phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận án được bố cục thành 4 chương: - Chƣơng 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu. Trí thức Nam Kỳ với phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX. Trí thức Nam Kỳ với phong trào giải phóng dân tộc theo khuynh hướng dân chủ tư sản.
Trí thức Nam Kỳ với phong trào giải phóng dân tộc theo khuynh hướng cách mạng vô sản. 8 NỘI DUNG CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu Nghiên cứu về quá trình hoạt động, vai trò, cống hiến và đặc điểm của trí thức Việt Nam trong lịch sử là một trong những trọng tâm của sử học và các ngành khoa học có liên quan. Chính vì vậy, từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về trí thức Việt Nam được công bố, ấn hành dưới nhiều dạng: sách, bài báo khoa học, đề tài khoa học, luận án, luận văn… Có thể phân chia các công trình đó theo các mảng đề tài sau: 1.
Các công trình nghiên cứu về trí thức Việt Nam trong tiến trình lịch sử Ở mảng đề tài này, đã có nhiều công trình được công bố từ những góc độ tiếp cận khác nhau (thuộc các chuyên ngành triết học, xã hội học, văn hoá học, sử học,…), nghiên cứu những vấn đề lý luận liên quan đến trí thức hoặc giới thiệu cuộc đời, sự nghiệp và đóng góp của những nhân vật trí thức nổi bật. Dưới đây là nội dung chính của các công trình tiêu biểu: Trong công trình Người trí thức Việt Nam qua các chặng đường lịch sử, (Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, năm 1987), dưới nhãn quan xã hội học, tác giả Vũ Khiêu phân tích nguồn gốc hình thành tầng lớp trí thức, cơ sở xã hội và đặc điểm truyền thống của trí thức, từ đó đánh giá vị thế, thái độ xuất xử và vai trò của trí thức Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử, cùng với những kiến giải về nguyên nhân dẫn đến ứng xử có phần khác nhau của họ đối với thời cuộc. Do chỉ lựa chọn trình bày hành trạng và đóng góp của một số nhân vật trí thức nho học, công trình thiếu hẳn bóng dáng của các nhân vật trí thức (dù là tiêu biểu) trong các giai đoạn lịch sử cận - hiện đại, có chăng chỉ đề cập đến thái độ, sứ mệnh của họ trong phong trào giải phóng dân tộc, trong xây dựng chủ nghĩa xã hội nhưng cũng chỉ ở mức độ khái lược, vì thế chưa thể khắc hoạ đầy đủ diện mạo trí thức Việt Nam trong các chặng đường của lịch sử dân tộc. Tác giả Phạm Tất Dong trong công trình Trí thức Việt Nam - thực tiễn và triển vọng (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 1995) đã đi sâu trình bày các vấn đề lý 9 luận như: khái niệm về trí thức; chức năng, nhiệm vụ, cấu trúc của đội ngũ trí thức; qua đó khắc họa diện mạo, vai trò và những đóng góp to lớn của trí thức Việt Nam trong tiến trình lịch sử dân tộc, nhất là trong công cuộc đấu tranh chống xâm lược, giành và bảo vệ độc lập dân tộc.
Công trình cũng giành một dung lượng thích đáng nghiên cứu về thực trạng, nhu cầu và nguyện vọng của trí thức, đồng thời đề xuất định hướng xây dựng chính sách phát triển đội ngũ trí thức Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Chương 2, mục II (Trí thức Việt Nam thời kỳ đất nước bị Pháp đô hộ) tập trung làm rõ thái độ, ứng xử của trí thức Việt Nam trước cuộc chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp; phân tích những yếu tố tác động đến sự phân hoá và chuyển biến về tư tưởng của trí thức Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, qua đó, giúp độc giả hình dung khái quát về đóng góp của trí thức Việt Nam trong phong trào yêu nước và cách mạng với ba khuynh hướng cứu nước: theo ý thức hệ phong kiến, theo khuynh hướng dân chủ tư sản và khuynh hướng cách mạng vô sản. Ba khuynh hướng cứu nước ấy không phải là những lát cắt rời rạc trên con đường giải phóng dân tộc, mà là “sự bàn giao sứ mệnh cứu nước” (trang 69) và là sự tiếp thu những tư tưởng mới đúng đắn nhưng “không hề gạt bỏ những yếu tố tiến bộ trong truyền thống tư tưởng và tâm lý dân tộc” (trang71). Công trình Một số vấn đề về trí thức Việt Nam (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 1998) của tác giả Nguyễn Thanh Tuấn tập trung làm rõ vị trí, bản chất xã hội, đặc trưng và ý thức hệ tư tưởng của trí thức Việt Nam xưa và nay.
Với quan điểm “trí thức một mặt là kết quả của tiến bộ xã hội, mặt khác, sự phát triển của trí thức góp phần thúc đẩy tiến bộ xã hội” (trang 35), tác giả khẳng định vai trò quan trọng của trí thức trong tiến trình phát triển của lịch sử, đặc biệt là trong sự nghiệp đấu tranh vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, từ đó đề xuất phương hướng đổi mới công tác quản lý và chính sách đối với đội ngũ trí thức. Công trình đã cung cấp cho chúng tôi cơ sở lý luận về trí thức cũng như những đánh giá xác đáng về vị trí, vai trò của đội ngũ trí thức đối với sự phát triển của lịch sử dân tộc. Công trình Một số vấn đề về trí thức Việt Nam của hai tác giả Nguyễn Văn Khánh và Nguyễn Quốc Bảo (Nxb Lao động, Hà Nội, năm 2001) nghiên cứu từ lý luận đến thực tiễn, khẳng định vai trò của đội ngũ trí thức Việt Nam trong lịch sử. Với dung lượng gần 300 trang, bố cục thành bốn nội dung lớn, Phần I và Phần II 10 của công trình trình bày quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và của Đảng về trí thức cũng như quá trình hình thành và phát triển đội ngũ trí thức nước ta trong lịch sử.
Thông qua việc giới thiệu khái lược một số tấm gương trí thức Việt Nam tiêu biểu qua các thời kỳ, các tác giả đã khắc họa khá trọn vẹn về tầng lớp trí thức Việt Nam từ hoàn cảnh, điều kiện hình thành, phát triển đến đặc điểm, vai trò và những đóng góp của họ trong tiến trình lịch sử dân tộc, đặc biệt trong sự nghiệp giải phóng dân tộc. Công trình cũng đề cập đến những vấn đề lớn đang đặt ra đối với trí thức nước ta hiện nay (như vấn đề liên minh công nhân - nông dân - trí thức), đồng thời nêu rõ chủ trương, chính sách của Đảng đối với trí thức trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội và đổi mới đất nước. Ở Phần III (Trí thức Việt Nam với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, từ trang 144 - 198), gồm các nội dung: Trí thức yêu nước và xu hướng cách mạng tư sản ở Việt Nam trong thập kỷ 20; Thanh niên trí thức những năm 20 với quá trình chuẩn bị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam; Trí thức Việt Nam trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, tác giả Nguyễn Văn Khánh đã trình bày khá cô đọng, súc tích về những đóng góp của trí thức Việt Nam trong phong trào yêu nước và cách mạng chống thực dân Pháp xâm lược trên nhiều mặt trận: đấu tranh vũ trang, chính trị, văn hoá và tư tưởng,… Chúng tôi tìm thấy nhiều thông tin về vai trò và đóng góp của một số nhân vật trí thức Nam Kỳ tiêu biểu trong phong trào yêu nước chống thực dân Pháp như: Nguyễn An Ninh, Phan Văn Trường, Trần Huy Liệu, Nguyễn Trọng Hy, Bùi Công Trừng,… Góp phần tìm hiểu một số nhân vật lịch sử Việt Nam (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2003) là công trình tập hợp nhiều bài viết của tác giả Chương Thâu, cung cấp nhiều thông tin về cuộc đời và hoạt động yêu nước của hơn 40 gương mặt trí thức tiêu biểu nước ta, trong đó có các danh nhân văn hoá, nhà tư tưởng, chính khách, học giả,… thời kỳ trung và cận đại của lịch sử dân tộc. Đặc biệt, tác giả đã đề cập, đánh giá xác đáng những đóng góp của ba nhân vật trí thức yêu nước tiêu biểu ở Nam Kỳ trong phong trào yêu nước chống thực dân Pháp xâm lược: Nguyễn Đình Chiểu (từ trang 227 đến trang 234), Phan Văn Trường (từ trang 418 đến trang 432) và Nguyễn An Ninh (từ trang 524 đến trang 533).
Tác giả cho rằng, Nguyễn Đình Chiểu theo Trương Định “làm trái thiên tử chiếu”, “theo bụng dân phải chịu tướng quân phù” là “một tư tưởng yêu nước sáng ngời”, “là việc cần thiết và là điều 11 sáng suốt của một sĩ phu thức thời”; Phan Văn Trường là một trí thức “có nhãn quan chính trị, có quan điểm đúng đắn về một đường lối cách mạng ở Việt Nam”, đó là “đường lối bạo lực cách mạng chứ không phải là đề huề”; Nguyễn An Ninh là “một nhà yêu nước nhiệt thành”,… Mặc dù tác phẩm chỉ đề cập ba nhân vật trí thức kể trên, nhưng đó là những hiện tượng nổi bật của đội ngũ trí thức yêu nước Nam Kỳ trong phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX và trong những năm 20 của thế kỷ XX. Trên cơ sở công trình Một số vấn đề về trí thức Việt Nam được xuất bản năm 2001, tác giả Nguyễn Văn Khánh và những cộng sự cho xuất bản công trình Trí thức với Đảng, Đảng với trí thức trong sự nghiệp giải phóng và xây dựng đất nước (Nxb Thông tấn, Hà Nội, năm 2004), tiếp tục giới thiệu khái quát những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước về trí thức, về vị trí, vai trò của trí thức trong sự nghiệp cách mạng của giai cấp vô sản; đồng thời trình bày những hoạt động và đóng góp của trí thức Việt Nam trong xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc, trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc (trong đó có đề cập đóng góp của nhiều nhân vật trí thức Nam Kỳ như đã trình bày trong công trình Một số vấn đề về trí thức Việt Nam), trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, đặc biệt trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực. Công trình còn đề cập đến các yêu cầu, nhiệm vụ và phương hướng đào tạo, bồi dưỡng trí thức, tạo điều kiện để trí thức đóng góp tích cực nhất vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn hiện nay.