Chương 1: Khái quát về địa bàn nghiên cứu Chương 2: Thực hành “Vào làng” ở Mai Lĩnh (Đồng Mai, Hà Đông, Hà Nội) Chương 3: Tục “Vào làng” ở Mai Lĩnh- một số vấn đề đặt ra 9 Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 2. Khái quát về vùng đất, dân cƣ và kinh tế- xã hội ở Mai Lĩnh Theo cuốn “Tên làng xã Việt Nam .”[34] được biên soạn vào những năm đầu của triều Nguyễn thì Mai Lĩnh, Đồng Dương, Đồng Hoàng là những đơn vị hành chính cấp xã thuộc tổng Đồng Dương, huyện Thanh Oai, phủ Ứng Thiên, trấn Sơn Nam Thượng. Đến thời Pháp thuộc, địa giới hành chính các tỉnh được chia lại, tổng Đồng Dương trong đó có Mai Lĩnh, Đồng Dương.thuộc tỉnh Hà Đông. Sau Cách mạng tháng Tám, vào tháng 4 năm 1946, các thôn: Phúc Mậu, Thị, Công (xã Đồng Dương) và xã Đồng Hoàng được sáp nhập thành xã Đồng Phúc.
Tiếp đó, tháng 7 năm 1948, hai xã Đồng Phúc và Mai Lĩnh hợp nhất gọi là xã Đồng Mai. Từ sau cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tháng 8 năm 1945, địa giới hành chính của 3 xã Mai Lĩnh, Đồng Hoàng, Đồng Dương thuộc tỉnh Hà Đông được thay đổi. Tháng 4 năm 1946, các thôn: Phúc Mậu, Thị, Công (xã Đồng Dương) và xã Đồng Hoàng được sáp nhập thành xã Đồng Phúc. Tiếp đó, tháng 7 năm 1948 hai xã Đồng Phúc và Mai Lĩnh hợp nhất gọi là xã Đồng Mai.
Giữa năm 1956, xã Đồng Mai được tách làm 2 xã: Đồng Mai và Biên Giang. Từ đó địa giới hành chính xã Đồng Mai ổn định với diện tích 6,34 km2, có 9 thôn: Cổ Bản, Nhân Huệ, Nhân Đạo, Y Sơn, Phúc Mậu, Thị, Công, Đồng Hoàng và thôn Bãi Đồng Hoàng. Năm 1989 tách xóm Bãi (Đồng Hoàng) lập thành một thôn. Do đó, từ trước năm 1989 xã Đồng Mai chỉ có 8 thôn.
Để mở rộng thị xã Hà Đông trong thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước, ngày 04 tháng 01 năm 2006, Chính phủ ra Nghị định số 01/CP điều chỉnh địa giới hành chính hai xã Đồng Mai và Biên Giang thuộc huyện Thanh Oai đưa về thị xã Hà Đông. Từ tháng 3 năm 2006, xã Đồng Mai 10 chuyển về thị xã Hà Đông là một xã ngoại thị của thị xã. Thực hiện Nghị quyết số 15-NQ/2008/QH12, ngày 29-5-2008 của Quốc hội, từ ngày 01 tháng 8 năm 2008, địa giới hành chính Hà Tây sáp nhập vào thành phố Hà Nội. Đến ngày 8 tháng 5 năm 2009, Thủ tướng Chính phủ ra Nghị quyết số 19/NQ-CP về việc thành lập quận Hà Đông và các phường trực thuộc.
Theo Nghị quyết này, ngày 01-7-2009, Ủy ban nhân dân quận Hà Đông ra Nghị quyết số 15/NQ-UB về việc thành lập phường Đồng Mai, có 18 tổ dân phố, được thống nhất tên gọi từ tổ dân phố 01 đến tổ dân phố 18. Theo đó, Mai Lĩnh thuộc địa bàn dân cư bao gồm các tổ dân phố từ 1 đến 9. Mai Lĩnh có tổng diện tích đất tự nhiên khoảng 304,48 ha, với gần 9000 nhân khẩu, trên 2500 hộ gia đình,. Theo tên gọi địa bàn cũ thì tổ dân phố 01 và tổ dân phố 02 thuộc thôn Cổ Bản, tổ dân phố 3 nằm trên địa bàn thôn Cổ Bản và thôn Nhân Huệ, tổ dân phố 04 và tổ dân phố 05 thuộc thôn Nhân Huệ, tổ dân phố 06 thuộc thôn Nhân Đạo, tổ dân phố 07, tổ dân phố 08 và tổ dân 09 thuộc thôn Y Sơn.
Còn từ tổ dân phố 10 đến tổ dân phố 18 không thuộc về Mai Lĩnh mà thuộc về Tổng Đồng Dương trước đây. Mai Lĩnh xưa vốn là “nhất xã ngũ thôn” nghĩa là một xã có 5 thôn và cũng được nhân dân gọi là “miền trên” để phân biệt với xã Đồng Dương được gọi là “miền dưới”. Theo hướng nhìn từ đông sang tây và từ bắc xuống nam, Mai Lĩnh thuộc phía bắc của phường Đồng Mai, Đồng Dương thuộc phía nam phường Đồng Mai. 5 thôn của Mai Lĩnh gồm thôn Cổ Bản (làng Ván), thôn Nhân Huệ (làng Đề), thôn Nhân Đạo (làng Đậu), thôn Y Sơn (làng Núi) và thôn Phúc Tiến (sau khi Đồng Mai tách thành 2 xã Đồng Mai và Biên Giang thì thôn Phúc Tiến thuộc xã Biên Giang, quận Hà Đông, không thuộc về Mai Lĩnh nữa và cho đến nay, trải qua nhiều biến động theo lịch sử, thôn Phúc Tiến cũng không còn giữ tục “Vào làng” theo nét riêng vốn có.) Mai Lĩnh có rất nhiều dòng họ sinh sống.
Cụ thể: 11 Làng Cổ Bản là địa bàn cư trú của các dòng họ như: Ngô Doãn, Nguyễn Huy, Nguyễn Đắc, Nguyễn Đình, Đỗ Văn, Nguyễn Qúy, Vương Như, Nguyễn Văn, Trần Đình, Đào Huy, Nguyễn Bùi, Nguyễn Hữu. Làng Nhân Huệ là địa bàn cư trú của các dòng họ như: Nguyễn Đắc (không thuộc cùng dòng họ Nguyễn Đắc ở Cổ Bản) Nguyễn Công, Đào Huy (thuộc chi Đào Huy ở Cổ Bản), Thái Văn, Phùng Khắc, Nguyễn Huy, Nguyễn Huy (thuộc chi Nguyễn Huy Cổ Bản) Trần Công,. Làng Nhân Đạo là địa bàn cư trú của các dòng họ như: Trần Đình, Trần Ngọc, Nguyễn Đình, Nguyễn Đắc, Nguyễn Đắc (thuộc chi Nguyễn Đắc ở Cổ Bản), Ngô Huy, Đoàn Viết (chi họ Đoàn Viết lớn ở thôn Y Sơn), Nguyễn Huy (thuộc chi Nguyễn Huy ở Cổ Bản). Làng Y Sơn là địa bàn cư trú của các dòng họ như: Đoàn Viết lớn, Đoàn Viết nhỏ, Ngô Huy, Đào Huy, Nguyễn Huy, Phan Văn, Nguyễn Đức, Trần Đình, Đỗ Văn.
Giữa các làng đều có những dòng họ chung đã cho thấy mối quan hệ mật thiết ở các làng, một dòng họ vừa theo tục lệ tại làng cư trú vừa theo lễ nghi của dòng họ mình ở thôn khác. Mai Lĩnh có những dòng họ lớn như họ Ngô Doãn ở Cổ Bản, họ Đoàn Viết ở Y Sơn, những dòng họ này đều cư trú tại Mai Lĩnh từ rất lâu, tính đến nay đã có gần ba mươi đời sinh sống tại đây, bên cạnh đó cũng có những dòng họ rất nhỏ, do thời gian cư trú chưa lâu, chưa đủ thời gian phát triển thành dòng họ lớn. Là địa bàn sinh tụ lâu đời, lịch sử vùng đất và con người Mai Lĩnh đã được minh chứng qua huyền tích của vùng đất này, vì thế đã có rất nhiều dòng họ từng sinh sống tại đây từ hàng nghìn năm trước, nhưng do nhiều nguyên nhân những dòng họ đó đã không còn sinh sống tại nơi đây nữa. Là địa phương hiếu học, hầu hết các dòng họ đều có quỹ khuyến học nhằm khuyến khích, động viên con em trong họ học tập, tỷ lệ đỗ đạt trong thi cử tại địa phương rất cao nhưng Mai Lĩnh không 12 phải là nơi sản sinh ra những bậc hiền tài, hào kiệt cho đất nước.
Các dòng họ ở phường Mai Lĩnh luôn sinh sống thuận hòa, xây dựng tình làng nghĩa xóm thắm thiết, tạo dựng lên mối liên kết chặt chẽ trong tổ chức làng, người Mai Lĩnh hiền hòa, cầu an, thỏa mãn với những gì đã có, ít có tính ganh đua. Từ xưa đến nay, hầu hết trai gái bốn thôn có hôn ước với nhau, một phần do mai mối của gia đình, một phần họ tìm hiểu nhau từ môi trường làm việc. Đó là một nguyên nhân lớn để 4 thôn có được mối liên kết lớn về huyết thống. Người Mai Lĩnh thường họ nội làng này và họ ngoại làng kia, ít có trường hợp kết hôn xa.
Điều đó được thể hiện qua những ngày hội làng sau Tết Nguyên đán, như: ngày 12 tháng Giêng hội làng Nhân Đạo, làng Y Sơn; ngày 13 tháng Giêng hội làng Cổ Bản; ngày 15 tháng Giêng hội làng Nhân Huệ. Những ngày đó, nhân dân làng này sẽ đến ăn hội ở làng kia, vì thế, vào ngày hội các gia đình ít cũng có 2- 3 mâm cỗ, nhiều thì 20- 30 mâm để đón họ hàng, đón khách. Đó cũng là nét đặc sắc trong văn hóa ở Mai Lĩnh, trong đó những ngày hội làng là thời gian để người dân nuôi dưỡng những mối quan hệ làng trên xóm dưới cũng là mối quan hệ huyết thống nội ngoại xa gần. Suốt các chặng đường lịch sử của mình, nhân dân Mai Lĩnh sớm có truyền thống đoàn kết giúp đỡ nhau trong lúc khó khăn hoạn nạn.
Trong đấu tranh chống giặc ngoại xâm, già trẻ, trai gái Mai Lĩnh luôn kề vai sát cánh cùng cộng đồng cư dân nước Đại Việt chiến đấu giữ vững độc lập chủ quyền của dân tộc. Tương truyền, khi Hai Bà Trưng thua trận, bị giặc dồn đến bờ sông Hát, Hai Bà Trưng không chịu đầu hàng quân giặc nên đã trẫm mình xuống sông tự vẫn, Ả Lã là tướng của bà cũng tuẫn tiết theo. Sau đó, thân xác Ả Lã trôi đến bến Lở, một đoạn sông thuộc làng Ván (tức làng Cổ Bản ngày nay), được nhân dân vớt lên an táng và lập miếu thờ từ đó cho tới giờ. Sông Hát chính là sông Đáy chạy qua Đồng Mai, trước đây còn nhận nước của sông Hồng ở địa phận Hà Nội giữa huyện Phúc Thọ và huyện Đan Phượng, có 13 đoạn chảy qua bến lở thuộc làng Ván.
Hoặc, theo thần tích của đình Thị- Mai Lĩnh thì đây cũng là nơi ghi dấu lại trận chiến ác liệc của nghĩa quân nhà hậu Lê với quân nhà Minh (Trung Quốc). Khi đánh đến đây, Tây Kỳ Vương Lý Triện bị trọng thương, ngồi trên lưng ngựa để máu chảy từ khu đất đình Thị bây giờ sang tận miếu Ông Gìa bên làng Phúc Tiến (thuộc phường Biên Giang - quận Hà Đông - thành phố Hà Nội) rồi hi sinh ở đó. Vì thế nhân dân ngũ thôn Mai Lĩnh xưa mới lập Miếu thờ Ngài và tôn lên làm Thành hoàng. Đến nay, khi cử hành nghi lễ rước thần trong ngày hội, nhân dân Mai Lĩnh vẫn sang tận bên miếu Ông Già ở làng Phúc Tiến để rước chân nhang về sau đó mới cử hành các nghi lễ khác.
Lộ trình rước chân nhang cũng là lộ trình tái hiện sự tích ngài bị thương máu chảy xuống đất qua các làng. Một truyền thuyết khác cũng được lưu truyền là về hai mẹ con bà lái đò sông Hát (tên khác của sông Đáy tại đây) ở bến đò làng Đề (nay là làng Nhân Huệ) là người có công lao giúp nghĩa quân Lam Sơn bắt gọn toán lính do thám của Tổng binh Vương Thông. Khi đạo quân của Tổng binh Vương Thông bắt bà chở qua sông, bà đã đục thuyền để dìm quân địch xuống lòng sông rồi sau đó cả hai mẹ con bà bị giặc Minh giết chết. Công lao của bà đã giúp tướng quân Lý Triện, Đỗ Bí lập mưu “tương kế tựu kế” làm lên trận chiến lẫy lừng ở Tốt Động- Chúc Động năm 1426.
Sau khi lên ngôi, Lê Thái Tổ nhớ đến công lao của bà mới phong là Mộc Hoàn Vạn Phúc phu nhân.
