Chương 1: Những vấn đề lý luận thực hiện thể chế về trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước cấp Bộ trong cải cách thủ tục hành chính Chương 2: Thực trạng thực hiện thể chế về trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước cấp Bộ trong cải cách thủ tục hành chính ở Việt Nam Chương 3: Quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện thể chế về trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước cấp Bộ trong cải cách thủ tục hành chính ở Việt nam. 8 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN THỰC HIỆN THỂ CHẾ VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƢỚC CẤP BỘ TRONG CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH 1. NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƢỚC CẤP BỘ TRONG CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH 1. Quan niệm về người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước cấp Bộ 1.
Khái niệm và đặc điểm người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước cấp Bộ Trong mỗi cơ quan, tổ chức, đơn vị đều tồn tại một „„ngƣời đứng đầu”. Đây là những ngƣời đƣợc pháp luật (hay điều lệ của tổ chức) xác lập về thẩm quyền, trách nhiệm và tính đại diện cho cơ quan, tổ chức, đơn vị. Ngƣời đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị là ngƣời lãnh đạo, quản lý và chịu trách nhiệm chính, trách nhiệm pháp lý cao nhất về tổ chức, hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị đó. Trong hệ thống chính trị của nƣớc ta, có tổ chức đƣợc lãnh đạo theo chế độ thủ trƣởng, có tổ chức đƣợc lãnh đạo theo chế độ tập thể, nhƣng dù ở chế độ nào thì ngƣời đứng đầu (là ngƣời lãnh đạo, quản lý) đều rất quan trọng.
Gắn liền với "ngƣời đứng đầu” trong cơ quan, tổ chức, đơn vị bao giờ cũng là thẩm quyền và trách nhiệm. Thẩm quyền là quyền lực của ngƣời đứng đầu do luật pháp, cấp trên hoặc tổ chức giao để họ đƣợc quyền quyết định các công việc lớn và lãnh đạo tổ chức thực hiện các công việc đó trong cơ quan, tổ chức, đơn vị, đồng thời họ cũng phải chịu trách nhiệm về những vấn đề mà họ đã quyết định và tổ chức thực hiện. 9 Nhƣ vậy, người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị là người lãnh đạo, quản lý, chịu trách nhiệm chính, chịu trách nhiệm cao nhất của cơ quan, tổ chức, đơn vị đó. Cơ quan HCNN cấp Bộ là các cơ quan HCNN có thẩm quyền riêng ở trung ƣơng đƣợc tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc trách nhiệm thủ trƣởng, bao gồm: Bộ, cơ quan ngang Bộ (gọi chung là Bộ).
Ngƣời đứng đầu cơ quan hành chính cấp Bộ (gọi chung là Bộ trƣởng) là ngƣời có vị trí cao nhất trong cơ quan HCNN cấp Bộ, có quyền cao nhất trong lãnh đạo, quản lý các hoạt động của Bộ, cơ quan ngang Bộ để thực hiện các mục tiêu lãnh đạo, quản lý đã đề ra. Vì vậy, có thể hiểu: Người đứng đầu cơ quan HCNN cấp Bộ là Bộ trưởng được trao quyền quản lý nhà nước đối với ngành, lĩnh vực trong phạm vi cả nước và chịu trách nhiệm cá nhân đối với các quyết định quản lý của mình. Ngƣời đứng đầu cơ quan HCNN cấp Bộ có những đặc điểm sau đây: - Là thành viên Chính phủ, đƣợc trao quyền lực để thực hiện trách nhiệm của ngƣời đứng đầu cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng QLNN đối với ngành, lĩnh vực trong phạm vi cả nƣớc; quản lý nhà nƣớc các dịch vụ công thuộc ngành, lĩnh vực đƣợc phân công. - Có thẩm quyền ra các quyết định quản lý và chịu trách nhiệm cá nhân về các quyết định quản lý của mình trên phạm vi toàn quốc; đồng thời chịu trách nhiệm tổ chức, chỉ huy, giám sát việc thực hiện các quyết định quản lý đã ban hành.
- Có trách nhiệm hƣớng dẫn, phối hợp với cơ quan có thẩm quyền trong việc tổ chức thực thi các quyết định quản lý liên quan đến ngành, lĩnh vực phụ trách. Vai trò của người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước cấp Bộ Ngƣời đứng đầu cơ quan HCNN cấp Bộ là ngƣời có vai trò chỉ đạo, quản lý, định hƣớng toàn bộ các hoạt động QLNN mang tính hệ thống dọc 10 từ trung ƣơng đến địa phƣơng để thực hiện các mục tiêu, yêu cầu phát triển ngành, lĩnh vực. Vai trò của ngƣời đứng đầu cơ quan HCNN cấp Bộ đƣợc thể hiện ở các nội dung sau đây: - Tổ chức, điều hành việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Bộ theo quy định của pháp luật (Giúp Chính phủ thống nhất QLNN đối với ngành, lĩnh vực đƣợc phân công; tổ chức thực hiện cácVBQPPL, chỉ đạo, điều hành các cơ quan, tổ chức thuộc thẩm quyền. - Tham mƣu, ban hành các quyết định pháp luật thuộc thẩm quyền (tham mƣu, trình Chính phủ ban hành các văn bản thuộc thẩm quyền quản lý ngành, lĩnh vực; ban hành các VBQPPL và các quyết định hành chính cá biệt thuộc thẩm quyền để quản lý, chỉ đạo, điều hành trong phạm vi ngành, lĩnh vực.
- Là ngƣời đại diện cho Bộ trong quan hệ với các cơ quan nhà nƣớc khác trong bộ máy nhà nƣớc (chủ trì, phối hợp với các thành viên của Chính phủ tổ chức thực hiện các nhiệm vụ theo thẩm quyền; báo cáo trƣớc Quốc hội, Chính phủ về tình hình thực hiện nhiệm vụ QLNN về ngành, lĩnh vực thuộc thẩm quyền quản lý. - Quản lý đội ngũ CBCC thuộc thẩm quyền (tuyển dụng, bổ nhiệm, đào tạo, bồi dƣỡng, khen thƣởng, kỷ luật đội ngũ CBCC thuộc thẩm quyền quản lý. Quan niệm về cải cách thủ tục hành chính và trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước cấp Bộ trong cải cách thủ tục hành chính 1. Cải cách thủ tục hành chính Nhà nƣớc là một tổ chức đặc biệt thực hiện các chức năng quản lý nhằm bảo đảm trật tự, ổn định và phát triển xã hội thông qua bộ máy nhà nƣớc.
Về nguyên tắc, bộ máy nhà nƣớc của bất kỳ quốc gia nào cũng đƣợc cấu thành bởi ba hệ thống cơ quan nhà nƣớc, bao gồm: cơ quan thực hiện quyền lập pháp, cơ quan thực hiện quyền hành pháp và cơ quan thực hiện quyền tƣ 11 pháp. Trong đó, cơ quan thực hiện quyền hành pháp đƣợc gọi là hệ thống các cơ quan HCNN có vai trò quản lý, duy trì, thúc đẩy sự phát triển xã hội và bảo đảm cung cấp dịch vụ công cho xã hội theo những mục tiêu nhất định. Với việc thực hiện chức năng hành pháp, cơ quan HCNN thực hiện quản lý nhà nƣớc thông qua việc tác động bằng tổ chức - quyền lực để điều hành các quan hệ xã hội, nhằm bảo đảm ngày càng tốt hơn các quyền con ngƣời, quyền công dân đƣợc pháp luật quy định. Đồng thời, cùng với quá trình phát triển và dân chủ hóa đời sống xã hội thì vai trò của cơ quan HCNN ngày càng quan trọng và mở rộng.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của nền kinh tế và sự tác động của điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội thì hoạt động của các cơ quan HCNN cũng bộc lộ hay tiềm ẩn những tồn tại, hạn chế nhất định so với yêu cầu của sự phát triển (chẳng hạn nhƣ: sự lạc hậu của thể chế, mô hình tổ chức nền hành chính kém hiệu lực, s ự quan liêu của đội ngũ CBCC.), do đó nền hành chính nhà nƣớc phải có sự cải cách để loại bỏ hay cải thiện những hạn chế để đáp ứng tốt hơn các mục tiêu phát triển. Điều đó cho thấy, cải cách hành chính là yêu cầu tất yếu để đảm bảo nền hành chính vận hành hiệu lực, hiệu quả hơn đáp ứng những đòi hỏi khách quan của sự phát triển của xã hội. Vì vậy, để đáp ứng các mục tiêu tạo đƣợc những thay đổi tích cực trong các mối quan hệ giữa các cơ quan hành chính nhà nƣớc và công dân, xã hội thì cải cách hành chính phải đƣợc tiến hành đồng bộ đối với nhiều yếu tố, trong đó cải cách thể chế là một vấn đề quan trọng và đƣợc thể hiện rõ nét nhất qua các quy định về TTHC - các trình tự, thủ tục mà cơ quan HCNN giải quyết các đề nghị, yêu cầu của cá nhân, tổ chức về đảm bảo các quyền, lợi ích hợp pháp đƣợc chính Nhà nƣớc quy định và bảo đảm bằng pháp luật. 12 Theo nghĩa chung nhất, TTHC là trình tự, cách thức giải quyết công việc của các cơ quan HCNN có thẩm quyền trong mối quan hệ nội bộ ngành và giữa các cơ quan HCNN với các cá nhân, tổ chức nhằm đảm bảo đạt đƣợc mục đích, phù hợp với thẩm quyền của các cơ quan nhà nƣớc hoặc của cá nhân, tổ chức trong quản lý HCNN.
Tuy nhiên, tiếp cận ở góc độ bảo đảm các quyền, lợi ích hợp pháp của các nhân, tổ chức đƣợc pháp luật quy định và cung cấp các dịch vụ công thì TTHC phải đƣợc quy định chặt chẽ về trình tự, cách thức và các yêu cầu, điều kiện nhất định. Từ đó, có thể hiểu: TTHC là trình tự, cách thức giải quyết công việc của cơ quan HCNN có thẩm quyền trong mối quan hệ nội bộ nền hành chính và mối quan hệ giữa cơ quan HCNN với cá nhân, tổ chức. Với quan niệm nhƣ vậy, có thể coi TTHC là “cầu nối” giữa cơ quan HCNN và cá nhân, tổ chức để thực hiện các nhiệm vụ QLNN và đảm bảo các quyền, nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức đƣợc pháp luật quy định. Do đó, để đảm bảo mục tiêu phục vụ của nền hành chính trƣớc những yêu cầu, đòi hỏi của đời sống xã hội và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nƣớc thì cải cách TTHC cần đƣợc thực hiện thƣờng xuyên và có thể coi là điều kiện cơ bản cho việc đảm bảo quyền con ngƣời, quyền công dân; giải quyết đúng đắn các mối quan hệ giữa Nhà nƣớc và công dân và đáp ứng yêu cầu xây dựng nền hành chính phục vụ trong điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân ở nƣớc ta.
Trong giai đoạn xây dựng nhà nƣớc pháp quyền XHCN và tiến trình hội nhập quốc tế, trong công cuộc chuyển dần từ nền hành chính truyền thống sang nền hành chính phục vụ thì cải cách TTHC đang là yêu cầu cấp thiết hơn bao giờ hết. Bởi, cải cách TTHC là điều kiện cần thiết để tăng cƣờng củng cố mối quan hệ giữa Nhà nƣớc và nhân dân, tăng cƣờng sự tham gia QLNN của nhân dân.