MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Khi nhắc đến văn hóa tộc người ở Tây Nguyên chắc hẳn chúng ta đều nghĩ ngay tới một số tộc người tiêu biểu như: người Ê Đê, người Mnông, người Gia Rai, Ba Na hay Xê Đăng…Các tộc người này mang những đặc trưng, bản sắc văn hóa riêng, phong phú và đa dạng trong đó phải kể đến tộc người Ê Đê. Người Ê Đê là một trong 53 dân tộc thiểu số ở nước ta, cư trú và sinh sống lâu đời ở tỉnh Đắk Lắk. Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2016, người Ê Đê ở Đắk Lắk có dân số 367.
Ngoài ra, người Ê Đê còn sinh sống ở các tỉnh lân cận khác như: Đắk Nông, Phú Yên, Gia Lai, Khánh Hoà…, đặc điểm cư trú chủ yếu của họ là tập trung thành từng buôn nhỏ, sống ở ven sông suối. Ở thành phố Buôn Ma Thuột, người Ê Đê cư trú ở khắp các phường, xã nhưng tập trung nhiều nhất ở phường Tân An, Tân Lợi, Thành Nhất, Tân Hòa, Ea Tam và các xã như: Ea Tu, Cư Êbur, Ea Kao, Hòa Phú, Hòa Khánh, Hòa Xuân… Thành phố Buôn Ma Thuột là nơi cư trú lâu đời và tập trung của người Ê Đê nhóm Kpă. Trong quá trình tồn tại và phát triển, người Ê Đê ở Buôn Ma Thuột đã hình thành nên nhiều cách ứng xử hài hòa giữa con người với con người, con người với xã hội và nhất là giữa con người với thiên nhiên. Điều này được thể hiện qua các sinh hoạt văn hóa cũng như những phong tục tập quán độc đáo mang bản sắc riêng của tộc người, góp phần tạo nên nền văn hóa đa dạng và phong phú của quốc gia đa dân tộc.
Nó cũng được thể hiện qua các thành tố tạo nên văn hóa của người Ê Đê, trong đó có trang phục góp phần hiểu r sự đa dạng văn hóa của người Ê Đê thể hiện qua trang phục của m i nhóm. Động thái biến đồi của trang phục trong bức tranh văn hóa ở xã Ea Tu, cung cấp tư liệu mới cho việc tiếp cận và bảo tồn trang phục của người Ê Đê tương đối phong phú và đa dạng giữa các nhóm địa phương khác nhau, được thể hiện qua màu sắc, kiểu dáng, nghệ thuật trang trí và mục đích sử dụng. Trang phục của các lứa tuổi, giới tính và từng tầng lớp xã hội cũng rất khác nhau, đặc biệt trong sinh hoạt tín ngưỡng, trang phục của thầy cúng khác trang phục bình thường của các nhóm địa phương. Trong luận văn Thạc sĩ của mình, tôi chỉ đi sâu tìm hiểu và nghiên cứu về trang phục người Ê Đê xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk.
Luận văn tập trung nghiên cứu trang phục truyền thống trong các mối quan hệ ứng xử với môi trường, văn hoá xã hội và trong xu thế biến đổi hiện nay của người Ê Đê để 8 từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của người Ê Đê ở thành phố Buôn Ma Thuột thông qua trang phục. Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu hóa đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ hiện nay, những giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có văn hóa vật chất đang ngày bị mai một, đặc biệt là trang phục. Chính vì thế việc nghiên cứu về trang phục nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống là rất cấp thiết. Bởi lẽ, trang phục là một trong những dấu hiệu quan trọng thể hiện đặc trưng văn hóa và bản sắc văn hóa.
Trang phục dề bị tác động, biến đổi và mai một , nhất là trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ trong cả nước nói chung và ở khu vực Tây Nguyên nói riêng. Nghiên cứu về trang phục nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, làm cơ sở cho việc xây dựng và thực hiện các chính sách văn hóa. Từ những lý do trên, tôi đã chọn vấn đề “Trang phục của người Ê Đê ở xã EaTu, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk” để làm đề tài luận văn Thạc sĩ. 2 T nh h nh nghiên cứu đề tài Cũng như các dân tộc ít người khác sinh sống trên nhiều vùng miền khác nhau của đất nước Việt Nam, người Ê Đê là một trong những dân tộc thiểu số có nền văn hóa lâu đời và đặc sắc, điều này được thể hiện qua nhiều yếu tố như phong tục, tập quán, nghi lễ, lễ hội của tộc người và nhất là qua trang phục.
Đây cũng là yếu tố chính thể hiện sự khác biệt giữa dân tộc này với các dân tộc khác. Từ hơn một thế kỷ qua, người Ê Đê ở Việt Nam đã được các nhà khoa học và quản lý văn hóa xã hội quan tâm nghiên cứu. Đến nay, nhiều công trình nghiên cứu về người Ê Đê đã được xuất bản. Các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học được công bố trên sách báo cũng như các tạp chí đã nêu bật được tổng thể bức tranh văn hóa của người Ê Đê về văn hoá vật chất cũng như văn hoá tinh thần, trong đó có trang phục.
Trong giới hạn của nội dung luận văn, chúng tôi chỉ tập trung tổng quan các công trình có liên quan đến trang phục truyền thống của người Ê Đê nói chung. Công trình Đại cương về các dân tộc Ê Đê, Mnông ở Đắk Lắk do tác giả Bế Viết Đẳng chủ biên, xuất bản năm 1982, là kết quả nghiên cứu trong khoảng 9 4 năm (1976 – 1979) của tập thể tác giả Bế Viết Đẳng, Chu Thái Sơn, Vũ Đình Lợi và Vũ Thị Hồng. Nội dung công trình đã trình bày những đặc điểm chung nhất (địa lý – tự nhiên nguồn gốc lịch sử và những đặc điểm nhân chủng các hoạt động sản xuất, kinh tế các quan hệ xã hội (buôn làng, dòng họ, gia đình…); văn hoá vật chất văn học nghệ thuật dân gian nghi lễ phong tục trong chu kỳ đời người lịch sử đấu tranh cách mạng thành tựu phát triển kinh tế, giao thông, y tế, giáo dục, văn hoá…vào thời kỳ sau giải phóng 1975 của hai tộc người Ê Đê và Mnông ở Đắk Lắk. Ở chương một khi nói về văn hóa vật chất các tác giả đã giới thiệu miêu tả khá chi tiết về trang phục của người Ê Đê nhưng chưa nhắc đến các mô típ hoa văn trên trang phục và đặc biệt là chưa đề cập đến trang sức.
Trong cuốn Văn hoá dân gian Ê Đê (năm 1993) do tác giả Ngô Đức Thịnh làm chủ biên, tác giả đã giới thiệu về cách thức trang trí trên vải như về màu sắc, hoa văn1. Liên quan đến trang phục truyền thống của người Ê Đê, tác giả mới chỉ dừng lại ở việc miêu tả sơ lược cách trang trí trên vải của dân tộc này. Cũng trong công trình này ở chương V kiến trúc mỹ thuật, mục II trang 195 tác giả Nguyễn Đại Lượng có đề cập đến nón đội đầu của người Ê Đê và trang 197 đồ trang sức bằng kim loại như vòng tay và vòng chân nhưng mới chỉ thống kê chứ chưa đi sâu về cách thức chế tác cũng như sử dụng. Cuốn Văn hóa cổ truyền Tây Nguyên2, Nhà Xuất bản Văn hóa dân tộc, 1996 tác giả Lưu Hùng đã phác thảo bức tranh tổng thể về đời sống văn hóa các dân tộc sinh sống trên mảnh đất Tây Nguyên hùng vĩ.
Bên cạnh đó tác giả có đề cập đến trang phục của các dân tộc trong đó có trang phục của người Ê Đê. Tác giả đã miêu tả khá chi tiết về quá trình tạo ra bộ trang phục truyền thống của người Ê Đê, song chỉ dừng lại ở mức độ mô tả giới thiệu sơ bộ về trang phục, không nghiên cứu sâu về trang phục của dân tộc Ê Đê, đặc biệt là chưa đề cập đến các mô típ hoa văn trên trang phục. 1 Ngô Đức Thịnh (chủ biên) (1993), Văn hoá dân gian Ê Đê, Nhà xuất bản văn hóa dân tộc, Hà Nội, tr 198-205. 2 Nhà Xuất bản Văn hóa dân tộc, 1996 10 Cuốn sách Trang phục cổ truyền các dân tộc Việt Nam, tác giả Ngô Đức Thịnh (1991) cũng đã mô tả tóm lược trang phục của người Ê Đê bao gồm trang phục nam và trang phục nữ, nhưng chưa đi sâu nghiên cứu các mô típ hoa văn và trang phục của trẻ em.
Trong cuốn Những mảng m u văn hóa Tây guyên, tác giả Ngô Đức Thịnh (2007) đã mô tả ngắn gọn về các loại áo, khố của người Ê Đê. Tác giả đã nêu ra ý kiến “trang phục người Ê Đê cơ bản đã như người Kinh”, nhưng chưa đi sâu nghiên cứu về trang phục truyền thống của họ. Trong cuốn Văn hóa, văn hóa tộc người v văn hóa Việt Nam, tác giả Ngô Đức Thịnh (2006) đã nêu lên được một số đặc trưng cơ bản của trang phục Tây Nguyên trong đó có người Ê Đê nhưng chưa đi sâu nghiên cứu về các công đoạn tạo ra trang phục. [42] Tác giả Chu Thái Sơn chủ biên cuốn Hoa văn cổ truyền Đắk Lắk (2000) đã đề cập khá chi tiết các họa tiết hoa văn và các loại hình hoa văn của người Ê Đê và Mnông được trang trí trên các vật dụng hằng ngày, trên kiến trúc nhà dài hay trên các đồ đan bằng mây tre… Tuy nhiên tác giả cũng không đề cập đến các công đoạn tạo ra vải và các loại hình trang sức của người Ê Đê.
Trong cuốn Trang phục truyền thống của các dân tộc Việt Nam, hai tác giả Đăng Trường - Hoài Thu (2013) có nhắc đến y phục của người Ê Đê. Các tác giả đã tập trung giới thiệu sơ lược về y phục và màu sắc của y phục, bao gồm y phục nam và y phục nữ của dân tộc Ê Đê nhưng vẫn chưa nghiên cứu sâu các loại hình trang sức [46]. Tác giả Lương Thanh Sơn với Trang phục truyền thống của người Bih (2010) đã mô tả một cách khá toàn diện các công đoạn tạo ra vải, các loại trang phục, đặc trưng của trang phục người Bih. Qua tập sách tác giả đã bước đầu cung cấp những thông tin tư liệu về đời sống kinh tế – xã hội của người Bih; diện mạo đặc trưng cơ bản trang phục của nhóm tộc người này, góp phần phân biệt nhóm tộc người này và các nhóm tộc người khác của dân tộc Ê Đê, qua trang phục truyền thống để tìm hiểu cách ứng xử với tự nhiên của tộc người.
Tuy nhiên, tác giả chưa đi sâu nghiên cứu các loại hình trang phục.