Tổng Quan Về Kinh Tế Chính Trị: Đối Tượng, Chức Năng và Phương Pháp

Tài liệu nghiên cứu Tài liệu tóm tắt môn ktct, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Nguyễn Thị Diễm Phúc
• Trường học: Trường Đại Học Kiểm Sát Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Tổng Quan Về Kinh Tế Chính Trị: Đối Tượng, Chức Năng và Phương Pháp
• Loại tài liệu: Đề Cương Tóm Tắt
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: ĐỐI TƯỢNG, CHỨC NĂNG VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU CHỈNH CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ
• 1.1. Đối tượng của Kinh tế chính trị
• 1.2. Vị trí, chức năng và sự cần thiết nghiên cứu kinh tế chính trị
• 1.3. Phương pháp của kinh tế chính trị
• 2. CHƯƠNG 2: Sơ lược lịch sử hình thành và phát triển Kinh tế chính trị
• 2.1. Những tư tưởng kinh tế chủ yếu trong thời cổ đại và trung cổ - cơ sở cho sự ra đời kinh tế chính trị học
• 2.2. Sự phát sinh phát triển kinh tế chính trị học tư sản cổ điển
• 2.3. Những khuynh hướng và học thuyết kinh tế phê phán có kế thừa kinh tế chính trị học tư sản cổ điển
• 2.4. Một số trường phái kinh tế chính trị học tư sản hiện đại
• 3. CHƯƠNG 3: NỀN SẢN XUẤT XÃ HỘI
• 3.1. Vai trò của nền sản xuất xã hội và các yếu tố cơ bản của sản xuất
• 3.2. Phương thức sản xuất
• 3.3. Tính khách quan, đặc điểm và cơ chế vận dụng quy luật kinh tế
• 4. CHƯƠNG 4: SẢN XUẤT HÀNG HÓA VÀ CÁC QUY LUẬT SẢN XUẤT HÀNG HÓA
• 4.1. Sản xuất hàng hoá và điều kiện ra đời của nó
• 4.2. Thị trường và quy luật cung cầu
• 4.3. Quy luật cạnh tranh. Quy luật giá trị
• 5. CHƯƠNG 5: TÁI SẢN XUẤT XÃ HỘI
• 5.1. Các phạm trù của tái sản xuất
• 5.2. Các quy luật kinh tế của tái sản xuất xã hội
• 5.3. Tăng trưởng kinh tế
• 6. CHƯƠNG 6: TÁI SẢN XUẤT VỐN, GIÁ THÀNH, TIỀN LƯƠNG VÀ LỢI NHUẬN TRONG DOANH NGHIỆP
• 6.1. Tuần hoàn và chu chuyển vốn. Giá thành sản phẩm
• 6.2. Lợi nhuận, các hình thái vốn và các thu nhập
• 7. CHƯƠNG 7: QUAN HỆ KINH TẾ QUỐC TẾ
• 7.1. Mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế là xu thế tất yếu của thời đại
• 7.2. Những nguyên tắc và các hình thức kinh tế đối ngoại
• 8. CHƯƠNG 8: NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
• 8.1. Thực trạng và vai trò của nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay
• 8.2. Nội dung và xu hướng vận động của kinh tế thị trường ở nước ta
• 8.3. Điều kiện, khả năng và giải pháp phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta
• 9. CHƯƠNG 9: CƠ CẤU THÀNH PHẦN KINH TẾ VÀ XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG CƠ BẢN CỦA NỀN KINH TẾ TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
• 9.1. Cơ cấu thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
• 9.2. Xã hội hoá sản xuất- xu hướng vận động cơ bản của nền kinh tế trong thời kỳ quá độ
• 10. CHƯƠNG 10: XÂY DỰNG CƠ SỞ VẬT CHẤT- KỸ THUẬT TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM
• 10.1. Con đường xây dựng cơ sở vật chất- kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội
• 10.2. Nội dung của công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta trong thời kỳ quá độ
• 10.3. Những tiền đề cần thiết để xây dựng cơ sở vật chất- kỹ thuật ở nước ta
• 11. CHƯƠNG 11: HỆ THỐNG LỢI ÍCH KINH TẾ VÀ QUAN HỆ PHÂN PHỐI TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ
• 11.1. Vai trò và bản chất của lợi ích kinh tế
• 11.2. Quan hệ phân phối trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
• 11.3. Các hình thức thu nhập. Một số quan điểm cần quán triệt trong phân phối
• 12. CHƯƠNG 12: CƠ CHẾ KINH TẾ TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
• 12.1. Khái niệm cơ chế kinh tế
• 12.2. Sự cần thiết khách quan phải chuyển sang cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước ở nước ta
• 12.3. Cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước
• 12.4. Vai trò kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta
• 13. CHƯƠNG 13: HẠCH TOÁN KINH TẾ
• 13.1. Bản chất và tác dụng của hạch toán kinh tế. Những nguyên tắc cơ bản của hạch toán kinh tế
• 13.2. Những điều kiện tiền đề của hạch toán kinh tế

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kinh Tế Chính Trị Đối Tượng và Chức Năng

Kinh tế chính trị là một môn khoa học xã hội quan trọng, nghiên cứu các cơ sở kinh tế của đời sống xã hội. Đối tượng nghiên cứu của nó bao gồm mối quan hệ kinh tế giữa con người trong sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng. Chức năng của kinh tế chính trị không chỉ là nhận thức mà còn thực tiễn, giúp con người hiểu rõ hơn về các quy luật kinh tế chi phối xã hội. Việc nghiên cứu kinh tế chính trị giúp xác định đường lối, chính sách kinh tế của Nhà nước, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội.

1.1. Đối Tượng Nghiên Cứu Của Kinh Tế Chính Trị

Đối tượng của kinh tế chính trị bao gồm các quan hệ sản xuất và bốn nội dung của quá trình tái sản xuất. Nghiên cứu này giúp hiểu rõ hơn về sự tác động qua lại giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong các giai đoạn lịch sử khác nhau.

1.2. Chức Năng Của Kinh Tế Chính Trị Trong Xã Hội

Kinh tế chính trị có chức năng nhận thức, thực tiễn và phương pháp luận. Nó giúp phát hiện bản chất của các hiện tượng kinh tế, từ đó đưa ra các phương pháp và hình thức vận dụng hiệu quả trong thực tiễn.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Kinh Tế Chính Trị

Nghiên cứu kinh tế chính trị đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế toàn cầu và các vấn đề xã hội phức tạp. Những thách thức này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải cập nhật kiến thức và phương pháp nghiên cứu để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Việc hiểu rõ các vấn đề này sẽ giúp xây dựng các chính sách kinh tế hiệu quả hơn.

2.1. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Kinh Tế Chính Trị

Các thách thức bao gồm sự biến động của thị trường, sự thay đổi trong chính sách kinh tế và các yếu tố xã hội. Những yếu tố này ảnh hưởng đến khả năng áp dụng lý thuyết vào thực tiễn.

2.2. Vấn Đề Cần Giải Quyết Trong Kinh Tế Chính Trị

Cần giải quyết các vấn đề như sự bất bình đẳng trong phân phối tài nguyên, tác động của toàn cầu hóa đến nền kinh tế địa phương và sự phát triển bền vững. Những vấn đề này cần được nghiên cứu sâu hơn để tìm ra giải pháp hiệu quả.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Kinh Tế Chính Trị Hiệu Quả

Phương pháp nghiên cứu trong kinh tế chính trị bao gồm biện chứng duy vật, trừu tượng hóa khoa học và các phương pháp phân tích khác. Những phương pháp này giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về các quy luật kinh tế và mối quan hệ giữa các yếu tố trong nền kinh tế. Việc áp dụng đúng phương pháp sẽ nâng cao chất lượng nghiên cứu và tính ứng dụng của nó.

3.1. Phương Pháp Biện Chứng Duy Vật Trong Kinh Tế Chính Trị

Phương pháp biện chứng duy vật giúp xem xét các hiện tượng kinh tế trong mối liên hệ tác động qua lại. Nó nhấn mạnh sự phát triển không ngừng của các yếu tố kinh tế trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

3.2. Phương Pháp Trừu Tượng Hóa Khoa Học

Phương pháp này yêu cầu loại bỏ các yếu tố ngẫu nhiên để nắm bắt bản chất của các hiện tượng kinh tế. Nó giúp xác định các mối quan hệ bản chất giữa các yếu tố trong nghiên cứu.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Kinh Tế Chính Trị Trong Xã Hội

Kinh tế chính trị không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc xây dựng chính sách kinh tế. Các nghiên cứu về kinh tế chính trị giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định đúng đắn, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội. Việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn sẽ giúp giải quyết các vấn đề kinh tế hiện tại.

4.1. Ứng Dụng Kinh Tế Chính Trị Trong Chính Sách Kinh Tế

Các nghiên cứu về kinh tế chính trị cung cấp cơ sở lý luận cho việc xây dựng chính sách kinh tế. Những chính sách này cần phải dựa trên các quy luật kinh tế để đạt hiệu quả cao nhất.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Kinh Tế Chính Trị Trong Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu giúp cải thiện các chính sách kinh tế, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Việc áp dụng các lý thuyết vào thực tiễn đã chứng minh được tính hiệu quả của kinh tế chính trị.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Kinh Tế Chính Trị

Kinh tế chính trị sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu và phát triển các chính sách kinh tế. Tương lai của kinh tế chính trị phụ thuộc vào khả năng thích ứng với các thay đổi trong môi trường kinh tế toàn cầu. Việc nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề kinh tế hiện tại sẽ giúp xây dựng một nền kinh tế bền vững và phát triển.

5.1. Tương Lai Của Kinh Tế Chính Trị Trong Thế Giới Hiện Đại

Kinh tế chính trị cần phải thích ứng với các xu hướng mới trong nền kinh tế toàn cầu. Việc nghiên cứu các vấn đề mới sẽ giúp nâng cao tính ứng dụng của nó trong thực tiễn.

5.2. Vai Trò Của Kinh Tế Chính Trị Trong Phát Triển Bền Vững

Kinh tế chính trị sẽ đóng góp vào việc xây dựng các chính sách phát triển bền vững. Những nghiên cứu này cần phải tập trung vào việc giải quyết các vấn đề xã hội và môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu "Đề cương tóm tắt môn học: Kinh tế chính trị" do Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội (Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao) biên soạn năm 2021 là hệ thống bài giảng cốt lõi thuộc khối kiến thức khoa học xã hội cơ bản trong chương trình đào tạo đại học ngành Luật và Kiểm sát. Môn học giữ vị trí nền tảng phương pháp luận, cung cấp cơ sở lý luận kinh tế để người học tiếp thu các môn khoa học pháp lý chuyên ngành, khoa học quản lý kinh tế và chính sách công của Nhà nước.

Mục tiêu học tập của tài liệu hướng đến việc trang bị cho sinh viên hệ thống phạm trù, quy luật kinh tế chi phối các quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng qua các hình thái kinh tế - xã hội. Sau khi hoàn thành học phần, người học có khả năng nhận thức bản chất các hiện tượng kinh tế khách quan, vận dụng phương pháp duy vật biện chứng và trừu tượng hóa khoa học để phân tích các chính sách kinh tế - xã hội, đánh giá sự vận động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Cấu trúc giáo trình bao gồm 13 chương, triển khai theo logic chặt chẽ từ lý luận đại cương, lịch sử các học thuyết kinh tế, bản chất của nền sản xuất hàng hóa, quá trình tái sản xuất tư bản đến các chuyên đề ứng dụng trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Cách tiếp cận của tài liệu kết hợp phương pháp lịch sử và lôgíc, gắn kết lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin với các trường phái kinh tế phi Mác-xít và thực tiễn đổi mới thể chế kinh tế. Điểm đặc sắc của tài liệu là tính cô đọng, chuẩn hóa định nghĩa, phân loại rành mạch các biến số, công thức kinh tế và chỉ tiêu hạch toán phục vụ trực tiếp cho việc ôn tập và nghiên cứu học thuật.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Toàn bộ tài liệu gồm 13 chương học phần, trong đó tập trung vào các nhóm nội dung trọng điểm:

Chương 1-2: Bản chất, phương pháp & Lịch sử học thuyết kinh tế
       │
       ▼
Chương 3-4: Nền sản xuất xã hội & Quy luật sản xuất hàng hóa
       │
       ▼
Chương 5-6: Tái sản xuất xã hội, Vốn, Chi phí, Tiền lương & Lợi nhuận
       │
       ▼
Chương 7-8: Quan hệ kinh tế quốc tế & Thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN
       │
       ▼
Chương 9-13: Cơ cấu thành phần, Cơ sở vật chất, Phân phối, Quản lý & Hạch toán kinh tế

• Chương 1 (Đối tượng, chức năng và phương pháp của Kinh tế chính trị): Xác định đối tượng nghiên cứu là quan hệ sản xuất trong sự tác động qua lại với lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng. Trình bày bốn chức năng cơ bản: nhận thức, thực tiễn, phương pháp luận và tư tưởng. Làm rõ phương pháp biện chứng duy vật và phương pháp trừu tượng hóa khoa học.
• Chương 2 (Sơ lược lịch sử hình thành và phát triển Kinh tế chính trị): Khái quát tư tưởng kinh tế thời Cổ đại (Platon, Arixtốt), Trung cổ (Xanh Tôma Đacanh); Chủ nghĩa trọng thương; Chủ nghĩa trọng nông Pháp (F. Quesnay với "Biểu kinh tế" năm 1758, Turgot); Kinh tế chính trị cổ điển Anh (W. Petty, Adam Smith, David Ricardo); Kinh tế chính trị tiểu tư sản (Sismondi, Proudhon); Chủ nghĩa xã hội không tưởng (Saint-Simon, Fourier, R. Owen); Cống hiến của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin; Các trường phái hiện đại như Tân cổ điển (Áo, Cambridge, Walras), J.M. Keynes, Tân tự do (Chicago), và P. Samuelson với lý thuyết nền kinh tế hỗn hợp.
• Chương 3 & 4 (Nền sản xuất xã hội và Sản xuất hàng hóa): Làm rõ hai điều kiện ra đời của sản xuất hàng hóa (phân công lao động xã hội và sự tách biệt tương đối về kinh tế giữa những người sản xuất). Phân tích hai thuộc tính của hàng hóa (giá trị sử dụng, giá trị) và tính hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa (lao động cụ thể, lao động trừu tượng). Khái quát lịch sử hình thái tiền tệ và năm chức năng của tiền tệ; quy luật lưu thông tiền tệ $M = \frac{P \cdot Q}{V}$; bản chất lạm phát; nội dung của quy luật giá trị, quy luật cung - cầu và quy luật cạnh tranh.
• Chương 5 & 6 (Tái sản xuất xã hội và Tuần hoàn, chu chuyển vốn trong doanh nghiệp): Phân tích các phạm trù tái sản xuất (giản đơn, mở rộng); thời gian chu chuyển vốn; phân định vốn cố định và vốn lưu động. Cấu thành giá trị hàng hóa $W = c + v + m$, chi phí sản xuất $(c + v)$, bản chất tiền lương, tỷ suất lợi nhuận $p' = \frac{p}{c+v} \times 100%$, lợi tức cho vay $Z$, lợi nhuận ngân hàng $P_{NH} = [(Z_{\text{cho vay}} - Z_{\text{tiền gửi}}) + T] - C$, và các hình thức địa tô (địa tô chênh lệch I, II, địa tô tuyệt đối, địa tô độc quyền).
• Chương 7 & 8 (Quan hệ kinh tế quốc tế và Kinh tế thị trường định hướng XHCN): Trình bày tính tất yếu của hội nhập; bốn nguyên tắc quan hệ kinh tế quốc tế (bình đẳng, cùng có lợi, tôn trọng chủ quyền, giữ vững định hướng XHCN); các hình thức kinh tế đối ngoại (ngoại thương, FDI, đầu tư gián tiếp, chuyển giao công nghệ, tín dụng). Phân tích thực trạng, ưu - khuyết điểm của cơ chế thị trường và vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước tại Việt Nam.
• Chương 9 đến 13 (Thể chế và quản lý kinh tế trong thời kỳ quá độ): Trình bày cơ cấu thành phần kinh tế dựa trên ba hình thức sở hữu (toàn dân, tập thể, tư nhân); con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa; hệ thống phân phối thu nhập (lấy phân phối theo lao động làm chủ yếu); cơ chế thị trường có sự quản lý vĩ mô của Nhà nước; bản chất, nguyên tắc và điều kiện của hạch toán kinh tế.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống lý luận dựa trên ba trụ cột chính:

1. Học thuyết giá trị và giá trị thặng dư: Giải thích cơ chế hình thành giá trị hàng hóa qua thời gian lao động xã hội cần thiết; nguồn gốc của lợi nhuận, lợi tức và địa tô bắt nguồn từ lao động thặng dư ($m$).
2. Hệ thống quy luật kinh tế khách quan: Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; quy luật giá trị điều tiết sản xuất và lưu thông; quy luật cung - cầu; quy luật lưu thông tiền tệ và quy luật cạnh tranh.
3. Khung lý thuyết thể chế kinh tế quá độ: Mô hình kinh tế thị trường nhiều thành phần có sự quản lý của Nhà nước; nguyên tắc kết hợp hài hòa các hệ thống lợi ích kinh tế và cơ chế vận hành hạch toán kinh tế độc lập trong doanh nghiệp.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích học thuật: Nhận diện và phân biệt bản chất các hiện tượng kinh tế (phân biệt giá trị trao đổi với giá trị, phân biệt tiền lương danh nghĩa với tiền lương thực tế, phân biệt tư bản cố định với tư bản lưu động).
• Kỹ năng tính toán và lượng hóa kinh tế cơ bản: Vận dụng công thức xác định lượng tiền cần thiết cho lưu thông, tính toán chi phí sản xuất, giá thành sản phẩm, tỷ suất lợi nhuận, tỷ suất lợi tức và lợi nhuận ngân hàng.
• Kỹ năng đánh giá thể chế và chính sách: Phân tích tác động của các công cụ quản lý vĩ mô (pháp luật, kế hoạch, chính sách tiền tệ - tài khóa) đối với sự vận động của thị trường và định hướng phát triển kinh tế quốc gia.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm

Giáo trình được thiết kế nhằm phục vụ phương pháp giảng dạy kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết cấu trúc và phân tích mô hình kinh tế:

• Phương pháp lịch sử kết hợp lôgíc: Giảng viên dẫn dắt sự hình thành các phạm trù kinh tế theo tiến trình lịch sử (từ tư tưởng cổ đại, trọng thương, trọng nông, cổ điển đến Mác - Lênin và hiện đại) để làm sáng tỏ tính kế thừa và quy luật vận động nội tại của khoa học kinh tế.
• Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Hướng dẫn người học gạt bỏ những hiện tượng ngẫu nhiên, bề mặt của thị trường nhằm nắm bắt các mối liên hệ bản chất, quy luật kinh tế thuần túy.

Bài tập, tình huống và thực hành

Tài liệu cung cấp cơ sở để triển khai các dạng bài tập chuyên biệt:

• Bài tập định lượng: Tính toán lượng tiền lưu thông theo công thức của William Petty; tính toán giá trị hàng hóa ($W = c + v + m$), xác định giá trị mới ($v + m$), tính tỷ suất lợi nhuận ($p'$), phân bổ khấu hao tài sản cố định và chi phí lưu thông.
• Phân tích tình huống (Case studies): Xử lý các biến động cung - cầu trên thị trường thực tế; nhận diện nguyên nhân lạm phát (lạm phát do cầu kéo, lạm phát do chi phí đẩy); đánh giá hiệu quả của các dự án hợp tác đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và chuyển giao công nghệ.

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

• Phương pháp đánh giá: Kiểm tra khả năng nắm vững định nghĩa chính xác của các phạm trù; kỹ năng giải bài tập định lượng kinh tế chính trị; viết tiểu luận phân tích đường lối phát triển kinh tế nhiều thành phần hoặc cơ chế quản lý vĩ mô của Nhà nước.
• Hướng dẫn tự học:
  1. Nắm chắc các khái niệm nền tảng tại Chương 1, 3, 4 trước khi nghiên cứu sâu các chương về vốn, tài chính (Chương 5, 6).
  2. Hệ thống hóa nội dung bằng sơ đồ cây đối với lịch sử các học thuyết kinh tế (Chương 2).
  3. Đối chiếu các nội dung về thể chế kinh tế tại Chương 8, 9, 10, 11, 12 với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và chủ trương phát triển kinh tế - xã hội hiện hành.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tổng hợp toàn diện lịch sử học thuyết kinh tế: Không chỉ giới hạn trong phạm vi kinh tế chính trị Mác - Lênin, tài liệu hệ thống hóa các trường phái từ Cổ đại, Trung cổ, Cổ điển Anh, Trọng nông Pháp, Xã hội chủ nghĩa không tưởng đến các trường phái hiện đại như Tân cổ điển (Menger, Jevons, Walras), J.M. Keynes, Trường phái Chicago (Chủ nghĩa tự do mới) và mô hình kinh tế hỗn hợp của P. Samuelson.
• Tích hợp lý luận phát triển cho các nền kinh tế đang phát triển: Trích xuất các mô hình kinh tế phát triển quốc tế như Lý thuyết cất cánh của W. Rostow, Lý thuyết "Cái vòng luẩn quẩn và cú huých từ bên ngoài" (dựa trên 4 nhân tố: nhân lực, tài nguyên, tư bản, kỹ thuật), và Lý thuyết phát triển cân đối - không cân đối.
• Gắn kết lý luận với thực tiễn chuyển đổi thể chế tại Việt Nam: Phân tích thực trạng hệ thống thị trường Việt Nam (tính sơ khai, thiếu đồng bộ ở các thị trường vốn, lao động, bất động sản, công nghệ); luận giải tính tất yếu của kinh tế nhiều thành phần, vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước, chính sách phân phối thu nhập và các nguyên tắc chỉ đạo kinh tế đối ngoại trong thời kỳ quá độ.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học khối ngành Luật và Kiểm sát: Tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai tại Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội và các cơ sở đào tạo luật trên toàn quốc nhằm xây dựng nền tảng lý luận kinh tế phục vụ các học phần Luật Kinh tế, Luật Thương mại, Luật Tài chính - Ngân hàng.
• Sinh viên khối ngành Khoa học Xã hội, Hành chính và Quản trị: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về các phạm trù kinh tế học chính trị, kinh tế vĩ mô và thể chế kinh tế Việt Nam.
• Giảng viên và nghiên cứu viên: Khung đề cương bài giảng chuẩn hóa, hỗ trợ xây dựng giáo án, thiết kế câu hỏi thi và định hướng chuyên đề nghiên cứu khoa học kinh tế - pháp lý.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành hoặc học song song học phần Triết học Mác - Lênin để nắm vững phương pháp biện chứng duy vật và các quy luật vận động của hình thái kinh tế - xã hội.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên bậc đại học ngành Luật, Kiểm sát, Quản lý công và các ngành khoa học xã hội cần trang bị khối kiến thức lý luận kinh tế cơ sở.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần có kiến thức cơ bản về Triết học Mác - Lênin (đặc biệt là chủ nghĩa duy vật lịch sử: quy luật quan hệ sản xuất - lực lượng sản xuất, cơ sở hạ tầng - kiến trúc thượng tầng) và kiến thức lịch sử - xã hội đại cương.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các tài liệu kinh tế học thuần túy?

Tài liệu không chỉ mô tả các quan hệ kỹ thuật giữa các biến số thị trường (như kinh tế học vi mô hay vĩ mô thuần túy) mà đi sâu phân tích bản chất xã hội của các quan hệ kinh tế, quan hệ sở hữu, quan hệ giai cấp và sự tác động của kiến trúc thượng tầng chính trị đối với nền kinh tế.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên phân chia lộ trình học thành ba giai đoạn: (1) Nắm chắc các phạm trù cốt lõi và các công thức lượng hóa ở Chương 1-6; (2) Lập bảng so sánh các luận điểm giữa các trường phái học thuyết kinh tế ở Chương 2; (3) Gắn kết các nội dung thể chế ở Chương 8-13 với các chính sách kinh tế - xã hội thực tế tại Việt Nam.

5. Có những tài liệu bổ trợ nào cần tham khảo kèm theo?

Nên kết hợp tham khảo Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tác phẩm Tư bản (C. Mác), cuốn Kinh tế học của P. Samuelson, cùng các Văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam về đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

---

Kết luận

Đề cương tóm tắt môn học Kinh tế chính trị của Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội cung cấp một hệ thống lý luận kinh tế hoàn chỉnh, chuẩn xác và khoa học, bao quát từ lịch sử tư tưởng kinh tế nhân loại đến các quy luật sản xuất hàng hóa và thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Lộ trình học tập khuyến nghị cho người học là tiếp cận tuần tự từ phương pháp luận, nắm vững các quy luật giá trị và cơ chế tuần hoàn vốn, sau đó tiến hành phân tích các chính sách vĩ mô và mô hình quản lý kinh tế quốc gia. Việc kết hợp nghiên cứu tài liệu với các giáo trình kinh tế học chuyên ngành và văn bản pháp luật hiện hành sẽ đảm bảo hiệu quả tiếp thu kiến thức toàn diện cho sinh viên và nhà nghiên cứu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I ĐỐI TƯỢNG, CHỨC NĂNG VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU CHỈNH CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ. Đối tượng của Kinh tế chính trị: Kinh tế chính trị là môn khoa học xã hội, nghiên cứu những cơ sở kinh tế chung của đời sống xã hội, nghiên cứu mối quan hệ kinh tế giữa người với người trong sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng qua các giai đoạn phát triển nhất định của xã hội loại người, tức là nghiên cứu quan hệ sản xuất Đặc điểm: - Kinh tế chính trị nghiên cứu quan hệ sản xuất một cách toàn diện các nội dung của quan hệ sản xuất và bốn nội dung của quá trình tái sản xuất - Kinh tế chính trị nghiên cứu quan hệ sản xuất trong sự tác động qua lại với LLSX, sự tác động này dẫn đến sự vận động của xã hội qua các giai đoạn lịch sử khác nhau - Kinh tế chính trị nghiên cứu QHSX nhưng gắn với việc nghiên cứu cơ sở kinh tế hạ tầng trong sự tác động qua lại với kiến trúc thượng tầng - Kinh tế chính trị đi sâu nghiên cưu bản chất của QHSX, tức nghiên cứu các phạm trù kinh tế và các quy luật kinh tế chi phối quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi tiêu dùng. Vị trí, chức năng và sự cần thiết nghiên cứu kinh tế chính trị: 2. Vị trí, chức năng của kinh tế chính trị: a.

Vị trí: Kinh tế chính trị giữ vị trí là môn khoa học cơ bản, làm cơ sở co việc xác định đường lối, chính sách kih tế của Nhà nước, làm cơ sở cho các môn khoa học kinh tế ngành và quản lý kinh tế. Chức năng: - Chức năng nhận thức: Kinh tế chính trị nghiên cứu và giải thích các hiện tượngvà quá trình kinh tế của đời sống xã hội nhằm phát hiện bản chất của các hiện tượng, quá trình trên và các quy luật khách quan chi phối sự vận động của nó, để con người vận dụng vào các hoạt động kinh tế nhằm đạt hiệu quả kinh tế xã hội cao - Chức năng thực tiễn: + Kinh tế chính trị phục vụ hoạt động thực tiễn của con người, bảo đảm cho các quá trình kinh tế đạt hiệu quả cao + Vạch ra bản chất, phát hiện các quy luật kinh tế, chỉ ra các phương pháp và hình thức vận dụng chúng. + Kinh tế chính trị xuất phát từ thực tiễn, đi sâu nghiên cứu đời sống hiện thực để rút ra các luận điểm, kết luận có tính khái quát trở lại chỉ đạo thực tiễn, cung cấp cơ sở khoa học để Nhà nước xác định đường lối, chính sách, biện pháp thúc đẩy hoạt động thực tiễn mang lại hiệu quả cao hơn. 3 - Chức năng phương pháp luận: Các phạm trù, quy luật kinh tế chung là cơ sở phương pháp luận cho toàn bộ các khoa học kinh tế ngành (kinh tế công nghiệp, công nghiệp, xây dựng, giao thông) và các môn kinh tế chức năng (kinh tế lao động, kế hoạch, tài chính, tín dụng, thống kê…) và một số môn khoa học khác - Chức năng tư tưởng: Kinh tế chính trị xuất phát từ lợi ích và bảo vệ lợi ích của một giai cấp hoặc tầng lớp xã hội nhất định nên nó luôn mang tính giai cấp.

Nó xây dựng hệ thống quan điểm lý luận chung về sự phát triển của nền kinh tế và quản lý kinh tế.2 Sự cần thiết phải nghiên cứu kinh tế chính trị: - KTCT Mac-Lênin có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội và trong công cuộc đổi mới đất nước hiện nay nhằm khắc phục sự lạc hậu về lý luận kinh tế, sự giáo điều, tách rời lý luận với cuộc sống, góp phần hình thành tư duy kinh tế mới. - KTCT Mac-Lênin cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp luận nhằm học tốt các môn khoa học kinh tế ngành. Phương pháp của kinh tế chính trị: 3. Phương pháp biện chứng duy vật - Khi xem xét các hiện tượng và quá trình kinh tế phải đặt trong mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau, thường xuyên vận động, phát triển không ngừng, chứ không phải là bất biến.

- Quá trình phát triển là quá trình tích luỹ những biến đổi về lượng dẫn đến những biến đổi về chất. Phép biện chứng duy vật coi nguồn gốc của sự phát triển là sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập. - Khi xem xét các hiện tượng và quá trình kinh tế phải gắn liền với những điều kiện và hoàn cảnh lịch sử cụ thể.2 Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: đây là phương pháp quan trọng của kinh tế chính trị. Phương pháp trừu tượng hóa khoa học đòi hỏi phải gạt bỏ những yếu tố ngẫu nhiên xảy ra trong quá trình nghiên cứu, tách những cái điển hình, bền vững, ổn định trong những hiện tượng và quá trình đó, trên cơ sở đó nắm bản chất của các hiện tượng.

Yêu cầu của phương pháp: giới hạn của sự trừu tượng hóa. Việc loại bỏ các yếu tố bề mặt phải đảm bảo tìm ra mối quan hệ bản chất giữa các hiện tượng dưới dạng thuần túy nhất của nó; đồng thời phải đảm bảo không làm mất nội dung hiện thực của các quan hệ được nghiên cứu. Trừu tượng hóa khoa học gắn liền với quá trình nghiên cứu đi từ cụ thể đến trừu tượng và phải được bổ sung bằng 1 quá trình ngược lại: đi từ trừu tượng đến cụ thể. Ngoài ra, kinh tế chính trị còn sử dụng nhiều phương pháp khác như lôgíc và lịch sử, phân tích và tổng hợp, các phương pháp toán học, thống kê, mô hình hoá các quá trình kinh tế được nghiên cứu, v.

4 CHƯƠNG 2 Sơ lược lịch sử hình thành và phát triển Kinh tế chính trị I. Những tư tưởng kinh tế chủ yếu trong thời cổ đại và trung cổ - cơ sở cho sự ra đời kinh tế chính trị học 1. Tư tưởng kinh tế thời cổ đại a. Đặc trưng kinh tế - xã hội thời cổ đại: - Chiến hữu nô lệ giữ vai trò thống trị, nô lệ là đối tượng chủ yếu của sở hữu, có số lượng nhiều hơn dân tự do - Thương nghiệp và tiền tệ đã bắt đầu xuất hiện - Chiến tranh giữa các quốc gia nhằm chiếm đoạt nô lệ, đấu tranh giữa giai cấp nô lệ và chủ nô diễn ra khốc liệt Những đại biểu tiêu biểu cho tư tưởng kinh tế thời cổ đại: Platon (427 - 347 TCN) và Arixtốt (384 - 322 TCN) b.

Đặc điểm tư tưởng kinh tế thời cổ đại: - Coi xã hội nô lệ là tất yếu và duy nhất. Chiến tranh là nguồn bổ sung nô lệ. - Coi khinh lao động chân tay, xem lao động chân tay là điều hổ thẹn, làm hỏng con người. Công dân chỉ nên tham gia chiến trận và quản lý nhà nước.

- Lên án hoạt động thương nghiệp và cho vay nặng lãi. - Muốn tìm hiểu bản chất các hiện tượng kinh tế, như phân công lao động xã hội, trao đổi sản phẩm, phân biệt giá trị sử dụng với giá trị trao đổi hàng hóa, một số chức năng của tiền, ảnh hưởng của cung cầu tới giá cả hàng hóa, đặc điểm thương nghiệp và hoạt động cho vay… 1. Tư tưởng kinh tế thời trung cổ a. Đặc trưng kinh tế - xã hội: - Nền kinh tế căn bản còn là kinh tế tự nhiên, kinh tế hàng hóa giao lưu kinh tế kém phát triển.

- Nông nghiệp là lĩnh vực chủ yếu của nền kinh tế, lãnh chúa là người quyết định tất cả: đất đai, tư liệu sản xuất khác, lao động, tổ chức sản xuất và phân phối lao động. - Cuối thời kỳ trung cổ bắt đầu có sự giao lưu giữa các vùng. Các tiểu thương, tiểu chủ, thợ thủ công xuất thân từ nông nô sống trong các thị trấn. Đây là tiền thân của giai cấp tư sản sau này.

Đặc điểm tư tưởng kinh tế thời trung cổ: Tư tưởng thời kỳ trung cổ biểu hiện tập trung ở các luận điểm kinh tế của Xanh Tôma Đacanh (1225- 1274): - Về quyền tư hữu: được coi là quyền do tạo hóa giao phó trong việc quản lý tài vật. Người có quyền sở hữu là người giàu, có trách nhiệm phân chia lại tài sản của mình cho người nghèo. - Về các hoạt động kinh tế: 5 + Hoạt động trực tiếp tạo ra của cải vật chất được hoan nghênh. Lao động được coi là phương tiện để sống chân chính, tiền công lao động phải được trả sòng phẳng.

+ Hoạt động trung gian: buôn bán, cho vay lấy lãi, hưởng lợi dựa trên lao động của người khác đáng chê trách, phải bị trừng phạt. - Về tiền tệ: Vua là người độc quyền phát hành tiền đúc và ấn định lượng vàng bạc trong mỗi đơn vị tiền đúc. Giá trị của tiền gắn với đặc tính tự nhiên của nó, tức gắn với vật liệu làm ra tiền vì vậy các nhà kinh tế phản đối việc cắt xén khối lượng tiền làm cho tiền bị mất giá. - Về địa tô: Coi địa tô là điều hợp lý vì địa tô là một khoản thu nhập của ruộng đất do sự giúp đỡ của tự nhiên, khác với thu nhập từ tư bản là do sư lừa dối.

- Về tư bản và lợi nhuận: Nghiêm cấm việc cho vay nặng lãi làm cho lãi suất cho vay lên cao vì số người cho vay ít. Việc cấm cho vay ngày càng bớt khắt khe hơn do đòi hỏi của yêu cầu phát triển kinh tế. -Về dân số: Quan niệm chung cho rằng tăng dân số là có lợi cho sản xuất và an ninh bờ cõi, là hợp ý chúa. Sự phát sinh phát triển kinh tế chính trị học tư sản cổ điển 2.

Chủ nghĩa trọng thương a. Hoàn cảnh ra đời: Chủ nghĩa trọng thương là tư tưởng và chính sách kinh tế của giai cấp tư sản trong giai đoạn tan rã của chế độ phong kiến và thời kỳ tích lũy nguyên thủy tư bản. - Xuất hiện trong thời kỳ kinh tế hàng hóa đã phát triển mạnh, tầng lớp thương nhân dần trở thành bá chủ trong xã hội và là thời kỳ có nhiều phát kiến lớn về địa lý. - Tư bản thương nghiệp chiến ưu thế hơn tư bản công nghiệp - Khoa học tư nhiên phát triển mạnh mẽ - Xuất hiện phong trào phục hưng chống lại tư tưởng thời kỳ trung cổ và xuất hiện chủ nghĩa duy vật chống lại thuyết duy tâm của nhà thờ.

Những tư tưởng kinh tế chủ yếu của chủ nghĩa trọng thương: - Coi tiền là nội dung căn bản của của cải, biểu hiện sự giàu có của quốc gia. - Việc thu hút vàng bạc vào trong nước chỉ được thực hiện bằng con đường thương mại, đặc biệt là ngoại thương. Lợi nhuận thương nghiệp là kết quả của sự trao đổi không ngang giá - Phải sử dụng quyền lực nhà nước để phát triển kinh tế.