CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM VÀ ĐẠO ĐỨC CỦA NHÀ QUẢN TRỊ 1. Các khái niệm có liên quan 1. Khái niệm nhà quản trị Theo Trang Đoàn (2022), “Nhà quản trị là những người có trách nhiệm lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra, giám sát về con người, vật chất, tài chính cũng như toàn bộ thông tin trong tổ chức một cách hiệu quả nhất có thể để giúp tổ chức đi theo một lộ trình đúng đắn và nhanh chóng đạt được những mục tiêu đã đề ra.” Theo quan điểm của Robbins và Coulter (2018), “nhà quản trị được xem là những cá nhân chịu trách nhiệm điều phối và sử dụng hiệu quả các nguồn lực của tổ chức để đạt được các mục tiêu đề ra.
Các nhà quản trị đóng vai trò then chốt trong việc lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp.” Từ quan điểm của Daft (2016), “nhà quản trị được xem là những người chịu trách nhiệm về việc đạt được mục tiêu của tổ chức thông qua việc điều phối và sử dụng các nguồn lực một cách hiệu quả. Các nhà quản trị không chỉ đơn thuần là những người đưa ra các quyết định, mà còn phải đóng vai trò là những người lãnh đạo, điều phối và động viên nhân viên để họ hoàn thành tốt các nhiệm vụ được giao.” Như vậy, các định nghĩa trên đều cho thấy nhà quản trị là những cá nhân chịu trách nhiệm về việc đạt được mục tiêu của tổ chức thông qua việc điều phối và sử dụng hiệu quả các nguồn lực như con người, tài chính, vật chất và thông tin. Vai trò của họ không chỉ dừng lại ở việc lập kế hoạch, ra quyết định, mà còn bao gồm cả khâu tổ chức, lãnh đạo và kiểm soát các hoạt động của tổ chức, nhằm đảm bảo hiệu quả và hiệu lực trong việc thực hiện các mục tiêu đề ra. Khái niệm trách nhiệm xã hội Khái niệm trách nhiệm xã hội (corporate social responsibility - CSR) của doanh nghiệp đã được nhiều học giả và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực quản trị kinh doanh đề cập và định nghĩa.
Theo quan điểm của Carroll (1979), “trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp bao gồm bốn thành phần: trách nhiệm kinh tế, trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm đạo 9 lOMoARcPSD|17917457 đức và trách nhiệm từ thiện. Các tác giả cho rằng doanh nghiệp không chỉ có trách nhiệm tối thiểu là hoạt động kinh doanh có lãi và tuân thủ pháp luật, mà còn phải chịu trách nhiệm về mặt đạo đức và từ thiện đối với xã hội.” Frederick (1994) định nghĩa “trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là sự quan tâm và đáp ứng của doanh nghiệp đối với các vấn đề xã hội, môi trường và phát triển bền vững. Theo tác giả, doanh nghiệp không chỉ có trách nhiệm đối với các cổ đông, mà còn phải chịu trách nhiệm đối với các bên liên quan khác như nhân viên, khách hàng, cộng đồng và xã hội nói chung.” Dahlsrud (2008), khi ông định nghĩa trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp “là sự tự nguyện của doanh nghiệp trong việc hướng tới sự phát triển bền vững và tích hợp các mối quan tâm xã hội, môi trường, kinh tế và các bên liên quan vào hoạt động kinh doanh của mình.” Tác giả nhấn mạnh rằng trách nhiệm xã hội không chỉ là một yêu cầu bắt buộc, mà còn là một cam kết tự nguyện của doanh nghiệp để đóng góp vào sự phát triển lâu dài của cộng đồng. Nhìn chung, các định nghĩa trên đều cho thấy trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp không chỉ giới hạn trong việc hoạt động kinh doanh có lợi nhuận và tuân thủ pháp luật, mà còn bao gồm trách nhiệm đạo đức và từ thiện đối với xã hội.
Doanh nghiệp cần chủ động quan tâm và đáp ứng các vấn đề xã hội, môi trường, cũng như tích hợp các mối quan tâm của các bên liên quan vào hoạt động kinh doanh của mình, nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững. Khái niệm đạo đức của nhà quản trị Theo quan điểm của Treviño và Nelson (2017), “đạo đức của nhà quản trị là những chuẩn mực về hành vi, giá trị và nguyên tắc mà các nhà quản trị cần tuân thủ và thực hành trong quá trình ra quyết định và quản lý doanh nghiệp.” Các tác giả nhấn mạnh rằng đạo đức của nhà quản trị không chỉ liên quan đến việc tuân thủ pháp luật, mà còn bao gồm cả những vấn đề liên quan đến sự công bằng, trách nhiệm và lòng trung thành. Ferrell, Fraedrich và Ferrell (2015) định nghĩa “đạo đức của nhà quản trị là những chuẩn mực về hành vi đúng đắn mà các nhà quản trị cần tuân thủ để đưa ra các quyết định và hành động phù hợp với lợi ích của doanh nghiệp, các bên liên quan và xã hội.” Theo các tác giả, đạo đức của nhà quản trị không chỉ là những quy tắc và 10 lOMoARcPSD|17917457 nguyên tắc về hành vi, mà còn là những giá trị, niềm tin và trách nhiệm mà các nhà quản trị cần thể hiện trong quá trình quản lý và điều hành doanh nghiệp. Daft (2016), khi ông xem đạo đức của nhà quản trị “là những tiêu chuẩn về hành vi đúng đắn mà các nhà quản trị cần tuân thủ trong quá trình ra quyết định và quản lý doanh nghiệp.” Tác giả nhấn mạnh rằng đạo đức của nhà quản trị không chỉ liên quan đến việc tuân thủ pháp luật, mà còn bao gồm cả những vấn đề như trung thực, công bằng, trách nhiệm và tôn trọng các bên liên quan.
Tóm lại, các định nghĩa trên đều cho thấy đạo đức của nhà quản trị là những chuẩn mực, nguyên tắc và giá trị về hành vi đúng đắn mà các nhà quản trị cần tuân thủ và thực hành trong quá trình ra quyết định và quản lý doanh nghiệp. Đạo đức của nhà quản trị không chỉ liên quan đến việc tuân thủ pháp luật, mà còn bao gồm cả những vấn đề về trách nhiệm, công bằng và tôn trọng các bên liên quan nhằm đảm bảo lợi ích của doanh nghiệp và xã hội. Vai trò của nhà quản trị trong tổ chức 1. Vai trò quan hệ với con người Nhà quản trị có vai trò hướng tất cả các cá thể riêng biệt đến mục tiêu và lợi ích chung của tổ chức.
Trong quan hệ với con người, nhà đại diện sẽ đóng vai trò: Đại diện cho tổ chức: Nhà quản trị là người đại diện cho tổ chức của họ và đại diện cho những nhân viên cấp dưới. Xét ở mối tương quan giữa những người ở trong và ngoài doanh nghiệp, nhà quản trị sẽ là bộ mặt cho thấy hình ảnh của doanh nghiệp và ở một mức độ nhất định nào đó, cũng cho thấy được những nét cơ bản về doanh nghiệp đó. Ví dụ: Thay mặt tổ chức nhận giải thưởng, phát biểu, đề xuất ý kiến, chịu trách nhiệm trước truyền thông về những vấn đề không mong muốn. Người lãnh đạo: Nhà quản trị cần phối hợp rà soát, giám sát công việc của nhân viên cấp dưới.
Họ cũng có thể là người chịu trách nhiệm tuyển dụng, hướng dẫn nhân viên, tiên phong trong các hoạt động của tổ chức, đồng thời, hòa giải mâu thuẫn giữa các thành viên, kết nối họ thành một khối thống nhất nhằm phát huy sức mạnh tổ chức. Đối với vai trò này, nhà quản trị có thể thực hiện trực tiếp hoặc gián tiếp. Liên lạc, kết nối: Xây dựng và phát triển với các mối quan hệ bên ngoài doanh nghiệp nhằm đem lại những lợi ích cho tổ chức. Vai trò này cũng là một trong những 11 lOMoARcPSD|17917457 vai trò then chốt của nhà quản trị để kết nối và liên lạc với các tổ chức bên ngoài, duy trì những mối quan hệ hợp tác nhằm mang lại lợi ích lâu dài cho doanh nghiệp.
Vai trò thông tin Mọi thông tin đều là tài sản quý giá của doanh nghiệp, do đó nhà quản trị có vai trò bảo vệ tài sản đó của tổ chức. Vai trò thu thập và tiếp nhận thông tin: Nhà quản trị là người trực tiếp nhận các thông tin liên quan đến tổ chức, nhiệm vụ của họ là phân tích, thu thập những sự kiện, tin tức có khả năng sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động của tổ chức, đồng thời nhanh chóng giải quyết những vấn đề đó. Vai trò phổ biến thông tin: Phổ biến thông tin chính xác đến toàn bộ nhân viên của tổ chức là vai trò thiết yếu của nhà quản trị, việc này nhằm giúp nhân viên cấp dưới nắm bắt công việc một cách rõ ràng và thực hiện một cách chính xác hơn. Vai trò cung cấp thông tin: Thay mặt tổ chức cung cấp các thông tin cho truyền thông, báo chí,… nhằm giải thích, bảo vệ danh tiếng hoặc thông tin để đem lại lợi ích cho tổ chức, doanh nghiệp.
Vai trò quyết định Nhà quản trị sẽ thông qua và phê duyệt mọi quyết định quan trọng của doanh nghiệp. Điều này sẽ tạo nên sự điều hành đồng nhất, liên tục cho việc sử dụng và phân bổ nguồn lực. Vai trò doanh nhân: Đưa ra những đề xuất cải tiến, nâng cấp hoạt động của tổ chức, các phương hướng, kế hoạch nhằm giám sát, đánh giá, cải thiện hiệu suất làm việc của nhân viên cấp dưới. Vai trò giải quyết vấn đề: Đưa ra các phương án ứng phó kịp thời trước vấn đề không mong muốn để loại bỏ những vấn đề gây ảnh hưởng và sớm ổn định hoạt động trong tổ chức.
Vai trò người phân phối tài nguyên: Nhà quản trị đóng vai trò phân phối nguồn lực như con người, cơ sở vật chất, tài chính, quyền hạn, hệ thống… sao cho hợp lý nhằm tối ưu và đạt được kết quả cao hơn. Vai trò đàm phán: Nhà quản trị thay mặt tổ chức để đàm phán với những doanh nghiệp khác, đồng thời thực hiện mọi biện pháp ngăn chặn những vấn đề không mong 12 lOMoARcPSD|17917457 muốn có thể xảy ra. Các yếu tố ảnh hưởng tới trách nhiệm và đạo đức của nhà quản trị 1. Văn hoá doanh nghiệp Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, văn hoá doanh nghiệp đóng vai trò then chốt trong việc định hình hành vi và lập trường của các nhà quản trị.
Văn hoá doanh nghiệp, hay còn gọi là "bản sắc" của tổ chức, phản ánh những giá trị, niềm tin, chuẩn mực và quy tắc ứng xử được chia sẻ trong tổ chức. Chính những nhân tố này đã tạo nên một "bản sắc" riêng biệt cho mỗi doanh nghiệp, ảnh hưởng sâu sắc tới tư duy, hành động và quyết định của các nhà quản trị. Thứ nhất, văn hoá doanh nghiệp định hình ý thức trách nhiệm của nhà quản trị.