Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA CHÍNH PHỦ. Nhận thức chung về bản chất trách nhiệm của Chính phủ. Chính phủ theo cách hiểu chung nhất hiện nay là một trong ba bộ phận cấu thành nên bộ máy quyền lực nhà nước, có chức năng thực thi quyền hành pháp và là cơ quan cao nhất trong hệ thống hành chính nhà nước. Chế định trách nhiệm của Chính phủ (và các thiết chế quyền lực nhà nước nói chung) bắt nguồn từ nguyên lý ủy quyền.
Chính phủ và hệ thống hành pháp – hành chính thực hiện sự ủy quyền của lập pháp. Hoạt động này không được vượt ra ngoài phạm vi ủy quyền và phải được sự tán thành của cơ quan lập pháp. Và khi không đáp ứng các đòi hỏi đó (hoạt động thiếu trách nhiệm hoặc gây tổn hại đến lợi ích của người dân) thì cơ chế xác định trách nhiệm của Chính phủ sẽ được áp dụng. Trách nhiệm của Chính phủ là trách nhiệm của từng thành viên của Chính phủ, đây là một loại trách nhiệm đặc biệt của những người cầm quyền chính trị.
Nó khác với trách nhiệm hình sự và dân sự của công dân. Các Bộ trưởng kể cả Thủ tướng - người đứng đầu hàng ngũ các Bộ trưởng, khi phạm lỗi mặc dù lỗi đó không dẫn đến hậu quả phải chịu trách nhiệm hình sự hay dân sự nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm trực tiếp hoặc gián tiếp trước nhân dân. Người ta thường nói trách nhiệm này là trách nhiệm chính trị của Chính phủ. Về bản chất trách nhiệm của Chính phủ chính là trách nhiệm đề ra các chính sách và trách nhiệm từ chức 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Trách nhiệm đề ra các chủ trương, chính sách. * Quan niệm chung về chính sách và chính sách công ở Việt Nam. Chính sách là một vấn đề nhạy cảm, bị chi phối bởi các quan niệm chính trị và phương pháp tiếp cận khác nhau. Cách tiếp cận thứ nhất: Nghiên cứu chính sách là nghiên cứu hệ thống các mục tiêu mà Chính phủ mong muốn đạt được và những hoạt động thông qua các quyết định của Chính phủ để đạt được mục tiêu đó trong điều kiện, hoàn cảnh cụ thể.
Theo cách tiếp cận này: Về hình thức, chính sách có thể dưới dạng một bản báo cáo, tường trình; Về nội dung: Chính sách thể hiện quyết định làm một hay nhiều việc; Về cơ quan ban hành: Là cơ quan hay tổ chức có thẩm quyền; Chính sách được hoạch định trong những điều kiện kinh tế, xã hội nhất định; Toàn bộ chính sách luôn hướng tới việc thực hiện những mục tiêu cụ thể. Cách tiếp cận khác. Theo các nhà hoạch định chính sách thì chính sách chính là hệ thống các mục tiêu cần hướng tới và đạt được; Theo các nhà quản lý thì chính sách trước hêt là sự định hướng hành động… Chính sách công là thuật ngữ khá mới mẻ ỏ Việt Nam. Khái niệm này cũng có nhiêu cách tiếp cận khác nhau.
Dưới đây xin nêu ra một số quan niệm phổ biến về chính sách công. Chính sách công là sản phẩm của thế giới chính trị trong môi trường cụ thể nhằm đi đến những mục tiêu cụ thể trong tương lai; Chính sách công là sự bày tỏ quan điểm của Chính phủ làm hay không làm những việc cụ thể và cách thức hoàn thành công việc đó; 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chính sách công là định hướng của Chính phủ cho nhà quản lý các cấp (bộ, ngành, địa phương) đưa ra các quyết định quản lý trong những điều kiện cụ thể; Chính sách công là chương trình hành động có mục tiêu của Chính phủ. Tóm lại, chính sách công luôn gắn liền với liền với hoạt động của Chính phủ, của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, nó thể hiện những việc Chính phủ, cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ làm hoặc không làm trong tương lai nhằm đạt được mục tiêu nhất định Ở Việt Nam, trên thực tế và trong các văn kiện thuật ngữ “chính sách công” không phải lúc nào cũng được sử dụng thống nhất. Người ta thường dùng các hình thức diễn đạt khác nhau để gọi như: đường lối, chủ trương, giải pháp, biện pháp, phương hướng nhiệm vụ… Có nhiều cách nhận thức khác nhau về vấn đề này nhưng nhìn chung đều thống nhất như sau: “Chính sách công là sách lược, kế hoạch cụ thể của Đảng và nhà nước dựa trên cơ sở đường lối chính trị chung và tình hình kinh tế - xã hội cụ thể mà đề ra nhằm mục đích nhất định.
Chính sách là các quyết định của Đảng và nhà nước về những việc cần phải thực hiện hoặc không thực hiện” [11]. Hiện nay, nước ta có nhiều cách phân loại chính sách. Nếu căn cứ vào chủ thể ban hành có chính sách của Đảng, chính sách của nhà nước, chính sách của tổ chức chính trị; Căn cứ vào quy mô tác động của chính sách gồm có chính sách quốc gia; chính sách ngành hoặc liên ngành, chính sách của địa phương; Căn cứ vào các lĩnh vực của đời sống xã hội có thể phân thành chính sách an ninh - quốc phòng, chính sách đối ngoại… 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Hoạch định chính sách công ở Việt Nam. Về sáng kiến chính sách.
Hoạch định chính sách là chức năng quan trong nhất của các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền. Tuy nhiên xuất phát từ bản chất nhà nước của dân do dân và vì dân, Đảng và nhà nước Việt Nam luôn cố gắng thực hiện dân chủ rộng rãi, phát huy sáng kiến của mọi tầng lớp nhân dân tham gia vào hoạch định chính sách, coi đây là hình thức tham gia quản lý của nhân dân. Trên thực tế, chính sách công ở Việt Nam có thể được hình thành từ những nguồn sáng kiến sau: Từ các tổ chức, cá nhân trong nước có liên quan kiến nghị các cơ quan nhà nước xem xét, ban hành; Từ các diễn đàn, hội nghị, hội thảo trong và ngoài nước về các vấn đề có liên quan đến các lĩnh vực của đời sống xã hội; Từ bản than các chính sách đã có, cần sửa đổi, bổ sung… Về hình thức đưa ra sáng kiến chính sách. Đảng và nhà nước ta luôn chú trọng tạo mọi điều kiện cho mọi tổ chức, cá nhân trong khuôn khổ pháp luật đưa ra các sáng kiến chính sách bằng các hình thức sau: Sự tham gia trực tiếp của, chính thức của công dân trong quá trình hoạch định chính sách thông qua tiếng nói của đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân; Thông qua các phương tiên thông tin đại chúng; Thông qua các diễn đàn, hội nghị, hội thảo; Thông qua điều tra dư luận xã hội….
* Trách nhiệm của Chính phủ là đề ra chính sách. Chính trị là những công việc nhà nước ở tầm quốc gia do các chính trị gia đảm nhiệm, người ta thường gọi là chính khách. Chính khách do nhân dân bầu ra, đó là các nghị sỹ (đại biểu Quốc hội); các Bộ trưởng do Quốc hội bổ nhiệm, không phải là công chức nhà nước, hoạt động theo nhiệm kỳ nhất định. Chính khách luôn gắn với đảng phái chính trị.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của chính khách là phải có trách nhiệm hoạch định ra chính sách quốc gia. Chính sách này thường gắn liền nhiệm kỳ hoạt động của chính khách qua mỗi một lần bầu cử. Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định. Chính sách tựu chung lại là sách lược của Đảng cầm quyền, được đưa ra sau mỗi lần bầu cử, trong qúa trình bầu cử.
Các đảng tranh cử đưa ra chính sách của mình để vận động tranh cử, nhân dân thực hiện quyền lực của mình thông qua các lá phiếu. Chính sách của Đảng nào phù hợp với lòng dân, được dân tín nhiệm sẽ trở thành Đảng cầm quyền. Đảng cầm quyền đứng ra thành lập Chính phủ để thực hiện chính sách của mình. Các chính sách, chiến lược phù hợp với điều kiện từng nước sẽ giúp đất nước đó phát triển.
Măc dù chính sách có thể được quyết định thông qua bằng cơ quan lập pháp nhưng việc vạch ra chính sách là trách nhiệm của hành pháp chứ không phải lập pháp. Các chính sách này được các Đảng đưa ra từ khi tranh cử vào các ghế của Quốc hội (mô hình chính thể Đại nghị) và bầu cử Tổng thống (mô hình chính thể cộng hòa Tổng thống). Trách nhiệm này hiện nay được Hiến pháp quy định cho Chính phủ là chính (Điều 20 Hiến pháp Cộng hòa Pháp năm 1958 và Điều 72 Hiến pháp của Nhật Bản…) Đối với Việt Nam, ở mỗi giai đoạn phát triển Đảng ta đều có những chiến lược phát triển nhất định. Các chính sách phục vụ cho nhiệm vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay đòi hỏi phải xuất phát từ hành pháp và do hành pháp đề nghị.
Có những chính sách ở tầm vĩ mô (trung ương) và vi mô (chính sách của từng Bộ, ban ngành của Chính phủ cũng như các cơ quan khác mang tầm cỡ quốc gia) nhất là vai trò vủa các chính khách từ Bộ trưởng cho đến các đại biểu Quốc hội. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đứng trên phương diện toàn thể quốc gia thì vai trò của Thủ tướng – người đứng đầu Chính phủ là rất lớn, đứng trên phương diện của một ngành, một lĩnh vực thì vai trò của từng Bộ trưởng cũng rất quan trọng. Xét cho cùng thì Thủ tướng mặc dù là người đứng đầu Hành pháp nhưng vẫn phải đảm trách trực tiếp một ngành, một lĩnh vực của Chính phủ. Thủ tướng phải có trách nhiệm điều hoà lợi ích của các ngành, các lĩnh vưc dưới lợi ích tổng thể của một quốc gia.
Chính sách thì do chính khách, Bộ trưởng những nhà hoạt động chính trị đẻ ra. Những chính khách thường là những người đứng đầu các cơ quan, các tổ chức, có một nhiệm kỳ nhất định, phải có trách nhiệm đẻ ra chính sách mới khác hẳn với những người đảm nhiệm trước hay chí ít cũng là chỉnh sửa lại những gì còn thiếu xót của những người đi trước. Xét cho cùng chính sách của của quốc gia cũng là chính sách của các bộ tổng hợp lại (bộ là chủ thể đầu tiên có trách nhiệm phải dự thảo dự án luật). Hay nói một cách khác, mọi chính sách, pháp luật của quốc gia nào đều có thể quy về một ngành hoặc một lĩnh vực của một bộ hoặc một ủy ban ngang bộ nào đó.
Chính khách, Bộ trưởng phải có trách nhiệm nghĩ ra cho được các chính sách, sau đó tổ chức thực thi chính sách đó theo đúng quy định của pháp luật.