trưởng kinh tế, Hoạt động du lịch - dịch vụ - hạ tầng, Trình độ dân trí); làm rõ các áp lực xả thải sinh hoạt, khai thác nước ngầm và biến đổi cảnh quan; phân tích tác động tới môi trường nước, đất, sức khỏe và sinh kế; đánh giá các đáp ứng quản lý hiện thời.
• Xây dựng bộ chỉ thị môi trường: Đề xuất danh mục chi tiết 5 nhóm chỉ thị (D, P, S, I, R) phù hợp với đặc thù khu du lịch suối khoáng.
• Đề xuất giải pháp bảo vệ môi trường: Xây dựng 3 nhóm giải pháp về quản lý, kinh tế - xã hội và tuyên truyền giáo dục.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết các kết quả đạt được về mặt nhận diện áp lực môi trường và thiết lập bộ chỉ thị; kiến nghị chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý áp dụng bộ chỉ thị vào công tác giám sát, lập quy hoạch bảo vệ môi trường định kỳ.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã thu thập, tổng hợp và lượng hóa hệ thống số liệu cơ bản về tự nhiên, kinh tế - xã hội và tài nguyên đất đai tại xã Phú Lâm:

Phân loại đất đai	Diện tích (ha)	Tỷ lệ (%)
Đất nông nghiệp	3.290,07	86,66
Đất phi nông nghiệp	500,30	13,17
Đất chưa sử dụng	6,13	0,16
Tổng diện tích	3.796,50	100,00

Phân bố thổ nhưỡng gồm 5 nhóm đất: Đất đỏ vàng trên đá Granit (Fa) chiếm 80% diện tích tự nhiên; đất vàng nhạt trên đá cát (Fp) chiếm 9%; đất đỏ vàng trên đá sét và biến chất (Fs) chiếm 6%; đất xám bạc màu (Ba) chiếm 3%; đất thung lũng dốc tụ (D) chiếm 2%.

Về cơ cấu kinh tế - xã hội, toàn xã có 2.031 hộ dân với 8.133 nhân khẩu (mật độ 213 người/km²). Lao động toàn xã là 6.509 người, trong đó lao động nông nghiệp chiếm 6.141 người (chỉ có 142 người qua đào tạo), lao động phi nông nghiệp là 368 người (270 người qua đào tạo). Thu nhập bình quân đầu người đạt 15 triệu đồng/người/năm (bằng 1,2 lần mức bình quân chung của tỉnh Tuyên Quang tại thời điểm khảo sát).

Phân nhóm hộ gia đình	Số hộ	Tỷ lệ (%)
Hộ nghèo	537	26,40
Hộ cận nghèo	392	19,29
Hộ trung bình	693	34,13
Hộ giàu	410	20,18
Tổng số hộ	2.031	100,00

Dựa trên phân tích chuỗi nguyên nhân - hệ quả, khóa luận đã thiết lập danh mục bộ chỉ thị môi trường chuyên biệt cho Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm theo 5 nhóm thành phần của mô hình DPSIR:

Thành phần DPSIR	Nhóm chỉ thị môi trường đề xuất	Mục đích theo dõi và kiểm soát
Động lực (D)	- Tốc độ tăng dân số tự nhiên và cơ học - Lượng khách du lịch hàng năm - Tốc độ tăng trưởng doanh thu thương mại, dịch vụ - Mật độ xây dựng cơ sở lưu trú, nghỉ dưỡng	Đo lường mức độ phát triển KT-XH và quy mô mở rộng hoạt động du lịch gây áp lực lên tài nguyên
Áp lực (P)	- Lượng nước khoáng và nước ngầm khai thác (m³/ngày) - Tải lượng nước thải sinh hoạt và dịch vụ tắm khoáng (m³/ngày) - Khối lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh (tấn/ngày) - Lượng phân bón, hóa chất nông nghiệp sử dụng	Lượng hóa nguồn phát thải trực tiếp và cường độ khai thác tài nguyên tự nhiên
Hiện trạng (S)	- Hàm lượng BOD₅, COD, Coliform, chất rắn lơ lửng trong nước mặt - Trữ lượng và nhiệt độ nguồn nước khoáng tự nhiên - Nồng độ bụi, khí CO, SO₂, NO₂ trong không khí - Diện tích và độ che phủ rừng, cây xanh	Phản ánh chất lượng các thành phần môi trường vật lý, hóa học so với tiêu chuẩn, quy chuẩn
Tác động (I)	- Tỷ lệ người dân và du khách mắc các bệnh đường ruột, da liễu, hô hấp - Mức độ suy giảm mực nước ngầm và biến đổi cảnh quan tự nhiên - Thiệt hại kinh tế do ô nhiễm hoặc suy giảm chất lượng dịch vụ du lịch	Đánh giá hậu quả môi trường đối với sức khỏe cộng đồng, sinh kế và hệ sinh thái bản địa
Đáp ứng (R)	- Tỷ lệ nước thải và rác thải được thu gom, xử lý đạt quy chuẩn - Kinh phí đầu tư cho hạ tầng bảo vệ môi trường - Số đợt thanh tra, kiểm tra và xử phạt vi phạm môi trường - Tỷ lệ cơ sở du lịch có cam kết BVMT/kế hoạch xả thải hợp pháp	Đo lường hiệu lực chính sách, mức độ tham gia của cộng đồng và các giải pháp kỹ thuật quản lý

Tác giả đề xuất hệ thống 3 nhóm giải pháp bảo vệ môi trường:

• Giải pháp quản lý: Hoàn thiện quy hoạch phân khu chức năng khu du lịch; buộc các cơ sở kinh doanh dịch vụ tắm khoáng đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải trước khi xả ra môi trường; thực hiện cấp phép xả thải và kiểm tra định kỳ việc tuân thủ pháp luật môi trường.
• Giải pháp kinh tế - xã hội: Chuyển dịch cơ cấu lao động nông nghiệp sang dịch vụ du lịch qua đào tạo nghề; huy động nguồn vốn xã hội hóa đầu tư lò đốt hoặc bãi chôn lấp rác thải hợp vệ sinh; hỗ trợ vốn vay cho các mô hình sản xuất nông nghiệp sạch.
• Giải pháp tuyên truyền, giáo dục: Tăng cường phổ biến kiến thức bảo vệ môi trường cho người dân địa phương và các hộ kinh doanh; đặt bảng hướng dẫn giữ gìn vệ sinh chung cho khách du lịch; đưa tiêu chí bảo vệ môi trường vào quy ước văn hóa thôn bản.

Đóng góp của khóa luận là việc cụ thể hóa mô hình đánh giá hiện đại DPSIR vào một đối tượng nghiên cứu cụ thể là khu du lịch suối khoáng vùng miền núi, chuyển đổi phương thức mô tả hiện trạng tĩnh sang chuỗi phân tích động, giúp chính quyền địa phương có cơ sở khoa học để thiết lập các chỉ số giám sát định kỳ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số hạn chế do điều kiện thực hiện:

• Thời gian nghiên cứu ngắn (từ tháng 01/2014 đến tháng 04/2014) nên chưa theo dõi được đầy đủ biến động chất lượng môi trường theo cả chu kỳ hai mùa mưa - khô rõ rệt.
• Quy mô mẫu điều tra xã hội học còn hạn chế (35 phiếu khảo sát hộ dân và cơ sở kinh doanh), dữ liệu chất lượng môi trường chủ yếu dựa trên nguồn thống kê thứ cấp và quan sát định tính, thiếu chuỗi số liệu quan trắc phân tích phòng thí nghiệm trực tiếp cho các chỉ tiêu lý hóa (BOD, COD, kim loại nặng, vi sinh) của nước khoáng và nước thải.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được xác định trên cơ sở khắc phục các hạn chế trên:

• Triển khai lấy mẫu quan trắc định kỳ chất lượng nước khoáng, nước mặt và nước ngầm tại khu du lịch theo các mùa trong năm để kiểm chứng định lượng cho bộ chỉ thị Hiện trạng (S).
• Mở rộng quy mô điều tra đối với du khách để đánh giá mức độ sẵn sàng chi trả cho các dịch vụ môi trường; ứng dụng công nghệ GIS nhằm xây dựng bản đồ số hóa phân vùng áp lực và hiện trạng môi trường phục vụ công tác quy hoạch phát triển bền vững.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Kinh tế Du lịch trong việc tìm hiểu quy trình ứng dụng mô hình DPSIR để thiết lập bộ chỉ thị môi trường cấp cơ sở.

Nội dung phương pháp phân tích chuỗi nhân quả (từ hoạt động kinh tế, du lịch đến nguồn phát thải và tác động sức khỏe) cùng hệ thống dữ liệu điều tra cơ bản về địa hình, thổ nhưỡng, kinh tế - xã hội xã Phú Lâm là nguồn tư liệu hữu ích cho các nghiên cứu quy hoạch môi trường du lịch sinh thái và quản lý tài nguyên nước khoáng tại địa bàn tỉnh Tuyên Quang và các vùng lân cận.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình DPSIR có cấu trúc gồm những hợp phần nào và ưu điểm chính so với các mô hình trước đây là gì?
Mô hình DPSIR gồm 5 hợp phần: Động lực (D), Áp lực (P), Hiện trạng (S), Tác động (I) và Đáp ứng (R). So với mô hình SOE (chỉ mô tả hiện trạng) và PSR (chỉ gắn áp lực với hiện trạng và đáp ứng), DPSIR cung cấp bức tranh tổng thể chi tiết về nguyên nhân sâu xa (hoạt động kinh tế - xã hội), tác động nhiều chiều đến sức khỏe, hệ sinh thái và hiệu quả của các biện pháp quản lý, cho phép dự báo xu thế biến đổi môi trường.

2. Thực trạng kinh tế và phân hóa giàu nghèo tại xã Phú Lâm được tác giả ghi nhận qua số liệu nào?
Toàn xã có 2.031 hộ với thu nhập bình quân 15 triệu đồng/người/năm. Tỷ lệ phân hóa gồm: 537 hộ nghèo (chiếm 26,40%), 392 hộ cận nghèo (19,29%), 693 hộ trung bình (34,13%) và 410 hộ giàu (20,18%). Nền kinh tế chủ yếu là thuần nông với 6.141/6.509 lao động thuộc ngành nông nghiệp.

3. Bốn nhóm động lực (D) chính chi phối môi trường Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm được xác định là gì?
Các động lực chính gồm: (1) Dân số và mật độ tập trung dân cư; (2) Tăng trưởng kinh tế địa phương; (3) Các thành phần phát triển kinh tế gồm du lịch tắm khoáng, dịch vụ ăn uống - nghỉ dưỡng, xây dựng cơ sở hạ tầng, giao thông; (4) Trình độ dân trí và nhận thức môi trường của cộng đồng.

4. Khảo sát thực địa ghi nhận tình trạng xả thải và bảo vệ môi trường du lịch có những vấn đề gì?
Hoạt động kinh doanh dịch vụ tắm khoáng phát triển nhanh dọc Quốc lộ 37 nhưng phần lớn các cơ sở và hộ dân xả nước thải trực tiếp ra vườn, cống rãnh chung hoặc ao hồ mà chưa qua hệ thống xử lý tập trung; công tác quản lý chất thải rắn chưa đồng bộ, tạo nguy cơ ô nhiễm nguồn nước ngầm và nước khoáng tự nhiên.

5. Khóa luận đề xuất các nhóm giải pháp chính nào để bảo vệ môi trường khu du lịch?
Tác giả đề xuất 3 nhóm giải pháp đồng bộ: (1) Giải pháp quản lý (quy hoạch phân khu, cấp phép xả thải, kiểm tra giám sát); (2) Giải pháp kinh tế - xã hội (chuyển dịch cơ cấu lao động qua đào tạo, đầu tư hạ tầng xử lý rác/nước thải); (3) Giải pháp tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng và du khách.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Văn Lộc đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về mô hình DPSIR và áp dụng thành công vào việc phân tích thực trạng môi trường tại Khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm, xã Phú Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang. Nghiên cứu đã làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa áp lực gia tăng dân số, hoạt động du lịch dịch vụ với hiện trạng suy giảm chất lượng môi trường và tác động sinh thái tại địa phương. Hệ thống chỉ thị môi trường 5 thành phần cùng các giải pháp quản lý, kinh tế và giáo dục được đề xuất là tài liệu khoa học có giá trị thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch và phát triển bền vững khu du lịch suối khoáng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Môi trường sinh thái đang là vấn đề mà cả toàn nhân loại quan tâm, nó có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới sức khỏe, đời sống con người. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã khẳng định một trong bốn vấn đề quan trọng và cấp thiết nhất đối với thế giới là môi trường và hệ sinh thái. Nhưng có một hiện trạng đang diễn ra hiện nay đó là môi trường của chúng ta đang bị ô nhiễm và suy thoái trầm trọng. Sự phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia trên thế giới trong thời gian qua đã có những tác động lớn đến môi trường, đã làm cho môi trường sống của con người bị thay đổi và ngày càng trở nên tồi tệ hơn.

Hiện nay, du lịch đã và đang trở thành một nhu cầu trong đời sống văn hóa xã hội của con người. Trong những năm gần đây, hòa chung vào xu thế phát triển của ngành du lịch thế giới, du lịch Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ, dần tạo lập được vị thế trong khu vực cũng như trong con mắt bạn bè quốc tế, đóng góp một phần đáng kể trong phát triển kinh tế xã hội đất nước. Tuy nhiên bên cạnh những mặt tích cực mà du lịch đem lại thì du lịch cũng đang bộc lộ những mặt trái tác động không nhỏ đến tài nguyên môi trường. Theo báo cáo sơ bộ của Thanh tra Bộ Văn hóa – Thể thao – Du lịch thực hiện với 23 điểm, khu du lịch tại 5 tỉnh thành phố là Lào Cai, Hải Dương, Quảng Ninh, Điện Biên, Ninh Bình đã đưa ra nhiều con số gây sốc.

Có tới 22/23 đơn vị hoạt động du lịch không có giấy phép xả thải do Sở Tài nguyên - Môi trường cấp; 20/23 đơn vị hoạt động kinh doanh du lịch không xây dựng kế hoạch, chương trình hành động bảo vệ môi trường hàng năm. n 2 Trong đó nhiều khu du lịch sử dụng nguồn nước khoáng để kinh doanh nhưng lại chưa có kế hoạch bảo vệ và phát triển bền vững môi trường. Để đánh giá một cách đầy đủ và tổng thể về nguyên nhân, hiện trạng, diễn biến và tác động đến môi trường trong quá trình sống của con người thì việc sử dụng mô hình DPSIR sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan các vấn đề môi trường cũng như minh họa và làm rõ những mối quan hệ nhân – quả, nguyên nhân gây ra các vấn đề môi trường, hậu quả của chúng và các biện pháp ứng phó cần thiết. Ngoài ra, mô hình DPSIR còn được vận dụng trong xây dựng báo cáo hiện trạng môi trường cũng như trong xây dựng các chỉ thị môi trường.

(Lê Thạc Cán, 2005)[4] Khu Du lịch suối khoáng Mỹ Lâm nằm trên địa phận xã Phú Lâm thuộc huyện Yên Sơn tỉnh Tuyên Quang, cách thành phố Tuyên Quang 13 km về phía Tây Nam là một khu du lịch tắm nước khoáng nóng được nhiều người biết đến, hàng ngày đón tiếp rất nhiều lượt khách du lịch đồng thời cũng cũng thải ra một lượng lớn chất thải. Điều này đã gây áp lực cho môi trường làm cho môi trường bị thay đổi. Trong đó nguyên nhân lớn nhất gây biến đổi môi trường là do con người, mà trước hết là các loại chất thải do con người thải ra môi trường như nước thải, các loại chất thải rắn… và đặc biệt là việc khai thác tài nguyên không theo kế hoạch. Để hiểu rõ về tình trạng môi trường khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm thì việc xây dựng chỉ thị môi trường dựa trên mô hình DPSIR là một cách hữu hiệu nhất.

Các chỉ thị này cho phép hiểu rõ nguyên nhân sâu xa gây ô nhiễm, áp lực tạo ô nhiễm, tình trạng ô nhiễm, tác động của ô nhiễm đối với người và đánh giá hiệu quả của các đáp ứng của xã hội với tình trạng ô nhiễm này. n 3 Được sự nhất trí của Ban chủ nhiệm Khoa Môi trường, cùng với sự giúp đỡ của PGS.TS Đỗ Thị Lan em tiến hành nghiên cứu đề tài “Ứng dụng mô hình DPSIR xây dựng chỉ thị môi trường khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang”. Mục tiêu nghiên cứu Sử dụng mô hình DPSIR để xác định các chỉ thị môi trường và xác định các vấn đề liên quan đến công tác quản lý bảo vệ môi trường tại khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá tình hình phát triển kinh tế xã hội của xã Phú Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang liên quan đến các vấn đề môi trường.

- Xác định hiện trạng môi trường đất, nước, không khí và đa dạng sinh học tại xã Phú Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang. - Xác định nguyên nhân gây ảnh hưởng đến môi trường ở khu vực nghiên cứu dựa trên nghiên cứu các tác động: lực điều khiển (driving forces), áp lực (pressure), tình trạng (state), tác động (impact), đáp ứng (response). - Xây dựng chỉ thị môi trường dựa trên cơ sở phân tích mô hình DPSIR. - Đề xuất các biện pháp quản lý, giảm thiểu, cải tạo môi trường và chất lượng cuộc sống của người dân tại xã Phú Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang.

Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu - Mô hình DPSIR là mô hình mô tả mối quan hệ tương hỗ giữa Động lực - D (Phát triển kinh tế - xã hội, nguyên nhân sâu xa của các biến đổi môi trường) - Áp lực - P (Các nguồn thải trực tiếp gây ô nhiễm và suy thoái môi trường) - Hiện trạng - S (Hiện trạng chất lượng môi trường) - Tác động - I (Tác động của ô nhiễm môi trường đối với sức khoẻ cộng đồng, hoạt động n 4 phát triển kinh tế - xã hội và môi trường sinh thái) - Đáp ứng - R (Các giải pháp bảo vệ môi trường). Đề tài nghiên cứu ứng dụng mô hình DPSIR trong việc xây dựng chỉ thị môi trường tại khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm, huyện Yên Sơn, thành phố Tuyên Quang. - Nâng cao kiến thức, kỹ năng và rút ra kinh nghiệm thực tế phục vụ cho công tác sau này.

- Vận dụng và phát huy kiến thức đã học tập. - Là tài liệu tham khảo cho nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa thực tiễn - Là cơ sở để lựa chọn và áp dụng các biện pháp quản lý môi trường phù hợp với điều kiện của địa phương. - Nâng cao nhận thức của người dân về công tác quản lý và bảo vệ môi trường tại khu vực sinh sống.

- Đánh giá hiện trạng môi trường, xác định được những tác động, áp lực gây ô nhiễm môi trường và mức độ ảnh hưởng của chúng tới môi trường khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm. - Xây dựng được bộ chỉ thị môi trường phục vụ cho công tác đánh giá chất lượng môi trường, quy hoạch và quản lý môi trường khu du lịch suối khoáng Mỹ Lâm. - Nâng cao nhận thức của người dân về công tác quản lý và bảo vệ môi trường tại khu vực sinh sống. n 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.

Cơ sở khoa học 2. Một số khái niệm - Môi trường gồm nhân tố vật chất do con người tạo ra và tự nhiên xung quanh chúng ta tác động đến cuộc sống, sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người, sinh thể sống. (Luật Bảo vệ môi trường 2005)[12] - Bảo vệ môi trường gồm các hoạt động bảo vệ cho một môi trường xanh, sạch, đẹp, nâng cao chất lượng môi trường, đảm bảo cân bằng sinh thái, ngăn chặn và giải quyết được các tác động của con người và tự nhiên đến môi trường, khai thác và sử dụng hợp lý, một cách có kinh tế nguồn tài nguyên thiên nhiên. (Luật Bảo vệ môi trường 2005)[12] - Ô nhiễm môi trường là việc làm biến đổi tài sản của môi trường, tác động xấu và phá vỡ các tiêu chuẩn môi trường.

(Thông tư 08/2010/TT–BTNMT)[2] - Theo UNEP: Chỉ thị môi trường (Environmeltal Indicator) là một độ đo tập hợp một số số liệu về môi trường ngành một thông tin tổng hợp (Aggregate) về một khía cạnh của một quốc gia hoặc một địa phương. - Chỉ thị môi trường: Là thông số cơ bản phản ánh các yếu tố đặc trưng của môi trường phục vụ mục đích đánh giá, theo dõi diễn biến chất lượng môi n 6 trường, lập báo cáo hiện trạng môi trường. (Thông tư 08/2010/TT–BTNMT)[2] [2] - Các loại chỉ thị môi trường theo mô hình DPSIR: Gồm 5 loại chỉ thị môi trường. + Các chỉ thị về động lực (D) phát triển kinh tế - xã hội, gây biến đổi áp lực đối với môi trường.

+ Các chỉ thị về áp lực (P) về chất thải ô nhiễm gây biến đổi hiện trạng môi trường. + Các chỉ thị về hiện trạng (S) môi trường (chất lượng/ô nhiễm môi trường). + Các chỉ thị về tác động (I) của ô nhiễm môi trường đối với sức khỏe, cuộc sống của con người, đối với các hệ sinh thái và đối với kinh tế - xã hội. + Các chỉ thị về đáp ứng (R) của nhà nước, xã hội và con người (chính sách, biện pháp, hành động) nhằm giảm thiểu các động lực, áp lực, gây biến đổi môi trường.

(Thông tư 09/2009/TT - BTNMT)[1] - Trong mô hình DPSIR đối với nghiên cứu hiện trạng môi trường quốc gia hoặc bộ, ngành, địa phương các chỉ thị có thể phân theo nhóm (loại) sau: + Chỉ thị mô tả: mô tả mức độ gia tăng của các yếu tố về nhân lực, thiết bị, phương tiện… có thể gây ra các áp lực về môi trường. + Chỉ thị đánh giá hoạt động: Bao gồm các chỉ thị phản ánh sự thay đổi chất lượng môi trường do các hoạt động của địa phương đó gây ra. + Chỉ thị hiệu quả: phản ánh mối quan hệ trong chuỗi nhân quả giữa các thành phần trong mô hình DPSIR. Chỉ thị hiệu quả phù hợp nhất cho quá trình hoạch định chính sách là các chỉ thị liên quan giữa áp lực môi trường (P) và các hoạt động của con người (D).

Những chỉ thị này cho thấy rõ tính hiệu quả môi trường của quy trình sản xuất và của chính các sản phẩm, ví dụ hiệu quả trong sử dụng tài nguyên, lượng phát thải, chất thải trên mỗi đơn vị sản lượng. n 7 + Chỉ thị đáp ứng: Phản ánh hành động đáp ứng của đơn vị trong quản lý môi trường, cải thiện chất lượng môi trường. + Chỉ thị đánh giá độ bền vững môi trường: Là tập hợp nhiều thông số đặc trưng về môi trường cho phép đánh giá tổng hợp tình trạng môi trường của đơn vị nào đó.