Khóa luận tốt nghiệp luật học định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội cướp tài sản theo quy định của bộ luật hình sự năm 2015 và thực tiễn xét xử tại toà án nhân dân thành phố hà nội

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp luật học định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội cướp tài sản theo quy định, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Vũ Hồng Ngọc
• Người hướng dẫn: Pgs. Cao Thị Oanh
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội cướp tài sản theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 và thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm của tội cướp tài sản

Tội cướp tài sản là một trong những loại tội phạm nghiêm trọng được quy định trong Bộ luật Hình sự 2015. Đây là hành vi lấy cắp tài sản của người khác bằng bạo lực hoặc đe dọa. Tội cướp tài sản khác biệt với các tội phạm khác như trộm cắp hay cưỡng đoạt vì nó luôn kèm theo yếu tố bạo lực hoặc đe dọa trực tiếp. Đặc điểm nổi bật của loại tội này là gây hại đến hai lợi ích pháp luật: tài sản và sức khỏe, tính mạng con người. Tại Hà Nội, theo thống kê gần đây, số vụ cướp tài sản có tăng nhẹ, với khoảng 62 vụ được khám phá trong 7 tháng đầu năm 2024. Điều này cho thấy sự cần thiết phải hiểu rõ và áp dụng đúng pháp luật trong việc xác định tội danh này.

1.1. Dấu hiệu pháp lý của tội cướp tài sản

Theo Bộ luật Hình sự 2015, tội cướp tài sản được xác định bởi các dấu hiệu pháp lý cụ thể. Hành vi phải có yếu tố bạo lực hoặc đe dọa để buộc nạn nhân giao tài sản. Đối tượng của tội là tài sản được sở hữu hợp pháp. Chủ thể là người có năng lực hành vi trách nhiệm hình sự. Tội danh này được xem là tội phạm có tính chất công cộng, yêu cầu xử lý nghiêm minh.

1.2. Phân biệt cướp tài sản với các tội phạm khác

Cướp tài sản cần phân biệt rõ với cưỡng đoạt tài sản và trộm cắp. Cướp sử dụng bạo lực trực tiếp, trong khi cưỡng đoạt có thể sử dụng đe dọa hoặc lợi dụng hoàn cảnh. Trộm cắp không có yếu tố bạo lực hay đe dọa. Sự phân biệt này rất quan trọng cho định tội danh chính xác và quyết định hình phạt hợp lý trong thực tiễn xét xử.

II. Quy định về hình phạt theo Bộ luật Hình sự 2015

Hình phạt đối với tội cướp tài sản được quy định chi tiết trong Bộ luật Hình sự 2015 với mức độ khác nhau tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi. Pháp luật sử dụng cơ chế lựa chọn hình phạt linh hoạt để phù hợp với từng trường hợp cụ thể. Theo quy định, hình phạt tù là chính, có thể từ 2 năm đến 20 năm hoặc thậm chí tù chung thân nếu có những tình tiết tăng nặng. Ngoài ra, có thể kết hợp với phạt tiền, tước quyền hoặc các hình phạt bổ sung khác. Tại Tòa án Hà Nội, việc áp dụng hình phạt cần tuân thủ nguyên tắc cân đối, nhân đạo và xem xét đầy đủ các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng.

2.1. Mức hình phạt cơ bản

Tội cướp tài sản đơn giản (không có tính chất tăng nặng) bị phạt từ 2 năm đến 8 năm tù. Khi có các tình tiết tăng nặng như gây thương tích, cướp với số tiền lớn hoặc cượp nhiều lần, hình phạt tăng lên từ 8 năm đến 15 năm. Trường hợp đặc biệt nghiêm trọng có thể tù chung thân hoặc 20 năm. Thẩm phán phải cân nhắc kỹ lưỡng trong quyết định hình phạt để đảm bảo công bằng.

2.2. Tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng hình phạt

Tình tiết giảm nhẹ bao gồm: tự nguyện giao lại tài sản, tỏ lòng hối cải, là người đã 75 tuổi, hoặc gây tổn hại nhẹ. Tình tiết tăng nặng gồm: tái phạm, cươp với vũ khí, gây thương tích nặng, cướp của người lớn tuổi. Các yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định hình phạt của tòa án nhân dân.

III. Thực tiễn xét xử tội cướp tài sản tại Tòa án Hà Nội

Trong thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân Hà Nội, công tác định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội cướp tài sản có cả những thành công lẫn những tồn tại. Những vụ án được xét xử có tỷ lệ kháng cáo và tái xét xử còn khá cao, cho thấy tồn tại sai sót trong áp dụng pháp luật. Một số trường hợp xảy ra nhầm lẫn giữa tội cướp với tội cưỡng đoạt tài sản, dẫn đến xác định tội danh sai. Thực tiễn cũng cho thấy việc xác định giá trị tài sản, mức độ bạo lực và các tình tiết tăng giảm nặng còn bất cập. Tòa án cần tăng cường tổng kết kinh nghiệm và nâng cao chất lượng xét xử để giảm thiểu sai sót.

3.1. Những kết quả đạt được trong xét xử

Tòa án Hà Nội đã xử lý hàng trăm vụ án cướp tài sản với tỷ lệ kết tội khá cao, đạt khoảng 90-95%. Công tác điều tra, truy tố được cải thiện đáng kể. Nhân viên tòa án tích cực nâng cao trình độ chuyên môn thông qua các lớp đào tạo, hội thảo. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý vụ án cũng giúp cải thiện hiệu quả xét xử.

3.2. Những tồn tại và hạn chế hiện nay

Tồn tại chính là nhầm lẫn trong định tội danh giữa cướp và cưỡng đoạt. Một số vụ án phải xét xử nhiều lần, gây lãng phí thời gian và chi phí. Xác định giá trị tài sản không thống nhất. Cơ sở vật chất, máy móc còn không đáp ứng nhu cầu. Một số thẩm phán chưa đủ kinh nghiệm trong áp dụng luật hình sự.

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả định tội và quyết định hình phạt

Để nâng cao hiệu quả định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội cướp tài sản, cần thực hiện những giải pháp toàn diện. Thứ nhất, hoàn thiện quy định pháp luật bằng cách làm rõ hơn khái niệm các dấu hiệu pháp lý, nhất là để tránh nhầm lẫn giữa các tội danh. Thứ hai, nâng cao trình độ chuyên môn của thẩm phán thông qua đào tạo liên tục, tổ chức hội thảo, trao đổi kinh nghiệm. Thứ ba, tăng cường cơ sở vật chất và đầu tư công nghệ thông tin để hỗ trợ công tác xét xử. Thứ tư, tổng kết và xuất bản bản hướng dẫn về thực tiễn áp dụng pháp luật. Cuối cùng, cần phổ biến pháp luật để nhân dân hiểu biết về tội danh và hình phạt, góp phần phòng ngừa tội phạm.

4.1. Hoàn thiện khung pháp luật hình sự

Cần sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự để làm rõ thêm các dấu hiệu pháp lý, mức độ bạo lực, đe dọa trong tội cướp tài sản. Xây dựng các tiêu chí cụ thể để phân biệt cướp, cưỡng đoạt, trộm cắp. Đưa ra hướng dẫn thống nhất về xác định giá trị tài sản và áp dụng tình tiết giảm, tăng nặng để quyết định hình phạt chính xác hơn.

4.2. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ tòa án

Tổ chức các lớp đào tạo chuyên sâu về luật hình sự cho thẩm phán, kiểm sát viên. Xây dựng chương trình trao đổi kinh nghiệm giữa các tòa án. Khuyến khích nghiên cứu khoa học về thực tiễn áp dụng pháp luật. Nâng cao đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm trong công tác định tội danh, quyết định hình phạt.

4.3. Đầu tư cơ sở hạ tầng và công nghệ

Tăng cường đầu tư phòng xử án, phòng làm việc hiện đại. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý vụ án, theo dõi tiến độ xử lý. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quản lý các vụ án cướp tài sản để hỗ trợ tìm kiếm, so sánh các vụ án trước đó.

4.4. Tổng kết và phổ biến kinh nghiệm áp dụng pháp luật

Xây dựng hướng dẫn thực tiễn dựa trên tổng kết các vụ án đã xét xử. Xuất bản tài liệu, điển hình về những vụ án cườp tài sản được xử lý đúng. Tổ chức lớp phổ biến pháp luật cho cộng đồng để phòng ngừa tội phạm một cách hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH VÀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI TỘI CƯỚP TÀI SẢN 1. Các khái niệm liên quan 1. Khái niệm tội cướp tài sản Theo khoản 1 Điều 8 BLHS 2015 thì tội phạm được định nghĩa như sau: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất,toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự”. Tội cướp tài sản được quy định tại Điều 168 BLHS 2015, mang đầy đủ các dấu hiệu của tội phạm nói chung nhưng cũng có các đặc điểm chung của nhóm tội phạm xâm phạm quyền sở hữu.

Tội cướp tài sản xâm phạm đồng thời hai quan hệ pháp luật được pháp luật hình sự bảo vệ, đó là quan hệ nhân thân và quan hệ sở hữu. Trong đó, quan hệ sở hữu là quan hệ xã hội được Nhà Nước quan tâm bảo vệ được quy định rõ ràng, cụ thể tại Điều 32 Hiến pháp 2013. Để hiểu rõ khái niệm của tội cướp tài sản, tác giả đã nghiên cứu, tìm hiểu các thuật ngữ pháp lý có liên quan như “chiếm đoạt”, “cướp”. Dưới góc độ pháp luật hình sự, “chiếm đoạt tài sản” là hành vi chuyển dịch trái pháp luật tài sản đang thuộc sự quản lý của chủ tài sản thành tài sản của mình.2 Đối tượng tác động của hành vi chiếm đoạt là tài sản, đòi hỏi phải có đặc điểm là còn nằm trong sự chiếm hữu, quản lý của chủ tài sản.

Theo từ điển tiếng việt, “Cướp là lấy quý giá của người khác bằng vũ lực hoặc thủ đoạn.”3 Trong khoa học luật hình sự, các tác giả đã có nhiều quan điểm khác nhau khi xác định khái niệm cướp tài sản. 2 Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam - Phần các tội phạm, Quyển 1, NXB. Công an nhân dân, Hà Nội, tr. 3 Nguyễn Như Ý (2010), Từ điển Tiếng Việt, NXB.

Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 8 Trong Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội đã nêu về khái niệm tội cướp tài sản như sau: “Cướp tài sản là dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc hoặc có hành vi khác làm cho người bị tấn công lâm vào tình trạng không thể chống cự được nhằm chiếm đoạt tài sản”. Đây là điểm phổ biến và được đa số các tác giả xác định. Theo tác giả Đặng Đức Chinh: “Tội cướp tài sản là hành vi nguy hiểm cho xã hội do người có năng lực trách nhiệm hình sự cổ ý thực hiện hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc hoặc có hành vi khác làm cho người bị tấn công (bị hại) lâm vào tình trạng không thể chống cự được nhằm chiếm tài sản, trực tiếp gây thiệt hại đến quyền sở hữu tài sản hợp pháp của công dân”.4 Các quan điểm trên tuy có sự khác nhau nhưng đều thống nhất rằng cướp tài sản là hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc có hành vi khác làm cho người bị tấn công lâm vào tình trạng không thể chống cự được, nhằm mục đích chính là chiếm đoạt tài sản của người khác.

Pháp luật đã quy định tội cướp tài sản tại Điều 168 BLHS 2015 với nội dung là: “Người nào dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc hoặc có hành vi khác làm cho người bị tấn công lâm vào tình trạng không thể chống cự được nhằm chiếm đoạt tài sản,. Từ quy định này, ta có thể đưa ra những đặc điểm sau của tội cướp tài sản: Một là, Tội cướp tài sản là loại tội phạm có tính nguy hiểm cao cho xã hội. Để nhằm mục đích chiếm đoạt tài sản, người phạm tội cướp tài sản thực hiện hành vi “dùng vũ lực” hoặc “đe dọa dùng vũ lực” hoặc “hành vi khác khiến người bị tấn cống lâm vào tình trạng không thể chống cự được”. Hành vi này đồng thời xâm phạm hai quan hệ xã hội quan trọng được BLHS bảo vệ là quan hệ nhân thân và quan hệ sở hữu.

Ngoài ra, tội phạm này còn gây ra rối loạn, đe dọa trật tự an toàn xã hội. Bên cạnh đó, việc xâm phạm cùng lúc hai khách thể thường được dùng để phân biệt tội cướp tài sản với các tội phạm tương đồng khác. Hai là, Tội cướp tài sản được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người thực hiện 4 Đặng Đức Chinh (2020), Tội cướp tài sản từ thực tiễn thành phố Đà Nẵng, Luận văn thạc sĩ; Viện khoa học xã hội, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, tr.

9 hành vi cướp tài sản với mong muốn chiếm đoạt tài sản sẽ chắc chắn nhận thức được việc cướp, dùng vũ lực có thể gây thương tích, tổn hại cho sức khỏe của bị hại, mất mát về tài sản nhưng người phạm tội vẫn cố ý thực hiện và mong muốn hậu quả trực tiếp là thiệt hại về tài sản xảy ra. Ba là, Tội cướp tài sản là hành vi trái pháp luật hình sự. Một hành vi gây nguy hiểm cho xã hội nhưng không được quy định trong pháp luật hình sự thì không được coi là tội phạm, chỉ những hành vi tác động đến các đối tượng được pháp luật hình sự bảo vệ, thỏa mãn các dấu hiệu trong pháp luật hình sự mới bị coi là tội phạm. Đây là đặc điểm được quy định bởi dấu hiệu nội dung của tội phạm là tính nguy hiểm cho xã hội và có lỗi.

Bốn là, Người phạm tội là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi theo quy định của BLHS. Trong BLHS năm 2015, không quy định cụ thể thế nào là trường hợp có trách nhiệm hình sự mà chỉ quy định tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự (Điều 21) và tuổi chịu trách nhiệm hình sự (Điều 12). Với những quy định đó, pháp luật hình sự mặc nhiên thừa nhận những người đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự là có năng lực trách nhiệm hình sự, trừ trường hợp không có năng lực nhận thức hoặc năng lực hành điều khiển hành vi. Như vậy, từ các phân tích trên, tác giả đưa ra khái niệm tội cướp tài sản như sau: Tội cướp tài sản là hành vi nguy hiểm cao cho xã hội, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện với lỗi cố ý, xâm phạm đến quan hệ nhân thân và quan hệ sở hữu tài sản, thông qua hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc hoặc hành vi khác làm cho người bị tấn công lâm vào tình trạng không thể chống cự nhằm chiếm đoạt tài sản.

Khái niệm định tội danh đối với tội cướp tài sản Hầu hết các hoạt động tố tụng hình sự cũng đều đi đến kết luận sau cùng là tội phạm gì đã xảy ra, ai là người đã thực hiện tội phạm đó và người đó bị xử lý theo tội danh nào. Định tội danh là một thuật ngữ khoa học pháp lý chưa được định nghĩa cụ thể trong văn bản pháp luật của Việt Nam. Hiện có nhiều quan điểm từ các cơ quan nhà nước cho tới các học giả, luật gia. 10 Theo từ điển Luật học của Bộ Tư pháp: “Định tội danh là hoạt động nhận thức, áp dụng pháp luật hình sự được thực hiện trên cơ sở xác định đầy đủ, chính xác, khách quan các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội theo đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định tương ứng và xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của cấu thành tội phạm nhất định với các tình tiết của hành vi phạm tội bằng các phương pháp và thông qua các giai đoạn nhất định”5.S Đoàn Tấn Minh và luật gia Nguyễn Ngọc Điệp: “Định tội danh là thuật ngữ dùng để chỉ hoạt động đối chiếu sự phù hợp giữa các dấu hiệu thực tế của cấu thành tội phạm với các dấu hiệu pháp lý của cấu thành tội phạm được mô tả (quy định) trong Bộ luật Hình sự để xác định tội phạm đã xảy ra hoặc người phạm tội, cũng như xác định không có tội phạm xảy ra hoặc không có người phạm tội hoặc người bị tình nghi không phải là người thực hiện tội phạm (tức họ không phạm tội) bằng việc ra kết luận bằng văn bản áp dụng pháp luật trong tố tụng hình sự của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng có thẩm quyền trong tố tụng hình sự”6.

Lê Cảm: “Định tội danh là quá trình nhận thức lý luận có tính lôgic, là dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng như pháp luật tố tụng hình và được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm tương ứng do luật hình sự quy định nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hoá và phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật”. Võ Khánh Vinh: “Định tội danh là một dạng hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật hình nhằm đạt được chân lý khách quan trên cơ sở xác định đúng đắn, đầy đủ các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội đã thực hiện, nhận thức đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định cấu thành tội phạm tương ứng và 5 Bộ Tư pháp - Viện khoa học pháp lý (2006), Từ điển Luật học, NXB. Tư pháp, Hà Nội, tr. 6 Đoàn Tấn Minh, Nguyễn Ngọc Diệp (2018), Phương pháp định tội danh với 538 tội danh trong Bộ luật hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, NXB.

Lao động, TP. 7 Trường Đại học Luật Hà Nội (2003), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, NXB. Công an nhân dân, Hà Nội, tr.