Trí Thức Nam Kỳ Trong Cuộc Vận Động Giải Phóng Dân Tộc Từ Năm 1884 Đến Năm 1930

Luận án tiến sĩ phân tích vai trò trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc giai đoạn 1884-1930, khám phá những đóng góp quan trọng.

• Tác giả: Trần Thị Ánh
• Người hướng dẫn: Lê Hữu Phước
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Trí Thức Nam Kỳ Trong Cuộc Vận Động Giải Phóng Dân Tộc Từ Năm 1884 Đến Năm 1930
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về trí thức Việt Nam trong tiến trình lịch sử
• 1.3. Các công trình nghiên cứu về trí thức Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc
• 1.4. Các công trình nghiên cứu về trí thức Nam Kỳ trong thời kỳ Pháp thuộc
• 1.5. Nhận xét về tình hình nghiên cứu vấn đề
• 1.6. Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: TRÍ THỨC NAM KỲ VỚI PHONG TRÀO GIẢI PHÓNG DÂN TỘC THEO KHUYNH HƯỚNG DÂN CHỦ TƯ SẢN
• 2.1. Sự ra đời của đội ngũ trí thức mới ở Nam Kỳ
• 2.2. Bối cảnh lịch sử
• 2.3. Đội ngũ trí thức mới ra đời
• 2.4. Trí thức Nam Kỳ tiếp thu tư tưởng dân chủ tư sản
• 2.5. Trí thức Nam Kỳ hưởng ứng xu hướng cứu nước của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh
• 2.5.1. Hưởng ứng phong trào Đông Du
• 2.5.2. Hưởng ứng phong trào Duy Tân
• 2.6. Trí thức Nam Kỳ thành lập các tổ chức chính trị và đảng phái
• 2.6.1. Đảng Lập hiến
• 2.6.2. Tổ chức Thanh niên Cao vọng
• 2.6.3. Đảng Thanh niên Đông Dương Lao động Đảng
• 2.7. Các phong trào yêu nước của trí thức Nam Kỳ
• 2.7.1. Hoạt động yêu nước của trí thức Nam Kỳ trên lĩnh vực văn hóa - tư tưởng
• 2.7.2. Diễn thuyết cổ động tinh thần yêu nước
• 2.7.3. Hoạt động báo chí, xuất bản
• 3. CHƯƠNG 3: TRÍ THỨC NAM KỲ VỚI PHONG TRÀO GIẢI PHÓNG DÂN TỘC THEO KHUYNH HƯỚNG CÁCH MẠNG VÔ SẢN
• 3.1. Sự phân hóa tư tưởng trong trí thức Nam Kỳ ở nửa cuối những năm 20 (thế kỷ XX)
• 3.2. Trí thức Nam Kỳ đi theo con đường cách mạng vô sản
• 3.3. Trí thức Nam Kỳ với hoạt động truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin
• 3.4. Trí thức Nam Kỳ với chủ trương “Vô sản hóa”
• 3.5. Trí thức Nam Kỳ với sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam
• 3.5.1. Trí thức Nam Kỳ với các tổ chức tiền thân của Đảng
• 3.5.2. Trí thức Nam Kỳ với việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc

Trí thức Nam Kỳ đã đóng vai trò quan trọng trong cuộc vận động giải phóng dân tộc từ năm 1884 đến năm 1930. Họ không chỉ là những người có học thức mà còn là những người tiên phong trong việc đấu tranh chống lại thực dân Pháp. Sự hình thành và phát triển của trí thức Nam Kỳ gắn liền với bối cảnh lịch sử và văn hóa của vùng đất này. Những hoạt động của họ đã góp phần không nhỏ vào việc nâng cao nhận thức yêu nước trong quần chúng nhân dân.

1.1. Bối cảnh lịch sử và văn hóa Nam Kỳ trước năm 1884

Trước khi thực dân Pháp xâm lược, Nam Kỳ là vùng đất có nền văn hóa phong phú và đa dạng. Trí thức ở đây chủ yếu là những người nho học, có ảnh hưởng lớn đến tư tưởng và phong trào yêu nước. Họ đã tiếp thu nhiều tư tưởng mới từ phương Tây, tạo nền tảng cho những hoạt động yêu nước sau này.

1.2. Vai trò của trí thức Nam Kỳ trong phong trào yêu nước

Trí thức Nam Kỳ đã tham gia tích cực vào các phong trào yêu nước chống Pháp. Họ không chỉ lãnh đạo các cuộc khởi nghĩa mà còn sử dụng ngòi bút để truyền bá tư tưởng yêu nước qua báo chí và văn học. Những hoạt động này đã tạo ra sức mạnh tinh thần lớn lao cho nhân dân.

II. Những thách thức mà trí thức Nam Kỳ phải đối mặt trong giai đoạn 1884 1930

Trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc, trí thức Nam Kỳ đã phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Sự đàn áp của thực dân Pháp, sự phân hóa trong tư tưởng và sự thiếu đoàn kết trong phong trào yêu nước đã tạo ra những khó khăn không nhỏ cho họ. Tuy nhiên, họ vẫn kiên trì và tìm ra những phương pháp đấu tranh hiệu quả.

2.1. Sự đàn áp của thực dân Pháp đối với trí thức

Thực dân Pháp đã thực hiện nhiều biện pháp đàn áp nhằm vào trí thức Nam Kỳ, từ việc kiểm soát tư tưởng đến việc bắt bớ những người hoạt động yêu nước. Điều này đã tạo ra một môi trường khó khăn cho các trí thức trong việc phát triển tư tưởng và hoạt động yêu nước.

2.2. Sự phân hóa trong tư tưởng của trí thức

Trong giai đoạn này, trí thức Nam Kỳ đã có sự phân hóa rõ rệt trong tư tưởng. Một số người theo khuynh hướng dân chủ tư sản, trong khi những người khác lại nghiêng về chủ nghĩa vô sản. Sự phân hóa này đã ảnh hưởng đến sự đoàn kết trong phong trào yêu nước.

III. Phương pháp đấu tranh của trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc

Trí thức Nam Kỳ đã áp dụng nhiều phương pháp đấu tranh khác nhau để chống lại thực dân Pháp. Họ không chỉ sử dụng vũ lực mà còn tận dụng các phương tiện truyền thông để tuyên truyền tư tưởng yêu nước. Những phương pháp này đã chứng tỏ sự sáng tạo và linh hoạt của họ trong bối cảnh khó khăn.

3.1. Sử dụng văn hóa và giáo dục để tuyên truyền

Trí thức Nam Kỳ đã sử dụng văn hóa và giáo dục như một công cụ quan trọng để tuyên truyền tư tưởng yêu nước. Họ thành lập các trường học, tổ chức các buổi diễn thuyết nhằm nâng cao nhận thức của nhân dân về tình hình đất nước.

3.2. Tổ chức các phong trào yêu nước

Họ đã thành lập nhiều tổ chức chính trị và phong trào yêu nước, như Đảng Lập hiến và Tổ chức Thanh niên Cao vọng. Những tổ chức này đã tạo ra một sức mạnh tập hợp lớn cho phong trào yêu nước tại Nam Kỳ.

IV. Kết quả và ảnh hưởng của trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc

Những đóng góp của trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc đã để lại những kết quả đáng kể. Họ không chỉ góp phần vào việc nâng cao tinh thần yêu nước mà còn tạo ra những tiền đề cho các phong trào cách mạng sau này. Những hoạt động của họ đã góp phần quan trọng vào việc hình thành tư tưởng cách mạng tại Việt Nam.

4.1. Tạo ra sức mạnh tinh thần cho nhân dân

Các hoạt động của trí thức Nam Kỳ đã tạo ra một sức mạnh tinh thần lớn cho nhân dân. Họ đã khơi dậy lòng yêu nước và tinh thần đoàn kết trong quần chúng, giúp nhân dân đứng lên chống lại thực dân.

4.2. Để lại bài học lịch sử cho thế hệ sau

Những kinh nghiệm và bài học từ cuộc đấu tranh của trí thức Nam Kỳ đã để lại những bài học quý giá cho các thế hệ sau. Những giá trị về lòng yêu nước, sự kiên trì và sáng tạo trong đấu tranh vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu về trí thức Nam Kỳ

Nghiên cứu về trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc từ năm 1884 đến năm 1930 không chỉ giúp hiểu rõ hơn về vai trò của họ mà còn mở ra những hướng nghiên cứu mới trong lịch sử Việt Nam. Việc tiếp tục khai thác và nghiên cứu sâu hơn về chủ đề này sẽ giúp làm sáng tỏ những đóng góp của trí thức trong bối cảnh lịch sử đầy biến động.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu lịch sử trí thức

Nghiên cứu về trí thức Nam Kỳ giúp làm rõ vai trò của họ trong lịch sử Việt Nam. Điều này không chỉ có giá trị về mặt học thuật mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về các nhân vật trí thức tiêu biểu, cũng như các tổ chức mà họ đã thành lập. Việc này sẽ giúp làm phong phú thêm bức tranh về trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc từ năm 1884 đến năm 1930" do nghiên cứu sinh Trần Thị Ánh thực hiện tại Trường Đại học Vinh (năm 2017), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lê Hữu Phước và TS. Trần Vũ Tài, thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số 62.13).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng trong tiến trình lịch sử cận đại, Nam Kỳ là vùng đất "đi trước về sau" trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Trí thức Nam Kỳ là lực lượng sớm nhận thức sự bất lực của ý thức hệ phong kiến và chủ động tiếp thu các trào lưu tư tưởng mới phục vụ sự nghiệp giải phóng dân tộc. Mặc dù có những cống hiến lớn lao, nhưng cho đến thời điểm tác giả thực hiện đề tài, vẫn chưa có một công trình sử học nào nghiên cứu một cách hệ thống, chuyên sâu và toàn diện về đội ngũ trí thức Nam Kỳ trong giai đoạn 1884 - 1930. Do hoàn cảnh lịch sử, địa lý và văn hóa đặc thù, trí thức Nam Kỳ mang những đặc điểm riêng biệt so với trí thức cùng thời ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Việc thực hiện luận án đáp ứng yêu cầu phục dựng bức tranh lịch sử hoàn chỉnh, cung cấp tài liệu tham khảo cho nghiên cứu lịch sử cận đại Việt Nam và giáo dục truyền thống.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ sự hình thành, phát triển và thái độ chính trị của các bộ phận trí thức ở Nam Kỳ trước cuộc chiến tranh xâm lược và sự cai trị của thực dân Pháp; hệ thống hóa những hoạt động yêu nước tiêu biểu theo các khuynh hướng cứu nước khác nhau từ năm 1884 đến năm 1930; từ đó làm rõ đặc điểm, vai trò và những đóng góp của trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể qua 5 điểm:

1. Làm rõ quá trình hình thành, phát triển của đội ngũ trí thức nho học (cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX) và đội ngũ trí thức tân học (đầu thế kỷ XIX đến năm 1930) ở Nam Kỳ;
2. Phân tích và làm rõ thái độ chính trị của trí thức Nam Kỳ trước những biến động của thời cuộc qua các giai đoạn lịch sử từ năm 1884 đến năm 1930;
3. Phục dựng những hoạt động của trí thức Nam Kỳ trong phong trào yêu nước và cách mạng theo các khuynh hướng cứu nước khác nhau từ năm 1884 đến năm 1930;
4. Làm rõ những chuyển biến nổi bật về tư tưởng của trí thức Nam Kỳ từ ý thức hệ phong kiến sang lập trường dân chủ tư sản và lập trường vô sản qua các giai đoạn: từ năm 1884 đến đầu thế kỷ XX, từ đầu thế kỷ XX đến giữa thập niên 20 của thế kỷ XX và từ giữa thập niên 20 của thế kỷ XX đến năm 1930;
5. Nhận định, đánh giá vai trò và những đóng góp nổi bật của trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc từ năm 1884 đến năm 1930.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình hình thành, phát triển, thái độ chính trị, hoạt động và đóng góp của trí thức Nam Kỳ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc từ năm 1884 đến năm 1930. Khái niệm "trí thức" được luận án định nghĩa là những người có học thức (thi đỗ từ "tú tài" trở lên) hoặc những người không đỗ đạt nhưng có hiểu biết rộng, uy tín cao và được xã hội trân trọng. Khái niệm "trí thức Nam Kỳ" bao gồm nhân sĩ, trí thức sinh ra, lớn lên ở Nam Kỳ hoặc sinh ra ở nơi khác nhưng hoạt động chủ yếu và để lại dấu ấn trên địa bàn Nam Kỳ giai đoạn 1884 - 1930, cùng một số trí thức sau thời gian học tập, hoạt động ở nước ngoài đã trở về hoạt động tại Nam Kỳ.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập như sau:

• Không gian: Lục tỉnh Nam Kỳ dưới triều Nguyễn trước khi Pháp xâm lược và vùng đất Nam Kỳ (Cochinchine) thuộc địa của Pháp theo Hiệp ước Patenôtre (1884).
• Thời gian: Từ năm 1884 (thời điểm triều đình Huế ký Hiệp ước Patenôtre, xác lập ách đô hộ của thực dân Pháp trên toàn cõi Việt Nam) đến năm 1930 (thời điểm Đảng Cộng sản Việt Nam thành lập vào tháng 2-1930, xác lập quyền lãnh đạo của khuynh hướng cách mạng vô sản).
• Nội dung: Tập trung vào hoạt động và đóng góp của trí thức Nam Kỳ qua ba mảng chính: phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX; phong trào giải phóng dân tộc theo khuynh hướng dân chủ tư sản 30 năm đầu thế kỷ XX; và phong trào giải phóng dân tộc theo khuynh hướng cách mạng vô sản nửa cuối những năm 20 của thế kỷ XX.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả đã tiến hành khảo cứu và hệ thống hóa khối lượng lớn tài liệu nghiên cứu liên quan đến đề tài theo ba nhóm công trình:

Nhóm thứ nhất: Các công trình nghiên cứu về trí thức Việt Nam trong tiến trình lịch sử. Tác giả điểm lại các công trình tiêu biểu tiếp cận từ góc độ triết học, xã hội học, sử học như: Người trí thức Việt Nam qua các chặng đường lịch sử (1987) và Trí thức Việt Nam thời xưa (2006) của Vũ Khiêu; Trí thức Việt Nam - thực tiễn và triển vọng (1995) của Phạm Tất Dong; Một số vấn đề về trí thức Việt Nam (1998) của Nguyễn Thanh Tuấn; Một số vấn đề về trí thức Việt Nam (2001) của Nguyễn Văn Khánh và Nguyễn Quốc Bảo; Góp phần tìm hiểu một số nhân vật lịch sử Việt Nam (2003) của Chương Thâu; Trí thức với Đảng, Đảng với trí thức trong sự nghiệp giải phóng và xây dựng đất nước (2004) của Nguyễn Văn Khánh và cộng sự; Trí thức Việt Nam xưa và nay (2006) của Nguyễn Quang Ân và Dương Trung Quốc; Thực trạng và giải pháp xây dựng đội ngũ trí thức Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới đất nước (2014) của Trần Đức Vượng (chủ biên); và chuyên khảo Trí thức Việt Nam trong tiến trình lịch sử dân tộc (2016) của Nguyễn Văn Khánh. Bên cạnh đó là các bài viết nghiên cứu của Nguyễn Thanh Tuấn (1989), Đoàn Trường Thụ (1999), Trịnh Văn Thảo (2011). Các công trình này cung cấp khung lý luận về tầng lớp trí thức, nêu bật truyền thống yêu nước của trí thức Việt Nam, song hầu hết chỉ đề cập khái lược về trí thức Nam Kỳ hoặc tập trung vào một vài nhân vật cụ thể.

Nhóm thứ hai: Các công trình nghiên cứu về trí thức Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc.

• Các công trình trong nước gồm: Sự chuyển biến của phong trào yêu nước và cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam trong ba mươi năm đầu thế kỉ XX (2002) của Đinh Trần Dương; Góp phần tìm hiểu Nho giáo - Nho sĩ - Trí thức Việt Nam trước năm 1945 (2007) của Chương Thâu; Phong trào yêu nước cách mạng đầu thế kỷ XX - Nhân vật và sự kiện (2012) của Đinh Xuân Lâm và Chương Thâu; Trí thức Việt Nam đối diện với văn minh phương Tây thời Pháp thuộc (2012) của Trần Viết Nghĩa; Thái độ của sĩ phu Việt Nam thời tiếp xúc Đông - Tây từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX (2014) do Trần Thuận chủ biên; Trí thức Việt Nam trong tiến trình giải phóng dân tộc nửa đầu thế kỷ XX (1900 - 1945) (2016) do Nguyễn Đình Thống chủ biên; cùng các tập hồi ký của Phan Bội Châu (1973), Trần Huy Liệu (1991), Lê Thị Kinh (2001, 2003), và các công trình về các tổ chức tiền thân của Đảng (1977, 1985, 2001, 2006).
• Các công trình nghiên cứu nước ngoài gồm: L’Indochine française pendant la Guerre de 1914-1918 (1925) của Duong Van Giao; Vietnamese Anticolonialism 1885 - 1925 (1971) của David G. Marr; Français et Annamites - Partenaires ou ennemis? 1856 - 1902 (1998) của Philippe Devillers (Ngô Văn Quỹ dịch, 2006); Vietnam du Confucianisme au Communisme (2007) của Trịnh Văn Thảo (dịch năm 2013 với nhan đề Ba thế hệ trí thức người Việt (1862 - 1954)); Du patriotisme au marxisme: l'immigration vietnamienne en France de 1926 à 1930 (1973) của Daniel Hémery (Nguyễn Trọng Cổn lược dịch, 2001).

Nhóm thứ ba: Các công trình nghiên cứu trực tiếp về trí thức Nam Kỳ thời kỳ Pháp thuộc. Tiêu biểu có luận án tiến sĩ của Trần Thị Kim Nhung (2003) nghiên cứu về thái độ ứng phó của Nguyễn Đình Chiểu, Phan Thanh Giản, Nguyễn Thông, Trương Vĩnh Ký; các công trình nghiên cứu chuyên sâu về Nguyễn An Ninh của Hà Huy Giáp (1989), Nguyễn An Tịnh (1996), Trung tâm nghiên cứu Quốc học (2009); chuyên khảo về Cao Triều Phát và Đông Dương Lao động Đảng của Phan Văn Hoàng (2001); các tuyển tập biên khảo văn thơ yêu nước của Bảo Định Giang, Ca Văn Thỉnh (1976), Bằng Giang (1992). Ở góc độ học giả nước ngoài, tác giả điểm qua các nghiên cứu lịch sử địa phương của Taillefer, J. Baurac, P. Cultru, Fernand de Montaigut, Jean Bouchot và đặc biệt là công trình The Birth of Vietnamese Political Journalism: Saigon, 1916-1930 (2012) của Philippe M. Peycam (Trần Đức Tài dịch, 2015).

Khoảng trống học thuật được luận án xác định: Mặc dù các công trình trước đây đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh về nhân vật hoặc các phong trào riêng lẻ, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, xuyên suốt quá trình vận động của trí thức Nam Kỳ từ năm 1884 đến năm 1930. Khoảng trống lớn nhất là việc phục dựng sự chuyển biến tư tưởng tuần tự từ ý thức hệ phong kiến sang lập trường dân chủ tư sản và lập trường vô sản của trí thức trên địa bàn Nam Kỳ. Luận án đặt mục tiêu giải quyết trọn vẹn khoảng trống lịch sử này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò của đội ngũ trí thức và công tác xây dựng đội ngũ trí thức trong cách mạng giải phóng dân tộc.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả sử dụng hai phương pháp cơ bản của khoa học lịch sử:

• Phương pháp lịch sử: Nhằm tái hiện các sự kiện, nhân vật và quá trình hoạt động của trí thức Nam Kỳ theo đúng trình tự thời gian và bối cảnh lịch sử khách quan từ năm 1884 đến năm 1930.
• Phương pháp logic: Nhằm vạch ra bản chất, khuynh hướng vận động, quy luật phát triển nội tại và sự chuyển biến về nhận thức, tư tưởng chính trị của đội ngũ trí thức qua các giai đoạn.

Bên cạnh đó, luận án kết hợp các phương pháp bổ trợ như: thống kê, tổng hợp, phân tích tài liệu và so sánh lịch sử (so sánh giữa các khuynh hướng cứu nước, so sánh giữa trí thức Nam Kỳ với trí thức Bắc Kỳ và Trung Kỳ).

Nguồn tư liệu thực chứng được huy động gồm bốn khối chính:

1. Tài liệu lưu trữ: Phông Thống đốc Nam Kỳ (Gouverneur de la Cochinchine) tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP. Hồ Chí Minh), bao gồm các báo cáo định kỳ và chuyên đề của Sở An ninh các tỉnh gửi Thống đốc Nam Kỳ; Phông Toàn quyền Đông Dương (Gouvernement Général de l'Indochine) tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại Pháp (ANOM - Aix-en-Provence), gồm báo cáo mật, điện tín, công văn của Nha An ninh Đông Dương và Thống đốc Nam Kỳ gửi chính quyền thuộc địa cấp trên.
2. Tài liệu văn kiện và lý luận: Văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam, các văn bản chỉ đạo của Trung ương và Xứ ủy liên quan đến trí thức và vận động cách mạng.
3. Tài liệu báo chí: Các tờ báo chữ Pháp và chữ Quốc ngữ xuất bản tại Nam Kỳ giai đoạn 1884 - 1930 (Nông Cổ Mín Đàm, Lục Tỉnh Tân Văn, La Cloche Fêlée, L'Annam, Đông Pháp Thời Báo, La Tribune Indigène, La Tribune Indochinoise, Công Luận Báo...) cùng các tạp chí chuyên ngành như Nghiên cứu Lịch sử.
4. Tài liệu hồi ký, khảo cứu và các bộ thông sử của các học giả trong và ngoài nước.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương này dành trọn dung lượng để đánh giá tình hình nghiên cứu về trí thức Việt Nam và trí thức Nam Kỳ trong tiến trình lịch sử, phân định rõ kết quả đạt được của các học giả trong nước và quốc tế. Trên cơ sở đó, tác giả khẳng định tính cấp thiết, xác định rõ khoảng trống học thuật và cụ thể hóa các nội dung, nhiệm vụ trọng tâm mà luận án phải giải quyết.

Chương 2. Trí thức Nam Kỳ với phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX

Chương 2 phục dựng bối cảnh vùng đất và đội ngũ trí thức Nam Kỳ từ cội nguồn lịch sử đến cuối thế kỷ XIX:

• Quá trình xác lập vùng đất: Khai hoang từ thế kỷ XVII, thành lập phủ Gia Định năm 1698, lập Gia Định thành năm 1808 và cải cách hành chính chia thành Nam Kỳ Lục tỉnh năm 1832 dưới triều vua Minh Mạng. Cốt cách người Nam Bộ được tôi luyện qua quá trình mở đất: trọng nghĩa, khinh tài, khoáng đạt, nghĩa hiệp.
• Sự hình thành đội ngũ Nho sĩ: Cuối thế kỷ XVIII, trường học tư của Võ Trường Toản (với phương châm "tri ngôn, dưỡng khí", trọng thực hành) và Đặng Đức Thuật đào tạo lớp trí thức đầu tiên như Gia Định Tam Gia (Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhơn Tịnh), Ngô Tòng Châu, Phạm Đăng Hưng. Dưới triều Nguyễn, từ khoa thi Hương đầu tiên năm 1813 đến khoa thi cuối cùng năm 1864, Nam Kỳ đào tạo được đội ngũ cử nhân, tiến sĩ phục vụ quản lý xã hội.

Bảng tổng hợp số liệu khoa cử Nho học tại Nam Kỳ (theo Quốc triều hương khoa lục và Quốc triều khoa bảng lục của Cao Xuân Dục):

Chỉ số khoa cử Nho học tại Nam Kỳ (1813 - 1864)	Số lượng thực tế	Ghi chú nhân vật tiêu biểu
Số khoa thi Hương tổ chức tại Nam Kỳ	20 khoa	19 khoa tại trường thi Gia Định, 1 khoa tại An Giang (1864)
Tổng số sĩ tử đỗ Cử nhân	269 người	Hơn 2/3 ra làm quan cho triều đình Huế
Tổng số người đỗ Tiến sĩ	3 người	Phan Thanh Giản (1826), Phan Hiển Đạo (1856), Nguyễn Chánh (1862)
Tổng số người đỗ Phó bảng	2 người	Đinh Văn Minh (1835), Nguyễn Trọng Tĩnh (1916)

• Đặc điểm của Nho sĩ Nam Kỳ: Do Nho giáo du nhập muộn và văn hóa mang cấu trúc mở, Nho sĩ Nam Kỳ hướng về triết lý "Tâm học" thực tiễn hơn là "Đạo học" câu nệ từ chương; gắn bó mật thiết với tầng lớp bình dân; không câu nệ độc đạo "tiến vi quan" mà sẵn sàng "thoái vi sư" giữ trọn khí tiết (Bùi Hữu Nghĩa, Phan Văn Trị, Nguyễn Thông, Nguyễn Đình Chiểu).
• Thái độ và hoạt động kháng chiến: Khi Pháp xâm lược, Nho sĩ Nam Kỳ có thái độ kiên quyết chống đối, dấy lên phong trào "tỵ địa" bất hợp tác, trực tiếp cầm vũ khí khởi nghĩa (cử nhân Nguyễn Hữu Huân, Trần Xuân Hòa, Phan Văn Đạt, Đỗ Trình Thoại) hoặc sử dụng văn thơ làm vũ khí chiến đấu, bút chiến chống tay sai (tiêu biểu là Nguyễn Đình Chiểu với Tôn Thọ Tường).
• Tiếp thu và truyền bá chữ Quốc ngữ, văn hóa phương Tây: Một bộ phận trí thức như Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của đóng vai trò kết nối văn hóa Đông - Tây, đặt nền móng sơ khởi cho báo chí và văn xuôi Quốc ngữ.

Chương 3. Trí thức Nam Kỳ với phong trào giải phóng dân tộc theo khuynh hướng dân chủ tư sản

Chương 3 trình bày các hoạt động của trí thức Nam Kỳ trong ba thập niên đầu thế kỷ XX:

• Sự ra đời của tầng lớp trí thức mới (tân học, Tây học) dưới tác động của chính sách thuộc địa và hệ thống giáo dục Pháp - Việt.
• Tiếp thu tư tưởng dân chủ tư sản: Thông qua làn sóng Tân thư, Tân văn của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu và tư tưởng triết học ánh sáng Pháp (Montesquieu, Rousseau).
• Hưởng ứng các xu hướng cứu nước của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh: Trí thức Nam Kỳ (Nguyễn Thần Hiến, Nguyễn Quang Diêu, Nguyễn An Khương...) nhiệt thành ủng hộ phong trào Đông Du; đặc biệt, phong trào Minh Tân do Trần Chánh Chiếu khởi xướng đã kết hợp cả cải cách kinh tế, lập các cơ sở kinh tài (khách sạn Nam - Trung ở Sài Gòn, khách sạn Minh Tân ở Mỹ Tho, Minh Tân công nghệ xã ở Chợ Lớn) để tài trợ du học và truyền bá tư tưởng duy tân.
• Thành lập các tổ chức chính trị và đảng phái: Sự xuất hiện của Đảng Lập hiến (1923, do Bùi Quang Chiêu, Nguyễn Phan Long đứng đầu, mang khuynh hướng cải lương thỏa hiệp), tổ chức Thanh niên Cao vọng (do Nguyễn An Ninh sáng lập), Đảng Thanh niên (Trần Huy Liệu tham gia), và Đông Dương Lao động Đảng (1926-1929, do Cao Triều Phát sáng lập nhằm tập hợp giới cần lao).
• Phong trào đấu tranh trên lĩnh vực văn hóa - tư tưởng: Diễn thuyết công khai thức tỉnh lòng yêu nước (Nguyễn An Ninh với các bài diễn thuyết tại Sài Gòn, các buổi nói chuyện của Phan Châu Trinh năm 1925); hoạt động báo chí sôi nổi với các tờ báo đối lập (La Cloche Fêlée, L'Annam, Đông Pháp Thời Báo); cùng các sự kiện chính trị quy mô lớn như phong trào đòi thả Phan Bội Châu (1925) và tổ chức lễ tang Phan Châu Trinh (1926).

Chương 4. Trí thức Nam Kỳ với phong trào giải phóng dân tộc theo khuynh hướng cách mạng vô sản

Chương 4 phân tích chặng đường chuyển biến quyết định của trí thức Nam Kỳ nửa cuối thập niên 1920:

• Sự phân hóa tư tưởng sâu sắc: Giữa một bộ phận trí thức tư sản đi vào con đường thỏa hiệp, cải lương với bộ phận trí thức tiểu tư sản cấp tiến chuyển dần sang lập trường cách mạng vô sản.
• Truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin: Những trí thức du học Pháp trở về như Phan Văn Trường, Nguyễn An Ninh tích cực đăng tải các tác phẩm lý luận, mở đường đưa các khái niệm mác-xít thâm nhập phong trào yêu nước; thanh niên trí thức xuất dương sang Quảng Châu dự các lớp huấn luyện của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.
• Thực hiện phong trào "Vô sản hóa" (1928): Trí thức tiểu tư sản Nam Kỳ tự nguyện đi vào các đồn điền cao su, nhà máy, bến cảng cùng lao động với công nhân để rèn luyện lập trường giai cấp và truyền bá tư tưởng cách mạng.
• Đóng góp vào sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam: Trí thức Nam Kỳ đóng vai trò nòng cốt trong việc xây dựng Kỳ bộ Nam Kỳ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, thành lập An Nam Cộng sản Đảng (tháng 8-1929) và tiến tới hợp nhất thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam vào mùa xuân năm 1930, tiêu biểu với sự cống hiến của Châu Văn Liêm cùng nhiều chiến sĩ cộng sản lớp đầu tiên.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án nêu rõ ba đóng góp học thuật căn bản:

1. Phục dựng bức tranh toàn cảnh: Là công trình đầu tiên tái hiện một cách hệ thống, toàn diện và liên tục về hoạt động yêu nước và cách mạng của đội ngũ trí thức Nam Kỳ qua các giai đoạn biến động lịch sử từ năm 1884 đến năm 1930.
2. Làm rõ quy luật chuyển biến tư tưởng và đặc điểm riêng: Luận án phân tích sâu sắc quá trình chuyển biến tư tưởng mang tính quy luật của trí thức Nam Kỳ từ hệ tư tưởng phong kiến sang lập trường dân chủ tư sản và kết tinh ở lập trường cách mạng vô sản; chỉ rõ những nét riêng biệt của trí thức Nam Kỳ (tính thực tiễn, phóng khoáng, nhạy bén với cái mới, gắn bó mật thiết với phong trào quần chúng).
3. Đóng góp về nguồn tư liệu: Khai thác, tập hợp và đối chiếu hệ thống tư liệu lưu trữ giá trị (Phông Thống đốc Nam Kỳ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II và Phông Toàn quyền Đông Dương tại ANOM - Pháp), góp phần bổ sung tư liệu cho công tác nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy lịch sử Nam Bộ cũng như lịch sử Việt Nam cận đại.

Về mặt kiến nghị thực tiễn, luận án đề xuất việc vận dụng các bài học lịch sử về tập hợp, xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức vào công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và tăng cường giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản luận án thừa nhận việc tiếp cận các nguồn tài liệu lưu trữ chuyên sâu xuất bản ở nước ngoài (hoặc bằng tiếng nước ngoài) của các học giả quốc tế còn gặp những rào cản khách quan và chủ quan nhất định. Đồng thời, phạm vi đề tài giới hạn chặt chẽ ở mốc năm 1930 (khi Đảng Cộng sản Việt Nam thành lập), do đó phong trào đấu tranh của trí thức Nam Kỳ trong giai đoạn 1930 - 1945 đầy sôi động chưa được phân tích trong nội dung này.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở là việc mở rộng đối sánh nguồn tài liệu lưu trữ từ các trung tâm quốc tế và tiếp tục nghiên cứu vai trò của trí thức Nam Kỳ trong tiến trình cách mạng giải phóng dân tộc từ sau năm 1930 đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và hai cuộc kháng chiến sau đó.

Giá trị tham khảo

Luận án mang giá trị tham khảo chuyên môn cao đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn hóa học và Nam Bộ học;
• Giảng viên đại học sử dụng làm tài liệu phục vụ giảng dạy lịch sử cận đại Việt Nam và lịch sử vùng đất Nam Bộ;
• Các cơ quan nghiên cứu lý luận, tuyên giáo và quản lý nhà nước tham khảo kinh nghiệm lịch sử trong việc hoạch định chính sách đối với đội ngũ trí thức trong giai đoạn phát triển hiện nay;
• Các phần đáng tham khảo nhất: Chương tổng quan tài liệu có tính bao quát cao; các số liệu thống kê khoa cử Nho học Nam Kỳ thế kỷ XIX; tư liệu phân tích về phong trào Minh Tân và làng báo chính trị Sài Gòn thập niên 1920.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "trí thức Nam Kỳ" được luận án định nghĩa và giới hạn như thế nào?
Luận án xác định trí thức là những người có học thức (thi đỗ từ "tú tài" trở lên) hoặc những người không đỗ đạt nhưng có hiểu biết rộng, uy tín cao, được xã hội trân trọng. "Trí thức Nam Kỳ" bao gồm những người sinh ra, lớn lên tại Nam Kỳ hoặc từ nơi khác đến nhưng hoạt động chủ yếu và để lại dấu ấn sâu sắc tại Nam Kỳ trong giai đoạn 1884 - 1930, kể cả các trí thức sau khi học tập ở nước ngoài trở về hoạt động tại đây.

2. Số liệu thi cử Nho học tại Nam Kỳ dưới triều Nguyễn được luận án thống kê ra sao?
Dựa trên Quốc triều hương khoa lục và Quốc triều khoa bảng lục, luận án chỉ ra từ năm 1813 đến năm 1864, Nam Kỳ tổ chức được 20 khoa thi Hương (19 khoa tại trường thi Gia Định, 1 khoa tại An Giang), lấy đỗ 269 cử nhân. Trong số đó có 3 người đỗ tiến sĩ (Phan Thanh Giản, Phan Hiển Đạo, Nguyễn Chánh) và 2 người đỗ phó bảng (Đinh Văn Minh, Nguyễn Trọng Tĩnh). Hơn 2/3 số cử nhân đã tham gia bộ máy quan lại của triều đình.

3. Vì sao luận án chọn mốc thời gian nghiên cứu từ năm 1884 đến năm 1930?
Năm 1884 là mốc triều đình Huế ký Hiệp ước Patenôtre, chính thức thừa nhận ách thống trị của thực dân Pháp trên toàn lãnh thổ Việt Nam, mở đầu thời kỳ cả nước bước vào cuộc vận động giải phóng dân tộc. Tháng 2 năm 1930 là thời điểm Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập, đánh dấu bước ngoặt xác lập quyền lãnh đạo duy nhất của giai cấp vô sản đối với cách mạng Việt Nam, kết thúc giai đoạn khủng hoảng về đường lối và tổ chức cứu nước.

4. Phong trào Minh Tân do Trần Chánh Chiếu khởi xướng có đặc trưng gì nổi bật?
Phong trào Minh Tân tại Nam Kỳ kết hợp cả hai xu hướng Đông Du và Duy Tân, chú trọng phát triển kinh tế thị trường thông qua việc lập các cơ sở kinh tài (như khách sạn Nam - Trung tại Sài Gòn, khách sạn Minh Tân tại Mỹ Tho, Minh Tân công nghệ xã tại Chợ Lớn) để tạo nguồn lực tài chính cho thanh niên du học và xuất bản báo chí (Lục Tỉnh Tân Văn) nhằm cổ vũ canh tân đất nước.

5. Luận án đã khai thác những nguồn tài liệu lưu trữ chính yếu nào?
Tác giả đã trực tiếp khai thác hai khối phông lưu trữ hành chính - an ninh thuộc địa: Phông Thống đốc Nam Kỳ (tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, TP. Hồ Chí Minh) gồm các báo cáo an ninh của các tỉnh Nam Kỳ từ 1884 đến 1930; và Phông Toàn quyền Đông Dương (tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại Pháp - ANOM) gồm các điện tín, công văn mật của chính quyền cấp cao Pháp về tình hình chính trị Nam Kỳ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Thị Ánh là một công trình nghiên cứu sử học chuyên khảo, phục dựng hệ thống và toàn diện hành trình hoạt động yêu nước của trí thức Nam Kỳ giai đoạn 1884 - 1930. Bằng việc xử lý nghiêm túc các nguồn tư liệu lưu trữ và báo chí đương thời, công trình làm sáng tỏ quy luật chuyển biến tư tưởng từ hệ tư tưởng phong kiến qua khuynh hướng dân chủ tư sản đến khuynh hướng cách mạng vô sản của trí thức phương Nam. Luận án khẳng định rõ nét bản sắc, vai trò và những đóng góp của trí thức Nam Kỳ trong phong trào giải phóng dân tộc, để lại giá trị tư liệu và kinh nghiệm lịch sử cho công tác nghiên cứu và phát huy tiềm năng trí thức hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận án được bố cục thành 4 chương: - Chƣơng 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu. Trí thức Nam Kỳ với phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX. Trí thức Nam Kỳ với phong trào giải phóng dân tộc theo khuynh hướng dân chủ tư sản.

Trí thức Nam Kỳ với phong trào giải phóng dân tộc theo khuynh hướng cách mạng vô sản. 8 NỘI DUNG CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu Nghiên cứu về quá trình hoạt động, vai trò, cống hiến và đặc điểm của trí thức Việt Nam trong lịch sử là một trong những trọng tâm của sử học và các ngành khoa học có liên quan. Chính vì vậy, từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về trí thức Việt Nam được công bố, ấn hành dưới nhiều dạng: sách, bài báo khoa học, đề tài khoa học, luận án, luận văn… Có thể phân chia các công trình đó theo các mảng đề tài sau: 1.

Các công trình nghiên cứu về trí thức Việt Nam trong tiến trình lịch sử Ở mảng đề tài này, đã có nhiều công trình được công bố từ những góc độ tiếp cận khác nhau (thuộc các chuyên ngành triết học, xã hội học, văn hoá học, sử học,…), nghiên cứu những vấn đề lý luận liên quan đến trí thức hoặc giới thiệu cuộc đời, sự nghiệp và đóng góp của những nhân vật trí thức nổi bật. Dưới đây là nội dung chính của các công trình tiêu biểu: Trong công trình Người trí thức Việt Nam qua các chặng đường lịch sử, (Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, năm 1987), dưới nhãn quan xã hội học, tác giả Vũ Khiêu phân tích nguồn gốc hình thành tầng lớp trí thức, cơ sở xã hội và đặc điểm truyền thống của trí thức, từ đó đánh giá vị thế, thái độ xuất xử và vai trò của trí thức Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử, cùng với những kiến giải về nguyên nhân dẫn đến ứng xử có phần khác nhau của họ đối với thời cuộc. Do chỉ lựa chọn trình bày hành trạng và đóng góp của một số nhân vật trí thức nho học, công trình thiếu hẳn bóng dáng của các nhân vật trí thức (dù là tiêu biểu) trong các giai đoạn lịch sử cận - hiện đại, có chăng chỉ đề cập đến thái độ, sứ mệnh của họ trong phong trào giải phóng dân tộc, trong xây dựng chủ nghĩa xã hội nhưng cũng chỉ ở mức độ khái lược, vì thế chưa thể khắc hoạ đầy đủ diện mạo trí thức Việt Nam trong các chặng đường của lịch sử dân tộc. Tác giả Phạm Tất Dong trong công trình Trí thức Việt Nam - thực tiễn và triển vọng (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 1995) đã đi sâu trình bày các vấn đề lý 9 luận như: khái niệm về trí thức; chức năng, nhiệm vụ, cấu trúc của đội ngũ trí thức; qua đó khắc họa diện mạo, vai trò và những đóng góp to lớn của trí thức Việt Nam trong tiến trình lịch sử dân tộc, nhất là trong công cuộc đấu tranh chống xâm lược, giành và bảo vệ độc lập dân tộc.

Công trình cũng giành một dung lượng thích đáng nghiên cứu về thực trạng, nhu cầu và nguyện vọng của trí thức, đồng thời đề xuất định hướng xây dựng chính sách phát triển đội ngũ trí thức Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Chương 2, mục II (Trí thức Việt Nam thời kỳ đất nước bị Pháp đô hộ) tập trung làm rõ thái độ, ứng xử của trí thức Việt Nam trước cuộc chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp; phân tích những yếu tố tác động đến sự phân hoá và chuyển biến về tư tưởng của trí thức Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, qua đó, giúp độc giả hình dung khái quát về đóng góp của trí thức Việt Nam trong phong trào yêu nước và cách mạng với ba khuynh hướng cứu nước: theo ý thức hệ phong kiến, theo khuynh hướng dân chủ tư sản và khuynh hướng cách mạng vô sản. Ba khuynh hướng cứu nước ấy không phải là những lát cắt rời rạc trên con đường giải phóng dân tộc, mà là “sự bàn giao sứ mệnh cứu nước” (trang 69) và là sự tiếp thu những tư tưởng mới đúng đắn nhưng “không hề gạt bỏ những yếu tố tiến bộ trong truyền thống tư tưởng và tâm lý dân tộc” (trang71). Công trình Một số vấn đề về trí thức Việt Nam (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 1998) của tác giả Nguyễn Thanh Tuấn tập trung làm rõ vị trí, bản chất xã hội, đặc trưng và ý thức hệ tư tưởng của trí thức Việt Nam xưa và nay.

Với quan điểm “trí thức một mặt là kết quả của tiến bộ xã hội, mặt khác, sự phát triển của trí thức góp phần thúc đẩy tiến bộ xã hội” (trang 35), tác giả khẳng định vai trò quan trọng của trí thức trong tiến trình phát triển của lịch sử, đặc biệt là trong sự nghiệp đấu tranh vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, từ đó đề xuất phương hướng đổi mới công tác quản lý và chính sách đối với đội ngũ trí thức. Công trình đã cung cấp cho chúng tôi cơ sở lý luận về trí thức cũng như những đánh giá xác đáng về vị trí, vai trò của đội ngũ trí thức đối với sự phát triển của lịch sử dân tộc. Công trình Một số vấn đề về trí thức Việt Nam của hai tác giả Nguyễn Văn Khánh và Nguyễn Quốc Bảo (Nxb Lao động, Hà Nội, năm 2001) nghiên cứu từ lý luận đến thực tiễn, khẳng định vai trò của đội ngũ trí thức Việt Nam trong lịch sử. Với dung lượng gần 300 trang, bố cục thành bốn nội dung lớn, Phần I và Phần II 10 của công trình trình bày quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và của Đảng về trí thức cũng như quá trình hình thành và phát triển đội ngũ trí thức nước ta trong lịch sử.

Thông qua việc giới thiệu khái lược một số tấm gương trí thức Việt Nam tiêu biểu qua các thời kỳ, các tác giả đã khắc họa khá trọn vẹn về tầng lớp trí thức Việt Nam từ hoàn cảnh, điều kiện hình thành, phát triển đến đặc điểm, vai trò và những đóng góp của họ trong tiến trình lịch sử dân tộc, đặc biệt trong sự nghiệp giải phóng dân tộc. Công trình cũng đề cập đến những vấn đề lớn đang đặt ra đối với trí thức nước ta hiện nay (như vấn đề liên minh công nhân - nông dân - trí thức), đồng thời nêu rõ chủ trương, chính sách của Đảng đối với trí thức trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội và đổi mới đất nước. Ở Phần III (Trí thức Việt Nam với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, từ trang 144 - 198), gồm các nội dung: Trí thức yêu nước và xu hướng cách mạng tư sản ở Việt Nam trong thập kỷ 20; Thanh niên trí thức những năm 20 với quá trình chuẩn bị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam; Trí thức Việt Nam trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, tác giả Nguyễn Văn Khánh đã trình bày khá cô đọng, súc tích về những đóng góp của trí thức Việt Nam trong phong trào yêu nước và cách mạng chống thực dân Pháp xâm lược trên nhiều mặt trận: đấu tranh vũ trang, chính trị, văn hoá và tư tưởng,… Chúng tôi tìm thấy nhiều thông tin về vai trò và đóng góp của một số nhân vật trí thức Nam Kỳ tiêu biểu trong phong trào yêu nước chống thực dân Pháp như: Nguyễn An Ninh, Phan Văn Trường, Trần Huy Liệu, Nguyễn Trọng Hy, Bùi Công Trừng,… Góp phần tìm hiểu một số nhân vật lịch sử Việt Nam (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2003) là công trình tập hợp nhiều bài viết của tác giả Chương Thâu, cung cấp nhiều thông tin về cuộc đời và hoạt động yêu nước của hơn 40 gương mặt trí thức tiêu biểu nước ta, trong đó có các danh nhân văn hoá, nhà tư tưởng, chính khách, học giả,… thời kỳ trung và cận đại của lịch sử dân tộc. Đặc biệt, tác giả đã đề cập, đánh giá xác đáng những đóng góp của ba nhân vật trí thức yêu nước tiêu biểu ở Nam Kỳ trong phong trào yêu nước chống thực dân Pháp xâm lược: Nguyễn Đình Chiểu (từ trang 227 đến trang 234), Phan Văn Trường (từ trang 418 đến trang 432) và Nguyễn An Ninh (từ trang 524 đến trang 533).

Tác giả cho rằng, Nguyễn Đình Chiểu theo Trương Định “làm trái thiên tử chiếu”, “theo bụng dân phải chịu tướng quân phù” là “một tư tưởng yêu nước sáng ngời”, “là việc cần thiết và là điều 11 sáng suốt của một sĩ phu thức thời”; Phan Văn Trường là một trí thức “có nhãn quan chính trị, có quan điểm đúng đắn về một đường lối cách mạng ở Việt Nam”, đó là “đường lối bạo lực cách mạng chứ không phải là đề huề”; Nguyễn An Ninh là “một nhà yêu nước nhiệt thành”,… Mặc dù tác phẩm chỉ đề cập ba nhân vật trí thức kể trên, nhưng đó là những hiện tượng nổi bật của đội ngũ trí thức yêu nước Nam Kỳ trong phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX và trong những năm 20 của thế kỷ XX. Trên cơ sở công trình Một số vấn đề về trí thức Việt Nam được xuất bản năm 2001, tác giả Nguyễn Văn Khánh và những cộng sự cho xuất bản công trình Trí thức với Đảng, Đảng với trí thức trong sự nghiệp giải phóng và xây dựng đất nước (Nxb Thông tấn, Hà Nội, năm 2004), tiếp tục giới thiệu khái quát những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước về trí thức, về vị trí, vai trò của trí thức trong sự nghiệp cách mạng của giai cấp vô sản; đồng thời trình bày những hoạt động và đóng góp của trí thức Việt Nam trong xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc, trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc (trong đó có đề cập đóng góp của nhiều nhân vật trí thức Nam Kỳ như đã trình bày trong công trình Một số vấn đề về trí thức Việt Nam), trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, đặc biệt trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực. Công trình còn đề cập đến các yêu cầu, nhiệm vụ và phương hướng đào tạo, bồi dưỡng trí thức, tạo điều kiện để trí thức đóng góp tích cực nhất vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn hiện nay.