Tóm Tắt Quy Chiếu Thời Gian Trong Tiếng Việt Từ Góc Nhìn Ngôn Ngữ Học Tri Nhận

Khám phá quy chiếu thời gian trong tiếng Việt từ góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận, phân tích cách thức ngôn ngữ ảnh hưởng đến nhận thức.

• Tác giả: Lê Thị Cẩm Vân
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Quy Chiếu Thời Gian Trong Tiếng Việt Từ Góc Nhìn Ngôn Ngữ Học Tri Nhận
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của luận án
• 0.7. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Dẫn nhập
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở phạm vi ngoài nước
• 1.2.1.1. Tình hình nghiên cứu tri nhận dòng thời gian tinh thần trong các ngôn ngữ tự nhiên
• 1.2.1.2. Tình hình nghiên cứu xác lập lý thuyết khung quy chiếu thời gian
• 1.2.1.2.1. Các quan niệm khác nhau về hệ thống khung quy chiếu thời gian
• 1.2.1.3. Tình hình nghiên cứu sự đồ chiếu từ khung quy chiếu không gian sang khung quy chiếu thời gian
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở phạm vi trong nước
• 1.3. Các vấn đề lý thuyết về thời gian
• 1.3.1. Các biến thể của ý niệm thời gian
• 1.3.2. Các thuộc tính của thời gian
• 1.3.3. Phối cảnh thời gian
• 1.3.4. Các mối quan hệ thời gian
• 1.3.5. Mũi tên thời gian
• 1.3.6. Dòng thời gian tinh thần
• 1.4. Các vấn đề lý thuyết về khung quy chiếu
• 1.4.1. Khái niệm khung quy chiếu
• 1.4.2. Lý thuyết khung quy chiếu không gian của Levinson
• 1.4.3. Lý thuyết khung quy chiếu thời gian của Bender và cộng sự
• 1.5. Khái niệm khung và phạm trù toả tia trong Ngôn ngữ học tri nhận
• 1.5.1. Khái niệm khung
• 1.5.2. Phạm trù toả tia
• 1.6. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC KHUNG QUY CHIẾU THỜI GIAN VÀ SỰ ĐỒ CHIẾU TỪ CÁC KHUNG QUY CHIẾU KHÔNG GIAN SANG CÁC KHUNG QUY CHIẾU THỜI GIAN TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Dẫn nhập
• 2.2. Dòng thời gian tinh thần trong tiếng Việt
• 2.2.1. Trục của dòng thời gian tinh thần trong tiếng Việt
• 2.2.1.1. Trục của dòng thời gian trong tiếng Việt xét từ các biểu đạt trục ngang
• 2.2.1.2. Trục của dòng thời gian trong tiếng Việt xét từ các biểu đạt trục dọc
• 2.2.2. Hướng của dòng thời gian và sự phân bố quá khứ - tương lai trên dòng thời gian trong tiếng Việt

Tóm tắt

I. Tóm Tắt Quy Chiếu Thời Gian trong Tiếng Việt Tổng Quan

Nghiên cứu quy chiếu thời gian là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học tri nhận. Đề tài này khám phá cách người Việt tri nhận và diễn đạt thời gian qua tiếng Việt. Luận án tiến sĩ của Lê Thị Cẩm Vân là một công trình nghiên cứu sâu rộng về vấn đề này, sử dụng lý thuyết Khung Quy Chiếu Thời Gian. Mục tiêu là làm sáng tỏ cách người Việt quy chiếu thời gian từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, đóng góp một cách nhìn mới so với các nghiên cứu trước đây. Nghiên cứu này rất quan trọng vì trước đó, việc tiếp cận thời gian từ các khung quy chiếu theo quan điểm Tri nhận luận còn thiếu hụt ở Việt Nam.

1.1. Giới Thiệu Khái Niệm Quy Chiếu Thời Gian trong Ngôn Ngữ

Quy chiếu thời gian liên quan đến cách người bản ngữ sử dụng ngôn ngữ để định vị các sự kiện trong thời gian. Nó bao gồm các yếu tố như mốc thời gian, quan hệ thời gian, và cách diễn ngôn biểu thị ý nghĩa thời gian. Nghiên cứu này đi sâu vào các biểu đạt thời gian trong tiếng Việt và so sánh chúng với các mô hình lý thuyết hiện có. Luận án này tiếp cận vấn đề theo đường hướng của Ngôn ngữ học tri nhận, phối hợp cả phương pháp định tính và phương pháp định lượng, trong đó phương pháp định tính chiếm ưu thế.

1.2. Ý Nghĩa Của Việc Nghiên Cứu Quy Chiếu Thời Gian

Nghiên cứu quy chiếu thời gian không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc thời gian trong tiếng Việt mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách tư duy của người Việt về thời gian. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, văn hóa, và xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Luận án sử dụng chủ yếu phương pháp nội quan. Ngoài ra còn có phương pháp miêu tả với thủ pháp thống kê, thủ pháp phân loại và hệ thống hoá, thủ pháp phân tích vị từ - tham tố, thủ pháp so sánh.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Thời Gian Tiếng Việt

Nghiên cứu thời gian trong tiếng Việt gặp nhiều thách thức do tính trừu tượng của khái niệm thời gian. Các biểu đạt thời gian thường mang tính ẩn dụ và phụ thuộc vào văn hóa. Việc tóm tắt và hệ thống hóa các khung quy chiếu thời gian đòi hỏi sự phân tích tỉ mỉ và khả năng tri nhận sâu sắc. Một trong những thách thức lớn là sự thiếu hụt các nghiên cứu trước đó về quy chiếu thời gian theo quan điểm ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam.

2.1. Thiếu Hụt Nghiên Cứu Về Khung Quy Chiếu Thời Gian

Trước đây, các nghiên cứu về thời gian trong tiếng Việt chủ yếu tập trung vào ngữ pháp và ngữ nghĩa. Việc ứng dụng lý thuyết Khung Quy Chiếu Thời Gian vào nghiên cứu tiếng Việt còn hạn chế. Điều này tạo ra khoảng trống trong việc hiểu cách người Việt tri nhận và biểu đạt thời gian một cách toàn diện. Ở Việt Nam, việc tiếp cận thời gian từ các khung quy chiếu (KQC) theo quan điểm Tri nhận luận là mảng hoàn toàn khuyết thiếu.

2.2. Tính Trừu Tượng Của Khái Niệm Thời Gian trong Ngôn Ngữ

Khái niệm thời gian vốn trừu tượng, gây khó khăn cho việc mô hình hóa và phân tích. Các biểu đạt thời gian thường mang tính ẩn dụ và liên quan mật thiết đến kinh nghiệm cá nhân và văn hóa. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có sự nhạy bén và khả năng diễn giải cao để hiểu đúng ý nghĩa thời gian trong diễn ngôn. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu được nghiên cứu từ bình diện ngữ nghĩa ngữ pháp, ngữ nghĩa từ vựng hoặc từ cấu trúc ý niệm gắn với các khuynh hướng, lý thuyết là Cấu trúc luận, Chức năng luận, Lý thuyết trường nghĩa, Lý thuyết Ngữ học tạo sinh, Ngữ pháp tri nhận, Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm.

III. Phương Pháp Phân Tích Quy Chiếu Thời Gian trong Tiếng Việt

Luận án sử dụng phương pháp ngôn ngữ học tri nhận để phân tích quy chiếu thời gian trong tiếng Việt. Phương pháp này tập trung vào cách tri nhận và biểu đạt thời gian thông qua ngôn ngữ. Nó kết hợp giữa phân tích định tính (ví dụ: phân tích diễn ngôn) và phân tích định lượng (ví dụ: thống kê tần suất) để đưa ra kết luận chính xác và toàn diện. Việc vận dụng lý thuyết Khung Quy Chiếu Thời Gian giúp làm sáng tỏ các cấu trúc tri nhận ẩn sau các biểu đạt thời gian.

3.1. Ứng Dụng Lý Thuyết Khung Quy Chiếu Thời Gian

Lý thuyết Khung Quy Chiếu Thời Gian cung cấp một công cụ hữu ích để mô tả và phân loại các cách quy chiếu thời gian khác nhau trong tiếng Việt. Nó giúp xác định các yếu tố quan trọng như mốc quy chiếu, quan hệ thời gian, và phối cảnh thời gian. Từ đó, có thể hiểu rõ hơn về cách người Việt tổ chức và tri nhận thời gian trong tư duy và ngôn ngữ. Luận án đã trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến quy chiếu thời gian theo đường hướng Ngôn ngữ học tri nhận cùng các vấn đề lý thuyết làm cơ sở cho việc triển khai đề tài.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Ngữ Liệu và Diễn Ngôn Tiếng Việt

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu ngữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm từ điển, văn học dân gian, và văn bản đương đại, để phân tích các biểu đạt thời gian trong tiếng Việt. Việc phân tích diễn ngôn giúp hiểu rõ ý nghĩa thời gian trong các ngữ cảnh cụ thể và cách người Việt sử dụng ngôn ngữ để thể hiện quan điểm và kinh nghiệm về thời gian. Phạm vi ngữ liệu: ngữ liệu chủ yếu được lấy từ https://s. Ngoài ra còn có ngữ liệu từ Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê, 2009), Đại từ điển tiếng Việt (Nguyễn Như Ý, 1999), Tuyển tập Văn học dân gian Việt Nam – Tục ngữ (2 tập), Thi nhân Việt Nam (Hoài Thanh & Hoài Chân, 2015), Truyện Kiều (Nguyễn Du, 2015), Kho tàng truyện Nôm khuyết danh (2000), khối liệu Việt ngữ trên trang https:/sketchengine.eu và một số trang web khác.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Dạy và Học Tiếng Việt Nâng Cao

Kết quả nghiên cứu về quy chiếu thời gian trong tiếng Việt có thể được ứng dụng trong dạy và học tiếng Việt nâng cao cho người nước ngoài. Việc hiểu rõ các khung quy chiếu thời gian giúp người học nắm vững cách người Việt diễn đạt thời gian một cách tự nhiên và chính xác. Nghiên cứu cũng có thể được sử dụng để xây dựng từ điển và dịch thuật, đảm bảo tính chính xác và phù hợp về văn hóa.

4.1. Hướng Dẫn Sử Dụng Thời Gian Tiếng Việt Cho Người Nước Ngoài

Việc giải thích rõ ràng các khung quy chiếu thời gian và các biểu thức thời gian thông dụng giúp người nước ngoài tránh được những lỗi sai thường gặp. Nghiên cứu này có thể cung cấp các ví dụ và bài tập thực hành để giúp người học nắm vững các quy tắc và cách sử dụng thời gian trong tiếng Việt. Đây là đóng góp về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận án có thể ứng dụng trong dạy học Ngôn ngữ học tri nhận và tiếng Việt nâng cao cho người nước ngoài, trong xây dựng từ điển và dịch thuật.

4.2. Xây Dựng Từ Điển Chuyên Biệt Về Biểu Thức Thời Gian

Nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng một từ điển chuyên biệt về các biểu thức thời gian trong tiếng Việt. Từ điển này không chỉ cung cấp định nghĩa mà còn giải thích rõ ngữ cảnh sử dụng, ý nghĩa văn hóa, và các khung quy chiếu thời gian liên quan. Điều này giúp người học và người dùng ngôn ngữ hiểu rõ hơn về sự phong phú và đa dạng của các biểu đạt thời gian trong tiếng Việt.

V. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Quy Chiếu Thời Gian Tiếng Việt

Nghiên cứu quy chiếu thời gian trong tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc mở rộng phạm vi ngữ liệu, phát triển các mô hình hóa thời gian, và nghiên cứu mối liên hệ giữa thời gian và các phạm trù tri nhận khác. Điều này góp phần làm phong phú thêm kiến thức về tư duy và ngôn ngữ của người Việt.

5.1. Mở Rộng Phạm Vi Nghiên Cứu và Ngữ Liệu

Các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu bằng cách thu thập và phân tích dữ liệu ngữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm mạng xã hội, phim ảnh, và truyền hình. Điều này giúp có được cái nhìn toàn diện hơn về cách thời gian được diễn đạt và tri nhận trong các ngữ cảnh giao tiếp khác nhau. Luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ: tổng thuật lý thuyết về KQC thời gian; miêu tả, phân tích dòng thời gian tinh thần trong tiếng Việt; phân tích các KQC thời gian trong tiếng Việt; phân tích sự đồ chiếu từ KQC không gian sang KQC thời gian trong tiếng Việt; phân tích sự tri nhận và biểu đạt quy chiếu thời gian qua một số từ có nghĩa gốc chỉ không gian trong tiếng Việt.

5.2. Phát Triển Mô Hình Hóa Thời Gian trong Tri Nhận

Các nhà nghiên cứu có thể phát triển các mô hình hóa thời gian tiên tiến hơn để mô tả và dự đoán cách người Việt tri nhận và sử dụng thời gian trong ngôn ngữ. Các mô hình này có thể tích hợp các yếu tố văn hóa, xã hội, và tâm lý để tạo ra một bức tranh toàn diện về tri giác thời gian. Luận án là công trình đầu tiên phân tích về dòng thời gian tinh thần trong tiếng Việt; góp thêm cứ liệu ngôn ngữ và bổ sung vào hệ lý thuyết mô hình KQC thời gian tương đối khác với các mô hình đã được công bố.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Quy chiếu thời gian trong tiếng Việt từ góc nhìn Ngôn ngữ học tri nhận" của nghiên cứu sinh Lê Thị Cẩm Vân (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 9229020, Đại học Khoa học – Đại học Huế, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Văn Hiệp và TS. Trương Thị Nhàn) là công trình tiên phong tại Việt Nam khảo sát toàn diện và hệ thống hóa bản chất của thời gian trong tư duy và ngôn ngữ người Việt. Trong lịch sử ngôn ngữ học thế giới, bản chất của phạm trù thời gian đã được kiến tạo qua nhiều lăng kính từ Cấu trúc luận, Ngữ pháp chức năng đến Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT của Lakoff & Johnson, 1980), Lý thuyết Ý niệm từ vựng và Mô hình tri nhận (LCCM của Evans, 2013), cùng Lý thuyết Khung quy chiếu thời gian (Temporal Frames of Reference - tFoR của Bender & Beller, 2014; Tenbrink, 2011; Zinken, 2010). Tuy nhiên, tại Việt Nam, việc tiếp cận thời gian dưới hệ hình Khung quy chiếu (KQC) theo nhãn quan Ngôn ngữ học tri nhận vẫn là một khoảng trống học thuật (research gap) hoàn toàn khuyết thiếu.

Công trình tập trung giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Dòng thời gian tinh thần (mental timeline) của người Việt được ý niệm hóa trên những trục không gian nào và quy luật phân bố trục thời gian đó ra sao?
2. Các khung quy chiếu thời gian (tuyệt đối, nội tại, tương đối) trong tiếng Việt được cấu trúc như thế nào và có sự tương thích hay phân kỳ gì so với các mô hình lý thuyết phổ quát trên thế giới?
3. Cơ chế đồ chiếu (mapping) cấu trúc tham tố từ phạm trù không gian sang phạm trù thời gian diễn ra như thế nào thông qua các trường hợp từ ngữ chuyển nghĩa tiêu biểu (lùi, qua, sang, tới, đến)?

Hệ giả thuyết nghiên cứu được xác lập tương ứng:

• Giả thuyết H1: Tiếng Việt ý niệm hóa dòng thời gian chủ đạo theo trục ngang trước – sau mang tính định hướng bất đối xứng, trong khi trục dọc trên – dưới giữ vai trò thứ yếu hoặc mờ nhạt.
• Giả thuyết H2: Khung quy chiếu thời gian tương đối trong tiếng Việt không vận hành đơn lẻ theo biến thể phản chiếu (reflection) hay biến thể chuyển dịch (translation) như mô hình của Bender & Beller (2014), mà là một mô hình lưỡng hợp phụ thuộc vào vị trí của Nền (Ground) ở quá khứ hay tương lai.
• Giả thuyết H3: Sự đồ chiếu từ không gian sang thời gian không mang tính cơ học 1:1 mà có sự chọn lọc nghiêm ngặt về trục tọa độ, cấu trúc tham tố sự tình và sự phân hóa chức năng ngữ pháp.

Khung lý thuyết nền tảng của luận án tích hợp chặt chẽ: Lý thuyết KQC không gian của Levinson (2003/2004), Lý thuyết KQC thời gian của Bender & Beller (2014), Lý thuyết Ẩn dụ không gian - thời gian (Lakoff & Johnson, 1980; Moore, 2011, 2014), Lý thuyết Cấu trúc nghĩa biểu hiện và Ngữ pháp vị từ - tham tố (Valency-Argument Structure), cùng Lý thuyết Phạm trù tỏa tia (Radial Category của Lee, 2001/2016).

Đóng góp đột phá của luận án được định lượng qua việc khảo cứu 5.000 ngữ liệu thực chứng từ kho ngữ liệu số hóa Sketch Engine, hệ thống ngữ liệu s.net/corpus, các từ điển chuẩn quốc gia (Từ điển Tiếng Việt - Hoàng Phê, 2009; Đại từ điển tiếng Việt - Nguyễn Như Ý, 1999) và kho tàng văn học dân gian, văn học trung đại (Truyện Kiều, Kho tàng truyện Nôm, Tuyển tập Tục ngữ, Thi nhân Việt Nam). Phạm vi khảo sát trải dài từ tiếng Việt lịch sử đến tiếng Việt đương đại, thiết lập một đóng góp nền móng giúp tái định hình phương pháp miêu tả thời gian trong Việt ngữ học.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về thời gian trong ngôn ngữ học quốc tế đã phát triển qua ba giai đoạn bản lề:

1. Dòng nghiên cứu ngữ nghĩa - ngữ pháp cổ điển: Tập trung vào phạm trù thì (tense) và thể (aspect) trong hệ thống ngôn ngữ biến tố (Comrie, 1985; Reichenbach, 1947).
2. Dòng nghiên cứu Ẩn dụ ý niệm (CMT): Khởi xướng bởi Lakoff & Johnson (1980), sau đó được phát triển bởi Moore (2011, 2014), Núñez & Sweetser (2006), phân định hai mô hình ẩn dụ kinh điển: Ego-Moving (Người quan sát di chuyển trên dòng thời gian tĩnh) và Time-Moving (Thời gian như dòng chảy di chuyển qua người quan sát tĩnh).
3. Dòng nghiên cứu Khung quy chiếu thời gian (tFoR): Xuất phát từ sự không gian hóa thời gian, mở rộng từ Lý thuyết Khung quy chiếu không gian của Levinson (2003/2004) và Talmy (2000). Các học giả Tenbrink (2011), Zinken (2010), Kranjec (2006), Evans (2013) và đặc biệt là Bender & Beller (2014) đã thiết lập hệ thống phân loại ba nhánh: KQC Tuyệt đối (Absolute FoR), KQC Nội tại (Intrinsic FoR), và KQC Tương đối (Relative FoR).

Trong dòng chảy này tồn tại những tranh luận lý thuyết quyết liệt giữa các trường phái:

• Tranh luận 1 (Tính phổ quát vs. Tính đa dạng văn hóa của Dòng thời gian tinh thần): Trong khi Ulrich & Maienborn (2010) và các nhà tâm lý học thực nghiệm phương Tây khẳng định dòng thời gian phổ quát vận động từ trái sang phải theo chiều đọc viết, thì nghiên cứu của Núñez & Sweetser (2006) trên thổ dân Aymara (dãy Andes) chỉ ra quá khứ ở phía trước (nhìn thấy được) và tương lai ở phía sau (chưa biết), hay nghiên cứu của Boroditsky & Gaby (2010) trên người Pormpuraaw định vị thời gian theo trục tuyệt đối Đông - Tây.
• Tranh luận 2 (Cơ chế vận hành của KQC Thời gian Tương đối): Bender & Beller (2014) lập luận rằng các ngôn ngữ tự nhiên chỉ chọn một trong hai biến thể: biến thể phản chiếu (reflection variant - chiếu hệ tọa độ gương) hoặc biến thể chuyển dịch (translation variant - tịnh tiến hệ tọa độ). Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu chưa kiểm chứng mô hình này trên các ngôn ngữ đơn lập, không biến tố như tiếng Việt.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây về thời gian chủ yếu dừng lại ở bình diện từ vựng - ngữ pháp (Nguyễn Kim Thản, Cao Xuân Hạo) hoặc bước đầu ứng dụng Ẩn dụ ý niệm (Trần Văn Cơ, 2005; Nguyễn Hòa, 2007; Nguyễn Đức Dân, 2009; Nguyễn Văn Hán, 2011; Trần Văn Minh, 2015; Trần Thị Lan Anh, 2019). Các tác giả này đã ghi nhận hiện tượng người Việt dùng trước chỉ quá khứ và sau chỉ tương lai (trước đây, sau này), hoặc ngược lại trước chỉ tương lai trong định vị chuỗi sự kiện. Dẫu vậy, Nguyễn Đức Dân (2009) hay Nguyễn Văn Hán (2011) chưa thể lý giải căn nguyên tri nhận vì sao một từ như trước lại có thể dung chứa hai nghĩa đối lập (vừa chỉ quá khứ, vừa chỉ tương lai) mà không gây mơ hồ ngữ nghĩa, đồng thời bỏ ngỏ cơ chế tương tác giữa các tham tố Hình (Figure), Nền (Ground), Gốc tọa độ (Origo) và Điểm nhìn (Viewpoint).

Luận án của Lê Thị Cẩm Vân định vị mình tại giao điểm tiên tiến nhất: kế thừa khung phân tích của Levinson (2003) và Bender & Beller (2014) để giải quyết triệt để các bất cập trong văn liệu trong nước, đồng thời dùng thực chứng tiếng Việt để thách thức và hiệu chỉnh mô hình KQC tương đối phổ quát của thế giới.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

flowchart TD
    A[Phạm trù Không gian] -->|Đồ chiếu chọn lọc / Selective Mapping| B[Phạm trù Thời gian]
    subgraph Space_Domain [Hệ thống KQC Không gian]
        S1[KQC Tuyệt đối: Đông-Tây, Biển-Đất liền]
        S2[KQC Nội tại: Trọng lực, Cấu trúc vật thể]
        S3[KQC Tương đối: Phản chiếu, Chuyển dịch, Biến thể Hàm ẩn]
    end
    subgraph Time_Domain [Hệ thống KQC Thời gian tiếng Việt]
        T1[KQC Thời gian Tuyệt đối: Dòng thời gian trực chỉ, TRƯỚC = Tương lai]
        T2[KQC Thời gian Nội tại: Trực chỉ & Chuỗi nối tiếp, TRƯỚC = Quá khứ]
        T3[KQC Thời gian Tương đối Lưỡng hợp: G ở tương lai -> Phản chiếu, G ở quá khứ -> Chuyển dịch]
    end
    S1 -.->|Không đồ chiếu hướng tuyệt đối| T1
    S2 -->|Đồ chiếu trục trước - sau| T2
    S3 -->|Đồ chiếu phản chiếu & chuyển dịch| T3
    S3 -.->|Biến thể Hàm ẩn KHÔNG đồ chiếu| B

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến học thuật quan trọng qua việc mở rộng và bổ chính hệ thống lý thuyết của Levinson (2003/2004) và Bender & Beller (2014):

1. Bổ sung "Biến thể hàm ẩn" (Implicit Variant) vào KQC Không gian tương đối: Levinson chỉ mô tả KQC tương đối qua ba biến thể luân chuyển, phản chiếu và chuyển dịch dựa trên vật thể G độc lập bên ngoài. Luận án chỉ ra trong tiếng Việt tồn tại cấu trúc tam tố đặc thù như: "(5) Nam ở ngoài sân", "(6) Trong nhà đèn điện sáng trưng", "(7) Ngoài đường xe cộ tấp nập". Ở đây, Hình (F) nằm trọn vẹn trong Nền (G), và hướng quy chiếu được thiết lập thông qua một không gian hàm ẩn (nhà hàm ẩn không gian ngoài, đường/sân hàm ẩn không gian trong nhà). Đây là đóng góp lý thuyết độc đáo bổ sung vào tính đa dạng xuyên ngôn ngữ của KQC không gian.
2. Hiệu chỉnh mô hình KQC Thời gian Tương đối phổ quát của Bender & Beller: Bender và cộng sự giả định một ngôn ngữ chỉ áp dụng một biến thể nhất quán. Cứ liệu tiếng Việt chứng minh KQC tương đối là một mô hình lưỡng hợp (hybrid model):
   • Khi Nền (G) ở tương lai: Ngôn ngữ vận hành theo biến thể phản chiếu. Điển hình như câu: (14) Bây giờ, tôi sẽ kể cho anh nghe một điều cuối cùng trước khi tôi ngừng cuộc trò chuyện này để đưa người vợ thân yêu của tôi đi ăn sáng. Tại đây, TRƯỚC được định vị là khoảng thời gian nằm giữa Điểm nhìn hiện tại (V) và Nền tương lai (G).
   • Khi Nền (G) ở quá khứ: Ngôn ngữ lập tức chuyển đổi sang biến thể chuyển dịch. Điển hình như câu: (16) Câu chuyện làm cho người ta nhớ lại Vạn Lý Trường Thành, xưa nay ai cũng nói do Tần Thuỷ Hoàng xây dựng trước Thiên Chúa giáng sinh... Lúc này, TRƯỚC nằm ở khoảng thời gian từ G lùi sâu hơn về quá khứ, còn SAU nằm ở khoảng giữa G và V.
3. Giải mã nghịch lý ngữ nghĩa của TRƯỚC và SAU: Luận án chứng minh một cách tường minh rằng trước mang nghĩa tương lai trong KQC tuyệt đối (do quy chiếu theo hướng vận động của mũi tên thời gian: phía trước là tương lai), nhưng lại mang nghĩa quá khứ trong KQC nội tại (năm trước, việc xảy ra trước) do quy chiếu theo trật tự chuỗi hoặc quy chiếu dĩ nhân vi trung.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng ba lý thuyết trụ cột:

• Lý thuyết Cấu trúc Tham tố (Valency Theory): Phân tích cấu trúc vị từ và các vai nghĩa (Hành thể, Động thể, Tác thể, Đối thể, Đích, Lối đi, Chu tố).
• Lý thuyết Ngữ nghĩa Khung (Frame Semantics của Fillmore): Xác định sự dịch chuyển khung tri thức từ miền nguồn Không gian sang miền đích Thời gian.
• Lý thuyết Phạm trù Tỏa tia (Radial Category của Lee, 2001/2016): Mô tả sự mở rộng ngữ nghĩa từ nghĩa trung tâm vật lý sang các nghĩa phái sinh trừu tượng.

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác lập rõ ràng: Sự đồ chiếu từ không gian sang thời gian mang tính bất đối xứng. Trong không gian 3 chiều có 3 trục (Trên/Dưới, Trước/Sau, Trong/Ngoài), nhưng khi chuyển di sang miền thời gian, tiếng Việt chỉ đồ chiếu duy nhất trục Trước/Sau làm trục dòng thời gian chủ đạo; biến thể hàm ẩn trong không gian hoàn toàn không được đồ chiếu sang thời gian.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng triết học Hiện thực Trực giác Tri nhận (Cognitive Realism / Experiential Realism) theo tinh thần của Lakoff và Johnson. Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp phức hợp (Mixed-Methods Design), trong đó phân tích định tính (Qualitative Conceptual Analysis) giữ vai trò chủ đạo nhằm mổ xẻ cơ chế tri nhận ngữ nghĩa sâu, kết hợp chặt chẽ với phân tích định lượng ngữ liệu (Corpus-based Quantitative Analysis) để đo lường tần suất và xác thực quy luật ngữ pháp hóa.

Hệ thống thiết kế đa tầng (Multi-level design) gồm:

• Cấp độ Tinh thần (Mental/Cognitive Level): Tái dựng Dòng thời gian tinh thần (MTL) và Hệ tọa độ tri nhận.
• Cấp độ Hệ thống Khung (Frame of Reference Level): Phân tích các cấu hình Hình - Nền - Gốc tọa độ - Điểm nhìn (F - G - X - V).
• Cấp độ Cú pháp - Từ vựng thực chứng (Lexico-Grammatical Level): Khảo sát chi tiết cấu trúc nghĩa biểu hiện của 5 vi từ không gian (lùi, qua, sang, tới, đến).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu tuân thủ các tiêu chuẩn thực chứng nghiêm ngặt:

• Chiến lược lấy mẫu: Thu thập ngẫu nhiên hệ thống (systematic random sampling) 1.000 ngữ cảnh/câu chứa mỗi từ khảo sát (lùi, qua, sang, tới, đến) từ kho dữ liệu số hóa tiếng Việt (tổng mẫu N = 5.000 tokens).
• Tiêu chí bao gồm (Inclusion criteria): Mọi phát ngôn hoàn chỉnh chứa các từ khảo sát xuất hiện trong văn bản báo chí, khoa học, đời sống đương đại từ s.net/corpus và Sketch Engine; các ngữ liệu trích từ từ điển chuẩn mực và tác phẩm văn học kinh điển.
• Tiêu chí loại trừ (Exclusion criteria): Các câu què, ngữ cảnh mơ hồ không đủ thành phần cú pháp để xác định vai nghĩa tham tố, hoặc các trường hợp tên riêng, thành ngữ bị mờ hóa hoàn toàn nghĩa gốc.
• Quy trình Tam giác giác đạc (Triangulation):
  • Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu giữa ngữ liệu số hóa hiện đại và văn bản văn học lịch sử (Truyện Kiều, tục ngữ).
  • Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phương pháp nội quan ngôn ngữ học (linguistic introspection) của nhà nghiên cứu bản ngữ với phân tích ngữ liệu khách quan (corpus linguistics) và kỹ thuật phân tích vị từ - tham tố.

Data và phân tích

Từ vựng	Tổng mẫu khảo sát	Tỷ lệ biểu đạt thời gian (%)	Tỷ lệ tham gia quy chiếu thời gian (%)	Tỷ lệ không quy chiếu thời gian (%)	KQC thời gian chủ đạo
Qua	1.000 tokens	55,1% (551/1.000)	71,0% (391/551)	29,0% (160/551)	KQC Tuyệt đối
Sang	1.000 tokens	7,6% (76/1.000)	3,9% (3/76)	96,1% (73/76)	KQC Tuyệt đối
Tới	1.000 tokens	31,6% (316/1.000)	75,9% (240/316)	24,1% (76/316)	KQC Tuyệt đối
Đến	1.000 tokens	35,9% (359/1.000)	27,6% (99/359)	72,4% (260/359)	KQC Tuyệt đối
Lùi	1.000 tokens	Xuất hiện phổ biến	0% (Phi trực chỉ / Không quy chiếu)	100%	KQC Tuyệt đối & Tương đối

Các công cụ phần mềm chuyên dụng được khai thác bao gồm công cụ thống kê ngữ liệu của Sketch Engine, các bảng trích xuất tần suất vị từ - tham tố trên phần mềm xử lý dữ liệu bảng biểu, đảm bảo việc kiểm soát độ tin cậy nội tại (internal validity) và tính khái quát hóa (construct validity) của các mô hình hình thức hóa.

Phát hiện đột phá và implications

graph LR
    subgraph Moving_Time_Perspective [Phối cảnh Thời gian Chuyển động]
        MT1[Tương lai] -->|Vận động trôi qua| EgoStatic[Ego Đứng yên / Hiện tại] --> MT2[Quá khứ]
        Example1["Ví dụ: 'Mùa đông đã tới', 'Tháng 11 lại qua'"]
    end
    subgraph Moving_Observer_Perspective [Phối cảnh Người quan sát Chuyển động]
        EgoMove[Ego Di chuyển] -->|Tiến về phía trước| TimelineStatic[Dòng thời gian Tĩnh tại]
        Example2["Ví dụ: 'Phía trước là tương lai tươi sáng', 'Bước sang năm mới'"]
    end

Những phát hiện then chốt

Luận án xác lập 5 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc tri nhận thời gian của người Việt:

1. Trục Dòng thời gian tinh thần (MTL) đơn nhất: Người Việt ý niệm hóa thời gian chủ đạo và áp đảo theo trục ngang Trước – Sau. Các biểu thức trục dọc Trên – Dưới (thượng tuần, hạ tuần, trên đời) chỉ phản ánh thời lượng hoặc mang dấu ấn tàn dư của tiếng Hán cổ, hoàn toàn không biểu đạt thời điểm hay định vị thời khoảng độc lập trong tiếng Việt hiện đại. Hai từ trái, phải tuyệt đối không tham gia biểu đạt thời gian.
2. Tính đa dạng và chọn lọc trong chuyển dịch tham tố vị từ:
   • Từ lùi: Khi biểu đạt không gian, lùi có cấu trúc tham tố gồm [Hành thể] hoặc [Tác thể + Đối thể]. Khi chuyển sang thời gian, cấu trúc tham tố trở nên phức tạp hơn với các biến thể [Lực + Đối thể] như trong câu: (24) Thời tiết xấu đẩy lùi ngày bay của Discovery (10/8) hay Nội chiến, xung đột liên miên đẩy nền kinh tế đất nước lùi lại hàng chục năm. Đặc biệt, lùi không bao giờ tham gia quy chiếu thời gian trực chỉ mà chỉ biểu đạt sự chuyển dịch vị trí của sự kiện trên dòng thời gian.
   • Cặp từ qua - sang: Trong không gian, cả hai đều biểu đạt chuyển động qua lối đi/đích. Nhưng khi sang miền thời gian, qua có khả năng biểu đạt thời gian vượt trội (55,1% so với 7,6% của sang), và có tới 71% trường hợp qua tham gia quy chiếu thời gian (như năm qua, tuần qua, vừa qua - định vị quá khứ). Ngược lại, sang chỉ tham gia quy chiếu 3,9% (như sang năm, sang tuần - định vị tương lai).
   • Cặp từ tới - đến: Về mặt không gian, tới cấu trúc sẵn hướng chuyển động thẳng về phía trước, trong khi đến chỉ tập trung vào đích đến. Khi chuyển sang thời gian, tới có năng lực quy chiếu cao gấp gần 3 lần đến (75,9% vs 27,6%), cấu tạo nên các danh ngữ trực chỉ tương lai (năm tới, tuần tới, vụ mùa sắp tới).
3. Sự phân hóa giữa các hệ quy chiếu qua tổ hợp thời gian:
   • Bộ ba năm trước – năm nay – năm sau: Phản ánh sự tình tĩnh tại trên dòng thời gian, vận hành theo KQC Nội tại biến thể trực chỉ (Gốc Ego).
   • Bộ ba năm qua – năm nay – năm tới: Phản ánh sự tình động, vận hành theo phối cảnh Thời gian chuyển động thuộc KQC Tuyệt đối.
   • Bộ ba năm ngoái – năm nay – sang năm: Vận hành theo phối cảnh Ego chuyển động thuộc KQC Tuyệt đối.
4. Sự hiện diện của sự tình tại thời điểm nói trong KQC nội tại: Luận án chứng minh trường hợp F trùng với G (sự tình diễn ra ngay tại thời điểm phát ngôn) là một biến thể đặc biệt của KQC nội tại trực chỉ, nơi bốn thành tố F, G, V, X hòa làm một điểm trên dòng thời gian mang tính dĩ nhân vi trung.
5. Quy luật bảo lưu khoảng cách gần/kế cận: Cả qua và sang khi tỏa tia từ không gian sang thời gian đều bảo lưu thuộc tính khoảng cách gần (kế cận) trong cấu trúc kịch cảnh gốc (chỉ kết hợp với đơn vị thời gian liền kề như tuần sau, năm sau, tháng qua chứ không dùng cho khoảng cách niên kỷ xa xôi).

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Cung cấp một khung phân tích hoàn chỉnh để phân tích ngữ nghĩa các vị từ và giới từ chỉ không - thời gian trong các ngôn ngữ Đông Nam Á và các ngôn ngữ không biến hình.
• Về mặt Phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu kết hợp giữa phân tích cấu trúc nghĩa biểu hiện vị từ - tham tố với ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) để giải mã các hiện tượng tri nhận trừu tượng.
• Về mặt Ứng dụng Thực tiễn:
  • Cải cách căn bản việc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ (VFL/VSL): Giúp người nước ngoài hiểu được bản chất vì sao người Việt nói "năm trước" (quá khứ) nhưng lại nói "nhìn về phía trước" (tương lai).
  • Ứng dụng trong biên soạn từ điển học: Tái cấu trúc các mục từ lùi, qua, sang, tới, đến, trước, sau theo mô hình phạm trù tỏa tia và ngữ nghĩa khung thay vì liệt kê nghĩa rời rạc.
  • Ứng dụng trong Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP) và Trí tuệ Nhân tạo: Nâng cao độ chính xác của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) trong việc gán nhãn thực thể thời gian (Temporal Information Extraction) và dịch máy tự động cho các cặp ngôn ngữ Anh - Việt.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách khách quan các giới hạn học thuật:

• Giới hạn về ngữ liệu thực nghiệm: Mặc dù đã khảo sát 5.000 tokens ngữ liệu thực tế, nghiên cứu chưa tiến hành các thí nghiệm tâm lý ngôn ngữ học thực chứng (Psycholinguistic behavioral experiments) như đo thời gian phản ứng (reaction time) hoặc theo dõi chuyển động mắt (eye-tracking) trên người bản ngữ để kiểm chứng tốc độ xử lý tinh thần của hai phối cảnh Ego-Moving và Time-Moving.
• Giới hạn về phạm vi từ vựng: Mới chỉ tập trung sâu vào 5 vị từ chuyển động (lùi, qua, sang, tới, đến), chưa mở rộng sang toàn bộ các vị từ di chuyển khác như lên, xuống, vào, ra, lại, đi, về.
• Giới hạn về biến thể phương ngữ: Ngữ liệu chủ yếu phản ánh tiếng Việt toàn dân trên văn bản viết và báo chí, chưa bao quát hết các biến thể tri nhận thời gian trong phương ngữ Nam Bộ và Trung Bộ.

Chương trình nghiên cứu tương lai đề xuất:

1. Thực hiện các thí nghiệm thực chứng hành vi (behavioral experiments) về cử chỉ không gian (spatiotemporal gestures) của người Việt khi nói về quá khứ và tương lai.
2. Mở rộng khung phân tích sang các thành ngữ, tục ngữ và biểu thức thời gian cổ trong văn bản Hán Nôm để dựng lại tiến trình lịch sử ý niệm hóa thời gian.
3. Nghiên cứu so sánh loại hình học (typological comparison) giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ đơn lập khác trong khu vực như tiếng Thái, tiếng Hán, tiếng Khmer.
4. Xây dựng bộ ngữ liệu chú giải thời gian (Vietnamese Temporal Annotated Corpus - VietTimeBank) phục vụ huấn luyện các mô hình AI/NLP chuyên sâu.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Dự báo công trình sẽ là tài liệu tham khảo bắt buộc tại các cơ sở đào tạo sau đại học về Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học so sánh và Việt học tại Việt Nam, đóng góp vào mạng lưới nghiên cứu Ngôn ngữ học tri nhận quốc tế với hàng trăm lượt trích dẫn tiềm năng.
• Chuyển đổi giáo dục và từ điển học: Cung cấp cơ sở khoa học để Viện Ngôn ngữ học và các nhà xuất bản giáo dục chuẩn hóa định nghĩa ngữ nghĩa thời gian trong hệ thống từ điển quốc gia và sách giáo khoa Ngữ văn.
• Ứng dụng công nghệ: Trực tiếp định hình thuật toán nhận diện ngữ cảnh thời gian cho các hệ thống trợ lý ảo tiếng Việt, công cụ tìm kiếm ngữ nghĩa và hệ thống tóm tắt văn bản tự động.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới nghiên cứu Ngôn ngữ học: Tiếp cận một mô hình lý thuyết chuẩn xác, phương pháp luận tích hợp mẫu mực giữa tri nhận luận và ngữ liệu học.
• Giảng viên dạy Tiếng Việt cho người nước ngoài: Sở hữu công cụ sư phạm trực quan để giải thích hiện tượng đa nghĩa và nghịch lý chuyển nghĩa không - thời gian cho học viên quốc tế.
• Kỹ sư AI và Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP): Có được bộ quy tắc tường minh về cấu trúc tham tố và khung quy chiếu để tinh chỉnh các thuật ngữ gán nhãn thời gian trong các mô hình xử lý văn bản tiếng Việt.
• Biên dịch viên và Chuyên gia Ngôn ngữ: Nắm bắt được cơ chế dịch chuyển điểm nhìn và phối cảnh để chuyển ngữ chuẩn xác các cấu trúc thời gian phức tạp giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ biến tố phương Tây.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc phát hiện và chứng minh mô hình Khung quy chiếu thời gian tương đối lưỡng hợp (Hybrid Relative Temporal FoR) trong tiếng Việt. Luận án đã phản biện và bổ chính thành công mô hình của Bender & Beller (2014) bằng cách chứng minh rằng: tiếng Việt không chọn duy nhất một biến thể, mà tự động áp dụng biến thể phản chiếu khi Nền (G) ở tương lai và chuyển sang biến thể chuyển dịch khi Nền (G) ở quá khứ.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?

So với các nghiên cứu của Nguyễn Đức Dân (2009) hay Nguyễn Văn Hán (2011) vốn chỉ dựa vào phân tích diễn giải định tính thuần túy, luận án kết hợp đột phá giữa Ngữ pháp vị từ - tham tố (Valency structure) với Ngữ liệu học định lượng (Corpus Linguistics trên 5.000 tokens), lượng hóa chính xác tỷ lệ quy chiếu của từng đơn vị từ vựng.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất được rút ra từ dữ liệu?

Từ lùi – một từ chỉ chuyển động không gian cực kỳ mạnh mẽ – khi chuyển sang miền thời gian lại hoàn toàn không tham gia quy chiếu thời gian trực chỉ (0% trường hợp quy chiếu), mà chỉ đóng vai trò biểu đạt sự dịch chuyển vị trí của sự kiện hoặc điểm nhìn tinh thần trên dòng thời gian.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết nguồn trích xuất dữ liệu (Sketch Engine, s.net/corpus), tiêu chuẩn lọc mẫu, khung gán nhãn vai nghĩa tham tố cú pháp và bảng tiêu chí nhận diện Hình - Nền - Gốc tọa độ, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập hoàn toàn quy trình phân tích trên các bộ ngữ liệu khác.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Xây dựng bản đồ loại hình học tri nhận không gian - thời gian cho khối ngôn ngữ Nam Á và Đông Nam Á, tích hợp các phương pháp thực nghiệm khoa học não bộ (Cognitive Neuroscience / EEG) để đo lường hoạt động thần kinh khi xử lý dòng thời gian tinh thần.

Kết luận

1. Luận án xác lập một cách hệ thống và toàn diện bức tranh Dòng thời gian tinh thần trong tiếng Việt phân bố theo trục ngang Trước - Sau, khẳng định tính định hướng bất đối xứng của mũi tên thời gian từ quá khứ đến tương lai.
2. Bổ sung "Biến thể hàm ẩn" vào hệ thống Khung quy chiếu không gian tương đối của Levinson (2003) và tái lập mô hình Khung quy chiếu thời gian tương đối lưỡng hợp, hoàn thiện lý thuyết của Bender & Beller (2014).
3. Giải mã triệt để nghịch lý ngữ nghĩa của các biểu thức định vị thời gian trước - sau dựa trên sự tương tác giữa các tham tố Hình, Nền, Điểm nhìn và Gốc tọa độ.
4. Lượng hóa và làm sáng tỏ cơ chế đồ chiếu chọn lọc cấu trúc tham tố từ không gian sang thời gian qua 5 trường hợp vị từ tiêu biểu (lùi, qua, sang, tới, đến).
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: Ngôn ngữ học tri nhận thực nghiệm hành vi, Ngữ liệu học thời gian tiếng Việt (VietTimeBank), và Loại hình học đối chiếu không gian - thời gian khu vực.
6. Đặt nền móng khoa học vững chắc để ứng dụng vào công nghệ trí tuệ nhân tạo, biên soạn từ điển học thế hệ mới và giảng dạy tiếng Việt hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Dẫn nhập: Trong chương này, luận án trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận làm nền tảng cho việc phân tích quy chiếu thời gian trong tiếng Việt từ góc nhìn Ngôn ngữ học tri nhận.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở phạm vi ngoài nước 1.1 Tình hình nghiên cứu tri nhận dòng thời gian tinh thần trong các ngôn ngữ tự nhiên Cho đến nay, dòng thời gian tinh thần được nghiên cứu trên hai cấp độ: cấp độ ngôn ngữ và cấp độ tinh thần, với hai hướng: phân tích cứ liệu ngôn ngữ và phân tích thực nghiệm. Dòng thời gian chưa từng được các nhà Việt ngữ học đặt thành đối tượng nghiên cứu khi phân tích về thời gian trong tiếng Việt.2 Tình hình nghiên cứu xác lập lý thuyết khung quy chiếu thời gian Hiện còn tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về hệ thống KQC thời gian.1 Các quan niệm khác nhau về hệ thống khung quy chiếu thời gian Mốc quy Mốc quy chiếu Ego Mốc quy chiếu là sự Mốc quy Mốc quy chiếu tình trong chuỗi chiếu nằm chiếu ở trong Nền, có sự trường chuyển thời gian dịch hệ toạ tổng thể độ từ người Tác giả quan sát sang Nền Moore KQC dựa vào Ego KQC dựa vào trường Núñez và Ẩn dụ điểm quy chiếu Ego Ẩn dụ điểm quy chiếu Sweetser Thời gian Yu Khung con Khung con Khung Khung thời người trực chỉ người xếp thời gian gian xếp chuỗi trực chỉ chuỗi Zinken KQC nội tại KQC tương KQC nội KQC tuyệt HTĐ: Hình, đối tại đối Nền HTĐ: Hình, Khi Nền Khi Nền và Nền, Người và gốc toạ gốc toạ độ quan sát độ là một khác nhau Tenbrink KQC nội tại KQC tương KQC tuyệt đối (tình (tình huống đối huống tĩnh, động) tĩnh, động) (tình huống động) Kranjec Bộ khung thời gian trực chỉ Bộ khung thời gian nội Bộ khung tại thời gian ngoại tại Evans KQC trực chỉ KQC chuỗi KQC Thì tuyệt đối Thì tương đối ngoại tại Bender và KQC nội tại KQC tuyệt KQC tương cộng sự Biến thể trực chỉ Biến thể chuỗi nối tiếp đối đối Trong các quan niệm trên, hệ thống bao quát nhất, có khả năng phản ánh quan hệ thời gian đa dạng trong ngôn ngữ tự nhiên nhất là hệ thống do Bender và cộng sự xác lập.3 Tình hình nghiên cứu sự đồ chiếu từ khung quy chiếu không gian sang khung quy chiếu thời gian Nghiên cứu thời gian thông qua không gian có truyền thống lâu đời trong Ngôn ngữ học. Phần lớn các tác giả nghiên cứu về KQC thời gian đều có đề cập đến cơ sở không gian trong tri nhận thời gian và xác lập sự đồ chiếu giữa hai phạm trù. Một số tác giả đã dựa trên hệ thống KQC không gian để xây dựng KQC thời gian, chẳng hạn như lý thuyết bộ khung thời gian của Kranjec (2006); hệ thống KQC thời gian của Tenbrink (2011), Zinken (2010), Bender và cộng sự (2010, 2014).

Nghiên cứu sự đồ chiếu từ không gian lên thời gian còn xác lập các quan hệ thời gian qua hai hệ thống ẩn dụ có cội nguồn từ sự 3 vận động trong không gian: Ego chuyển động và Thời gian chuyển động (Lakoff và Johnson, 1980; Moore, 2011, 2014).2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở phạm vi trong nước Ở Việt Nam, cho đến nay, vấn đề thời gian chủ yếu được nghiên cứu từ bình diện ngữ nghĩa ngữ pháp, ngữ nghĩa từ vựng hoặc từ cấu trúc ý niệm gắn với các khuynh hướng, lý thuyết là Cấu trúc luận, Chức năng luận, Lý thuyết trường nghĩa, Lý thuyết Ngữ học tạo sinh, Ngữ pháp tri nhận, Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm. Theo đường hướng Tri nhận luận, chủ yếu các tác giả xem xét vấn đề gian trong tiếng Việt từ Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm. Từ thập kỉ đầu của thế kỉ XXI, một số nhà Việt ngữ học đã ứng dụng Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm vào nghiên cứu vấn đề thời gian. Trần Văn Cơ (2005) đã điểm qua vấn đề tri nhận thời gian và đưa ra các biểu thức chứng minh thời gian được tri giác như những vật có thật trong thế giới khách quan.

Nguyễn Đức Dân (2009) khẳng định người Việt có sự phân biệt sự tình ở hiện tại, tương lai và quá khứ; nhận thức về tính chu kì, tính liên tiếp, tính tức thì của sự tình; dùng trước đây để chỉ quá khứ, sau này, sau đây để chỉ tương lai. Nguyễn Văn Hán (2011) xác định các cách thức định vị thời gian trong tiếng Việt: định vị theo mức độ chuyển dịch gần – xa; định vị trước – sau/ tới - lúc này; định vị thời gian trong chuỗi sự kiện không có người quan sát tham gia; định vị thời gian TRÊN – DƯỚI theo chiều đứng của chủ thể; định vị thời gian qua từ vựng có ý nghĩa thời gian; xem xét ẩn dụ thời gian trong thơ ca tiếng Việt đối chiếu với thơ ca tiếng Anh. Trần Văn Minh (2015) chỉ ra rằng “Điểm tham chiếu khác nhau sẽ cho ra các cách biểu đạt khác nhau về mặt ngôn ngữ, đôi khi là trái ngược”, điểm tham chiếu có thể là người quan sát, cũng có thể là một “thực thể” thời gian. Trần Thị Lan Anh (2019) khảo sát và mô tả ẩn dụ ý niệm THỜI GIAN LÀ CON NGƯỜI trong tập Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi của Lưu Quang Vũ, trong đó tác giả cho thấy có sự đồ chiếu từ miền nguồn CON NGƯỜI sang miền đích THỜI GIAN.

Khi xem xét các ẩn dụ ý niệm chỉ thời gian trong tiếng Việt, các nhà nghiên cứu cũng đồng thời đề cập đến sự ý niệm hoá thời gian qua phạm trù không gian. Nguyễn Hoà (2007) cho rằng người Việt tri nhận thời gian như một vật thể đang vận động từ tương lai về hiện tại, vào quá khứ, Ego trong mô hình này là điểm quy chiếu tĩnh; người Việt cũng tri nhận thời gian như một không gian tĩnh trong đó Ego vận động từ trái qua phải, tức từ quá khứ đến hiện tại, vào tương lai. Khi điểm quy chiếu là một sự kiện thời gian thì một sự kiện thời gian nào đó được hiểu là trước hay sau một sự kiện thời gian khác. Sự định vị trong thời gian có thể được xác định theo quan hệ hình/nền.

Thời gian cũng được tri nhận là có ranh giới rõ ràng hoặc như một khối không thể phân tách, tương tự thực thể trong không gian. Nguyễn Đức Dân (2009) cho rằng trong không gian một chiều, quan hệ không gian đặc trưng bằng khoảng cách gần xa vô hướng nhưng với thời gian thì là hữu hướng; trục không gian TRƯỚC - ĐÂY - SAU tương ứng với trục thời gian QUÁ KHỨ - HIỆN TẠI - TƯƠNG LAI. Như vậy Nguyễn Đức Dân chỉ mới đề cập một trường hợp đồ chiếu từ không gian sang thời gian với TRƯỚC đồ chiếu lên QUÁ KHỨ, SAU đồ chiếu lên TƯƠNG LAI. Quan điểm của Nguyễn Đức Dân được Hữu Đạt (2011) khẳng định một lần nữa trên cứ liệu thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt.

Tuy nhiên cả hai tác giả đều chưa đi đến lý giải vì sao trước chỉ quá khứ, sau chỉ tương lai và có phải khi nào cũng vậy không. 4 Nguyễn Văn Hán (2011) cũng khẳng định vai trò của không gian trong tri nhận thời gian. Ba trong các ánh xạ được tác giả này xác lập giữa miền nguồn không gian và miền đích thời gian là: vị trí của người quan sát  hiện tại, không gian phía trước người quan sát  tương lai, không gian phía sau người quan sát  quá khứ. Tuy nhiên đây chỉ là một trong các trường hợp đồ chiếu từ không gian lên thời gian, như sẽ được làm rõ ở chương 2 của đề tài.

Nguyễn Văn Hán cũng đã xác lập các ánh xạ từ không gian thực sang thời gian thực ở trường hợp quan hệ chuỗi, theo đó có thể rút ra được phía trước được ánh xạ sang quá khứ còn phía sau được ánh xạ sang tương lai. Các ánh xạ này đưa ra một thực tế khác với kết luận về 3 ánh xạ ở trên. Từ các văn liệu đã có chúng tôi nhận thấy: việc nhận thức rõ tầm quan trọng của mốc quy chiếu, xem xét mối quan hệ giữa các thành tố tham gia vào hoạt động quy chiếu, tách bạch chúng thành các trường hợp cụ thể sẽ giúp bổ khuyết những khoảng trống trong nghiên cứu quy chiếu, định vị thời gian trong tiếng Việt. Các kết quả nghiên cứu trên là căn nền đồng thời là gợi dẫn để luận án phân tích “Quy chiếu thời gian trong tiếng Việt từ góc nhìn Ngôn ngữ học tri nhận”.1 Các vấn đề lý thuyết về thời gian 1.1 Các biến thể của ý niệm thời gian: Theo Galton (2011), có ba biến thể của ý niệm thời gian là thời gian tuyến tính, thời gian tuần hoàn và thời gian toả tia.2 Các thuộc tính của thời gian: Theo phân tích Galton (2011), thời gian có 4 thuộc tính: tính mở rộng (extension), tính tuyến tính (linearity), tính định hướng (directionality) và tính thời khắc (transience).3 Phối cảnh thời gian: Truyền thống nghiên cứu thời gian theo đường hướng Ngữ học tri nhận thường đề cập hai cách phối cảnh: 1.

Phối cảnh Ego chuyển động: người quan sát di chuyển tiến tới các sự tình trong tương lai rồi bỏ chúng lại phía sau, thời gian tĩnh trạng; 2. Phối cảnh Thời gian chuyển động: người quan sát đứng yên còn thời gian chuyển động về phía Ego, các sự tình thuộc tương lai tiến đến Ego và đi vào quá khứ.4 Các mối quan hệ thời gian: Vyvyan Evans (2013) cho rằng mỗi KQC thời gian làm phát sinh một mối quan hệ thời gian khác biệt. Có ba loại quan hệ thời gian được xác lập là quan hệ tương lai/quá khứ, quan hệ sớm hơn/muộn hơn và ma trận thời gian.5 Mũi tên thời gian: Trong Ngôn ngữ học, khái niệm mũi tên thời gian là cách nói mang tính ẩn dụ để chỉ tính bất đối xứng giữa quá khứ và tương lai của thời gian, theo đó thời gian được hình dung là vận động từ quá khứ đến tương lai mà không có chiều ngược lại. Mũi tên thời gian do vậy luôn chỉ về tương lai.6 Dòng thời gian tinh thần: Khái niệm dòng thời gian tinh thần (mental timeline) được dùng để chỉ nhận thức mang tính không gian hoá của con người về thực thể thời gian với tư cách là một phạm trù trừu tượng (Ulrich & Maienborn, 2010).

Dòng thời gian trải dài trên một trục không gian, chỉ có một hướng và kéo dài đến vô tận (Bender & Beller, 2014). Nó tồn tại như một trường tổng thể độc lập với vai trò của người quan sát.