Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài và cơ sở lý thuyết của luận án. Những vấn đề lý luận về việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án. Cơ sở pháp lý về vị trí, vai trò, nhiệm vụ của Tòa án nhân dân trong việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời và các phƣơng thức, hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay.
Quan điểm, giải pháp nâng cao hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án nhân dân ở Việt Nam. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu Quyền con ngƣời, bảo đảm quyền con ngƣời là những vấn đề đƣợc nhiều nhà khoa học quan tâm và nghiên cứu từ rất sớm dƣới nhiều góc độ khác nhau, đặc biệt là dƣới góc độ pháp lý. Để có một cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu về quyền con ngƣời, bảo đảm quyền con ngƣời và vai trò bảo vệ quyền con ngƣời của Tòa án, có thể phân thành các nhóm công trình nhƣ sau: 1.
Các công trình nghiên cứu những vấn đề lý luận về quyền con người và đảm bảo thực hiện quyền con người Những năm gần đây, đặc biệt là từ khi có chủ trƣơng sửa đổi Hiến pháp năm 1992, vấn đề quyền con ngƣời đƣợc đặt ra nhƣ một nội dung quan trọng của việc sửa đổi Hiến pháp, có rất nhiều công trình nghiên cứu về quyền con ngƣời, bảo đảm quyền con ngƣời. Việc ghi nhận chế định quyền con ngƣời và những bảo đảm cho giá trị quyền con ngƣời trong Hiến pháp năm 2013 là một phần đóng góp quan trọng từ những nghiên cứu này. Sách chuyên khảo "Sửa đổi, bổ sung Hiến pháp 1992-Những vấn đề lý luận và thực tiễn" do Khoa Luật, ĐHQGHN và Trung tâm thông tin, thƣ viện & nghiên cứu khoa học, Văn phòng Quốc Hội đồng chủ biên, Nxb. Hồng Đức, xuất bản năm 2012 là một công trình nhƣ vậy.
Với tƣ cách là đạo luật có hiệu lực pháp lý tối cao của mỗi quốc gia, Hiến pháp ngày càng có vị trí vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh đời sống chính trị của mỗi nƣớc. Với mục tiêu bảo vệ quyền con ngƣời, Hiến pháp có hai vấn đề cần phải quy định, một là quy định về quyền con ngƣời, bao gồm cả những quy định bảo đảm cho các quyền đó không bị xâm phạm; hai là quy định về chế độ làm việc của nhà nƣớc. Trên cơ sở những nội dung này, cuốn sách tập hợp 76 bài nghiên cứu chọn lọc của nhiều nhà luật học hàng đầu và nhà nghiên cứu của Việt Nam về những vấn đề cơ bản của Hiến pháp, trong đó có nhiều bài viết của các tác giả về quyền con ngƣời, quyền công dân đƣợc ghi nhận trong Hiến pháp năm 1992 và những vấn đề cần sửa đổi, bổ sung. Đa số tác giả cho rằng nếu nhƣ các quyền con ngƣời thể hiện ở quyền công dân thì quyền công dân phải là quyền vốn có của con ngƣời mà nhà nƣớc phải thừa nhận, tuy nhiên cách quy định về quyền con ngƣời trong Hiến pháp năm 1992 của Việt Nam gây cảm tƣởng rằng quyền con ngƣời không phải là quyền vốn có do tạo hóa ban cho với tƣ cách là con 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời mà là do Nhà nƣớc ban cho ngƣời dân.
Các tác giả đều cho rằng Nhà nƣớc không chỉ có nghĩa vụ bảo đảm, thực hiện, thúc đẩy quyền con ngƣời mà còn có nghĩa vụ tôn trọng quyền con ngƣời. Việc quy định quyền con ngƣời trong Hiến pháp là vô cùng quan trọng để xác lập một ranh giới cho sự can thiệp của công quyền, tạo lập một khu vực cấm đối với công quyền. Bên cạnh đó, một số công trình khoa học của Viện Khoa học xã hội Việt Nam, do GS. Võ Khánh Vinh chủ biên cũng có những đóng góp quan trọng cho việc nghiên cứu về quyền con ngƣời và bảo đảm các giá trị về quyền con ngƣời, nhƣ: sách "Quyền con ngƣời tiếp cận đa ngành và liên ngành luật học", tập 1,2, Nxb.
Khoa học xã hội, xuất bản năm 2010; sách "Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con ngƣời", Nxb. Khoa học xã hội, xuất bản năm 2011; sách "Những vấn đề lý luận và thực tiễn của nhóm quyền mới xuất hiện trong quá trình phát triển", Nxb. Khoa học xã hội, xuất bản năm 2012. Đây là các công trình nghiên cứu của tập thể tác giả Học viện Khoa học xã hội Việt Nam, gồm nhiều bài viết về quyền con ngƣời, cơ chế bảo đảm quyền con ngƣời; đặc biệt, các công trình này đã khẳng định quyền con ngƣời là trọng tâm của sự phát triển xã hội, do vậy việc nghiên cứu về quyền con ngƣời phải đƣợc tiếp cận đa ngành, liên ngành nhƣ tiếp cận dựa trên quyền, tiếp cận so sánh, tiếp cận xã hội học, triết học, chính trị học.
và tiếp cận liên ngành Luật. Võ Khánh Vinh cho rằng hƣớng nghiên cứu đa ngành, liên ngành mang lại những giá trị to lớn trên nhiều phƣơng diện, đánh dấu bƣớc phát triển mới của khoa học nói riêng và góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Từ cách tiếp cận nhƣ vậy, các tác giả đã có những nghiên cứu đa phƣơng diện về quyền con ngƣời, cơ chế bảo đảm quyền con ngƣời, từ lịch sử hình thành đến quá trình phát triển của xã hội; mối quan hệ giữa luật quốc tế về quyền con ngƣời với quyền con ngƣời trong pháp luật quốc gia; lịch sử tƣ tƣởng về quyền con ngƣời ở Việt Nam; vai trò của từng ngành luật đối với việc bảo đảm, thúc đẩy, thực hiện và bảo vệ quyền con ngƣời cụ thể; những quyền mới phát sinh trong quá trình phát triển xã hội. Ngoài ra, còn rất nhiều nghiên cứu về khái niệm quyền con ngƣời, nội dung quyền con ngƣời, có thể kể đến một số công trình sau: Bài viết “Nhân quyền và các giá trị Á Đông” của Amartya Sen đăng trong sách tham khảo “Về pháp quyền và Chủ nghĩa hợp hiến - Một số tiểu luận của các học giả nƣớc ngoài”, do Khoa Luật, ĐHQGHN chủ biên, xuất bản năm 2012.
Tác giả khẳng định nhân quyền và tự do là những giá trị của con ngƣời nói chung, nó vƣợt qua biên giới lãnh thổ và thời gian. Tác giả cho rằng dù chịu sự khác biệt về tƣ tƣởng, văn hóa, lịch sử, địa lý nhƣng những giá trị cốt lõi của nhân quyền thì ở 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phƣơng Đông hay phƣơng Tây đều là những quyền tạo hóa ban cho và không ai có thể xâm phạm, từ đó tác giả phản bác những lý luận của các nhà độc tài châu Á cho rằng nhân quyền và tự do không phải là các giá trị Á Đông nên không thích hợp với văn hóa Á Đông. Giáo trình “Lý luận và pháp luật về quyền con người” do GS. Nguyễn Đăng Dung – PGS.
Vũ Công Giao – ThS. Lã Khánh Tùng (đồng chủ biên), xuất bản năm 2015. Đây là công trình nghiên cứu của tập thể các tác giả Khoa Luật, ĐHQGHN về quyền con ngƣời từ khái niệm, nội dung quyền con ngƣời đến Lịch sử phát triển và quan điểm, chính sách cơ bản của Đảng, Nhà nƣớc Việt Nam về quyền con ngƣời. Giáo trình là tài liệu tham khảo bổ ích về kiến thức lý luận và pháp luật về quyền con ngƣời, giáo trình đã giới thiệu về cơ chế bảo vệ và thúc đẩy quyền con ngƣời bằng cơ quan, tổ chức nhân quyền và pháp luật quốc tế, khu vực và quốc gia.
Tuy nhiên, giáo trình chƣa đi sâu đến cơ chế bảo vệ quyền con ngƣời bằng tƣ pháp. Sách chuyên khảo "Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp Việt Nam" do Văn phòng thƣờng trực về nhân quyền và Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp thực hiện, xuất bản năm 2015. Cuốn sách tập trung xác định, phân tích, so sánh cách thức và mức độ ghi nhận, phản ánh chế định quyền con ngƣời, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong các bản Hiến pháp Việt Nam từ trƣớc đến nay so với Luật nhân quyền quốc tế và Hiến pháp các nƣớc trên thế giới. Từ đó, làm rõ những thuận lợi, khó khăn và đề xuất các giải pháp bảo đảm thực thi các quyền hiến định trong Hiến pháp năm 2013.
Sách tham khảo "Bàn về quyền con người, quyền công dân" của PGS. Trần Ngọc Đƣờng, Nxb. Chính trị Quốc gia, xuất bản năm 2004, đã dựa trên các học thuyết về nhân quyền, học thuyết Mác-Lênin để đƣa ra quan điểm về quyền con ngƣời, quyền công dân trong thời đại ngày nay và một lần nữa khẳng định quyền con ngƣời phải đƣợc bảo vệ bằng chế độ pháp luật. Trên cơ sở đó, tác giả đã phân tích nội dung quyền con ngƣời, quyền công dân trong các bản Hiến pháp Việt Nam và những bảo đảm pháp lý trong việc thực hiện quyền con ngƣời, quyền công dân.
Bài viết “Chế độ pháp trị là một đảm bảo cho quyền con người” của Kurt Eichenberger đăng trong sách “Nhà nƣớc pháp quyền”, do Josef Thesing biên tập năm 2002, tác giả cho rằng quyền con ngƣời không mặc nhiên sinh ra, giả sử có tự nhiên sinh ra thì chắc gì bao giờ chúng cũng bình an vô sự và không cần phải tổ chức các hội nghị để xúc tiến chúng. Theo tác giả, pháp luật chính là sự bảo đảm chắc chắn nhất cho các quyền con ngƣời khi nó đƣợc ghi nhận và đôi khi nó phải đi ngƣợc lại với quyền lợi của nhà nƣớc, là sự ràng buộc mọi quyền lực nhà nƣớc. Tuy nhiên, tác giả đề cao tuyệt đối tính pháp luật trong việc bảo đảm quyền con ngƣời mà chƣa đề 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cập sâu đến các cơ chế bảo đảm quyền con ngƣời khác nhƣ vai trò của Tòa án trong việc bảo đảm quyền con ngƣời, việc thực thi pháp luật về quyền con ngƣời. Bài viết “Vers un mécanimé sur les droits de l'homme dans cadre de L'ASEAN”, Vitit Muntarbhorn, Droits fondamentaux, n2, 1-12/2002, P.63-75; (Hƣớng tới cơ chế bảo vệ quyền con ngƣời trong bối cảnh ASEAN của tác giả Vitit Muntarbhorn đăng trên tạp chí Droits fondamentaux, n2, 1-12/2002, tr.