phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục luận văn đƣợc chia thành 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Điều kiện tự nhiên và lịch sử hình thành làng Việt cổ Đƣờng Lâm Chƣơng 2: Đời sống văn hoá sản xuất và tổ chức xã hội của cƣ dân làng Việt cổ Đƣờng Lâm Chƣơng 3: Đời sống văn hóa của cƣ dân làng Việt cổ Đƣờng Lâm Luận văn đƣợc thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn của GS.TSKH Vũ Minh Giang. Nhân dịp hoàn thành, tác giả luận văn xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Giáo sƣ về sự giúp đỡ tận tình quý báu đó. 6 z CHƢƠNG 1 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH LÀNG VIỆT CỔ ĐƢỜNG LÂM Điều kiện tự nhiên và hoàn cảnh lịch sử là những nhân tố có tác động trực tiếp đến sự hình thành đặc trƣng văn hoá nên khi tìm hiểu bất kỳ một khu vực nào rất cần phải nghiên cứu sâu sắc những nhân tố này. Tuy nhiên, đây không phải chỉ là những ham số địa lý hay sự kiện lịch sử thuần tuý, mà phải đƣợc xem xét rong mối quan hệ với con ngƣời và văn hoá.
Điều kiện tự nhiên và môi trƣờng sinh thái Điều kiện tự nhiên và môi trƣờng sinh thái thƣờng đƣợc hiểu là các yếu tố tự nhiên nhƣ địa hình, khí hậu, thuỷ văn, đất đai, …Nhƣng trong luận văn này, điều kiện tự nhiên và môi trƣờng sinh thái đƣợc xem xét là môi trƣờng sống của con ngƣời - một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu tạo nên bản sắc văn hoá. Nhiều nhà nghiên cứu gọi đó là địa văn hoá.Văn hoá có thể hiểu là toàn bộ những mối quan hệ giá trị do con ngƣời sáng tạo trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tƣơng tác của con ngƣời với môi trƣờng tự nhiên, môi trƣờng xã hội. Trong đó môi trƣờng tự nhiên là nền tảng đầu tiên góp phần tạo nên đặc trƣng văn hoá đó. Điều này thật đúng khi các nhà dân tộc học phƣơng Tây đã nhận thấy rằng nếu miêu tả nền văn hoá của một tộc ngƣời mà không đặt nó trong một khuôn viên cụ thể, chẳng khác nào đi xem bảo tàng : toàn bộ hiện vật đã bị đƣa ra khỏi môi trƣờng sống của chúng [6, tr.
Đƣờng Lâm trƣớc đây thuộc thị xã Sơn Tây, tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội) cách trung tâm thị xã về phía Tây bắc 4 km (theo quốc lộ 32). So với các xã trong vùng, Đƣờng Lâm là một xã lớn gồm 9 thôn: Mông Phụ, Cam Thịnh, Đông Sàng, Cam Lâm, Đoài Giáp, Văn Miếu, Phụ Khang, Hà Tân và Hƣng Thịnh với diện tích tự nhiên là 800,25 ha, trong đó có: 415 ha đất canh tác, 385, 25 ha đất thổ cƣ, dân số 9337 nhân khẩu với 1,937 hộ gia đình. Phía đông giáp phƣờng Phú Thịnh (thị xã Sơn Tây), Phía Tây giáp xã Cam Thƣợng (huyện Ba Vì), phía Nam giáp xã Thanh Mỹ và Xuân Sơn, phía Bắc giáp sông Hồng (bên kia sông là tỉnh Vĩnh Phúc). Trung tâm làng cổ Đƣờng Lâm đƣợc xác định là thôn Mông Phụ, một thôn có dân số lớn, ở vào vị trí trung tâm của làng.
7 z Nằm trên vùng văn hoá cổ xứ Đoài, Đƣờng Lâm kẹp giữa sông Hồng và các ngọn đồi đá ong thấp kéo dài của chân núi Ba Vì về phía Bắc, xen giữa những cánh đồng, những dải đất trũng. Theo quan niệm xƣa, Đƣờng Lâm là đất đắc địa, nằm ở thế “toạ sơn vọng thuỷ” (Lƣng dựa vào núi Tản, mặt ngoảnh ra sông Hồng) [33, tr. Nhƣng xét về mặt thổ nhƣỡng, Đƣờng Lâm cũng giống nhƣ các địa phƣơng khác của Sơn Tây, đất ở đây không tốt nhƣ các vùng khác vì có nhiều đá ong. Đó cũng là điểm làm nên nét đặc trƣng sinh thái xứ Đoài.
“Sơn Tây đất đá ong khô Ăn cơm thì ít, ăn ngô thì nhiều” Tuy nhiên, bù lại, thị xã Sơn Tây nói chung, xã Đƣờng Lâm nói riêng ở vào vị trí rất thuận lợi về giao thông đƣờng thuỷ và đƣờng bộ. Đƣờng bộ có Quốc lộ 32 nối với thủ đô Hà Nội, với khoảng cách gần 50 km, do đó việc giao thông liên lạc với các trung tâm lớn của địa phƣơng, của cả nƣớc khá thuận tiện. Chính vì vậy mà xƣa nay xứ Đoài vẫn là cửa ngõ thủ đô, Đƣờng Lâm đã và sẽ có nhiều điều kiện thuận tiện trong giao lƣu tiếp xúc văn hoá. Không chỉ đƣờng bộ mà Đƣờng Lâm còn nằm cạnh dòng sông Cái (sông Hồng) “Nhất cận thị, nhị cận giang”.
Đƣờng Lâm vừa gần sông lớn, vừa gần đô thị lớn [25, tr. Ngoài ra Đƣờng Lâm còn có dòng sông Con phát nguyên từ phía núi Ba Vì đổ vào sông Bôi, nhập vào sông Đáy ở Gián Khẩu, Ninh Bình. Sông Con chảy từ Tây sang Đông quanh co uốn khúc men theo các rẻo đất trũng chia Đƣờng Lâm thành hai nửa. Nửa phía Bắc rộng hơn gồm các làng Hà Tân, Hƣng Thịnh, Đông Sàng, Cam Thịnh, Mông Phụ, Đoài Giáp, Văn Miếu; nửa phía Nam gồm Cam Lâm và Phụ Khang.
Sông Con còn gọi là sông Tích, theo truyền thuyết là dấu tích của cuộc chiến “năm năm báo oán, đời đời đánh ghen”giữa Thuỷ Tinh và Sơn Tinh xung quanh nàng công chúa của Hùng Vƣơng thứ 18. Sông Con trƣớc đây là đƣờng giao thông thuỷ quan trọng, thuyền buồm từ Nam Định, Thái Bình, Hà Nam thƣờng chở hàng hoá từ miền xuôi lên cập bến mua bán, đổi chác lâm thổ sản của miền ngƣợc. Ngày nay sông Con chỉ còn tác dụng tƣới tiêu nƣớc phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, tô điểm cho cảnh quan Đƣờng Lâm thêm hữu tình. Đặc biệt, ngày nay Đƣờng Lâm còn có thuận lợi khi cầu Trung Hà vừa mới đƣợc khánh thành (năm 2003), đƣờng cao tốc Láng Hoà Lạc tiếp tục mở rộng nâng cấp, đƣờng tránh thị xã (đƣờng Hồ Chí Minh) đã khởi công năm 2003.
8 z Ngày nay, Đƣờng Lâm còn có thêm những thuận lợi lớn với những tiềm năng về du lịch của chính mình cũng nhƣ quan hệ với cả một mạng lƣới liền kề của một vùng du lịch đa dạng thuộc Sơn Tây và các địa phƣơng kế cận nhƣ: Đền Thƣợng, Đền thờ Bác Hồ, rừng Quốc gia Ba Vì, Ao Vua, Khoang Xanh (Ba Vì), Đền Hùng (Phú Thọ) chùa Tây Phƣơng, chùa Thày, chùa Trăm Gian, khu du lịch Đồng Mô, Ngải Sơn…Với vị trí địa lý nhƣ vậy, Đƣờng Lâm thực sự có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển về mọi mặt. Đƣờng Lâm có địa hình đồi gò nối tiếp nhau nhƣ bát úp với ba mặt nƣớc sông bao bọc, có đá ong, đá vôi là nguồn vật liệu xây dựng với trữ lƣợng lớn. Là vùng đất nằm trên bậc thềm phù sa cổ không bằng phẳng, có đặc điểm gồm những dải đất uốn cong uyển chuyển hợp thành từ các mỏm đồi gò liên tiếp từ chân núi Ba Vì soải ra, với độ cao trung bình so với mặt biển 18 m, trung tâm là đồi Cấm có độ cao 48 m. Phía Tây Bắc và Đông Bắc là rặng Ruối cổ cùng không gian của khu đền, lăng Ngô Quyền, hƣớng mặt xuống Minh Đƣờng (vũng Hùm), đình Phùng Hƣng tựa lƣng vào đồi Viễn.
Phía dƣới len vào giữa các mỏm đồi là khe nƣớc uốn khúc nối với dải sông Tích. Trong 9 thôn ở xã Đƣờng Lâm thì Hà Tân và Hƣng Thịnh là hai thôn nằm ở ven bờ sông Hồng và bên ngoài hai con đê ngăn cách chúng với các thôn “bán sơn địa”. Trong khi không gian cƣ trú của bốn thôn Mông Phụ, Cam Thịnh, Đoài Giáp, Đông Sàng không còn luỹ tre ngăn cách tạo thành một khối liền nhau. Điều đặc biệt là dân các làng khác gần kề với bốn thôn này cũng khó có thể phân định đƣợc rõ ràng ranh giới giữa các thôn vì cƣ dân từ lâu đã ở xen kẽ.
Ngày nay, khi nói tới làng cổ Đƣờng Lâm ngƣời ta thƣờng nghĩ đến các thôn “trong đê”, các thôn “bán sơn địa” nhƣ: Mông Phụ, Cam Thịnh, Đoài Giáp, Đông Sàng. Những thôn này là những thôn gốc còn bảo lƣu đƣợc những nét văn hoá cổ truyền của làng xã đồng bằng Bắc Bộ đặc biệt của xứ Đoài “đất đá ong khô”. Các thôn gần sông do đặc điểm về địa thế quy định tính không ổn định, nên phần nào hình dáng cổ xƣa của ngôi làng không rõ nét, mặc dầu đây cũng là những thành tố cấu tạo nên một Đƣờng Lâm đầy bản sắc. 9 z Thuở khai thiên lập địa nơi này vốn là rừng rậm lau lách, cỏ dại mọc um tùm, nhiều thú rừng ẩn nấp, đồng thời cũng là địa bàn sinh sống của ngƣời Việt cổ.
Nhiều thế hệ nối tiếp nhau khai phá, cải tạo thiên nhiên đã để lại cho nhân dân Đƣờng Lâm thừa hƣởng một di sản quý giá, đó là những cánh đồng, những đồi gò và cả những rộc sâu có thể canh tác lúa, màu, rau đậu và cây công nghiệp… Xƣa kia Đƣờng Lâm thuộc đất Phong Châu cổ kính, kinh đô của các Hùng Vƣơng thời dựng nƣớc, một địa bàn đã có cƣ dân từ rất lâu đời và cũng là một trung tâm cƣ dân quan trọng [45, tr. Nói về điều kiện tự nhiên không thể bỏ qua khí hậu thời tiết, nhân tố thƣờng xuyên chi phối môi trƣờng tự nhiên, quần thể động thực vật và cuộc sống con ngƣời. Đƣờng Lâm thuộc vùng núi Ba Vì nên có sự phân hoá theo hƣớng các sƣờn núi. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 250C, cao nhất khoảng 270C và thấp nhất khoảng 200C; lƣợng mƣa trung bình năm 1800 - 2000 mm nhƣng phân bố không đều.
Lƣợng mƣa trong mùa khô chỉ bằng 12 - 13% lƣợng mƣa trong mùa mƣa; lƣ- ợng bốc hơi trong mùa khô rất cao. Nói chung, khí hậu thời tiết ở Đƣờng Lâm tƣơng đối ôn hoà, có 4 mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông rõ rệt. Tính chất khí hậu ổn định của 4 mùa giúp cho việc sản xuất và sinh hoạt có nhiều thuận lợi. Cƣ dân Đƣờng Lâm có thể hiểu đƣợc quy luật tự nhiên đó để áp dụng vào sản xuất, tránh đƣợc khí hậu hà khắc và những thiên tai bất biến làm ảnh hƣởng đến mùa màng.
Điều kiện khí hậu ở xã Đƣờng Lâm đƣợc thể hiện cụ thể trong Bảng 1: Khí hậu ở Đường Lâm dƣới đây [24, tr.36]: 10 z Bảng 1: Tình hình khí hậu thời tiết ở HTX Đường Lâm thị xã Sơn Tây Yếu tố Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 BQ ĐVT 1.Lƣợng mƣa mm 26,6 34,9 44,4 127,1 158,4 200,8 260,4 326,2 245,2 249,0 138,5 54,9 165,96 BQ o 2.