Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài 1. Sách - Local Government and Urban Affairs in International Perspective. Edition by Joachim Jens Hesse, Published Nomos verlagsgesellschaft, Postfach 610.7570 Baden-Baden, 1991, Sách chính quyền địa phương và các vấn đề đô thị trong viễn cảnh quốc tế (Local Government and Urban Affairs in International Perspective) của tác giả Joachim Jens Hesse (Chủ biên - biên tập), Nxb Nomos Verlagsgesellschaft Baden-Baden, năm 1991.
Cuốn sách được nghiên cứu bởi nhiều tác giả (gồm 623 trang). Các tác giả đã tập trung phân tích chính quyền địa phương và các vấn đề đô thị trong viễn cảnh quốc tế của 20 quốc gia công nghiệp phát triển trên thế giới như Mỹ, Anh, Pháp, Đức. Trong đó, các tác giả tập trung phân tích sự hình thành, phát triển của các chính quyền địa phương, các vấn đề đặt ra đối với đô thị trong viễn cảnh quốc tế, nhất là trong quá trình nền công nghiệp phát triển, sự đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đã đặt ra vấn đề phải tổ chức các chính quyền đô thị với tính đặc thù của nó nhằm nâng cao hơn nữa hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. - Song, De-fu, 2001, Chính quyền và cải cách chính quyền của Trung Quốc, Legality publishing House.
Theo cuốn sách (từ trang 387 - 397), sau cải cách chính quyền địa phương ở Trung Quốc, các cơ quan chính quyền đã giảm từ 53 xuống còn 40; ở những tỉnh kém phát triển và số dân ít hơn chỉ còn lại 30 cơ quan. Các cơ quan quản lý nhà nước ở các thành phố trực thuộc trung ương đã giảm từ 61 xuống còn 45; ở các thành phố lớn giảm xuống còn 40 hoặc ít hơn; ở các thành phố trung tâm giảm xuống còn 30 hoặc ít hơn. Đối với những thành phố ở các vùng kém phát triển có dân số ít, số lượng các cơ quan nhà nước thậm chí ít hơn nữa. Đối với các khu vực tự trị, các cơ quan nhà nước giảm từ 35 xuống còn 25.
Cấp quận, huyện còn 22 cơ quan đối với những quận, huyện lớn, 18 cơ quan đối với những quận, huyện vừa và 14 cơ quan đối với những quận, huyện nhỏ. Các cơ quan nhà nước ở những quận, huyện nghèo hoặc ít dân số hơn giảm về số lượng nhưng được tăng thêm quyền hạn, Như vậy, tác giả cho rằng, đặc điểm của cải cách chính quyền địa phương gồm: (1) có những điểm tương đồng về số lượng, chức năng và thậm chí là tên gọi của các cơ quan ở các tỉnh khác nhau; (2) việc xây dựng lại mô hình cơ quan chính quyền địa phương về cơ bản giống chính quyền trung ương; (3) nguyên tắc cơ bản của cải cách chính quyền địa phương là giảm những cơ quan trực tiếp quản lý kinh tế và tăng cường sự quản lý toàn diện cho các cơ quan. 13 - Cuốn sách: “Định hướng cải cách trong lĩnh vực quản trị địa phương của Nhật Bản cho những năm đầu của Thế kỷ XIX” (The Trends of the legal Goverment in Japan for the early years of XIX century) của Giáo sư Koju Kuroda, Đại học Tokyo, do NXB Đại học Tokyo ấn hành năm 2001 đã có ảnh hưởng rất lớn trong việc hoạch định chính sách tự quản địa phương ở Nhật Bản, theo nhận định của Giáo sư Aikyo Masanori: “Làm thay đổi quan điểm bảo thủ truyền thống của Đảng dân chủ tự do thống lĩnh trong nhiều thập niên qua”. Theo đó, các quy tắc về tổ chức, điều hành bộ máy chính quyền địa phương được pháp luật quy định phù hợp với nguyên tắc tự trị địa phương.
Các địa phương sẽ tổ chức HĐND như một cơ quan để thảo luận, biểu quyết phù hợp với quy định của luật pháp. Người đứng đầu cơ quan hành chính địa phương, thành viên của HĐND và các công chức địa phương khác theo quy định của pháp luật đều được bầu theo phương thức phổ thông đầu phiếu trực tiếp trong cộng đồng. Chính quyền địa phương có thẩm quyền trong quản lý tài sản của mình, thực thi công việc, quản trị hành chính và ban hành các quyết định của mình phù hợp với các quy định của pháp luật. Quốc hội không thể thông qua một đạo luật để áp dụng cho một địa phương nếu đa số cử tri của địa phương đó không chấp thuận.
- “Báo cáo đánh giá nhu cầu tăng cường năng lực và kế hoạch hỗ trợ cho HĐND cấp tỉnh ở Việt Nam trong lĩnh vực tài chính - ngân sách” do PGS. Charles Hankla, Chuyên gia Đào tạo Quốc tế, Đại học Georgia - Hoa Kỳ nghiên cứu vào tháng 5 năm 2013. Theo đó, mục đích của công trình nghiên cứu này là nhằm xác định khoảng cách về năng lực gây ảnh hưởng đến khả năng của HĐND cấp tỉnh của Việt Nam trong việc thực hiện các nhiệm vụ quan trọng về giám sát ngân sách và khuyến nghị các chủ đề đào tạo để xử lý những khoảng cách này. Trên cơ sở đó, nội dung của báo cáo nghiên cứu gồm: (1) vai trò quan trọng của HĐND cấp tỉnh trong quy trình ngân sách tại Việt Nam, nhấn mạnh vào các chức năng cơ bản là đại diện và giám sát mà cơ quan này phải thực hiện; (2) những điểm mạnh sẵn có của HĐND cấp tỉnh nhằm thực hiện các vai trò theo luật định; (3) những hạn chế về mặt thể chế mà HĐND phải đối mặt khi thực hiện các vai trò của mình; (4) nhu cầu và thực tế đào tạo, bồi dưỡng đại biểu HĐND cấp tỉnh ở Việt Nam hiện nay.
Đây chính là công trình nghiên cứu nước ngoài rất có giá trị cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn trong quá trình tổ chức, hoạt động của HĐND nói chung và đào tạo, bồi dưỡng cho đại biểu HĐND cấp tỉnh ở Việt Nam hiện nay nói riêng. Nội dung của Báo cáo nghiên cứu này tập trung vào các vấn đề cơ bản sau: (1) những đặc trưng trong hệ 14 thống chính quyền địa phương Nhật Bản; (2) mối quan hệ giữa chính quyền địa phương với chính quyền Trung ương và người dân; (3) một số kết quả đạt được từ quá trình đổi mới tổ chức chính quyền địa phương. Có thể khẳng định rằng đây là nguồn dữ liệu hết sức quý báu để Nghiên cứu sinh tham khảo, xem xét giải quyết những vấn đề có liên quan của luận án mà mình đang nghiên cứu như: thúc đẩy quá trình phân công chức năng, nhiệm vụ giữa chính quyền trung ương và địa phương; đẩy mạnh phân cấp, nâng cao tính tự chủ của chính quyền địa phương; tăng cường sự tham gia của người dân và sự kiểm tra, giám sát của các cơ quan chính quyền địa phương trong quá trình cải cách hay nói cách khác, chủ quyền nhân dân cần được phát huy tích cực hơn vào việc cải cách hệ thống chính quyền địa phương; mở rộng quyền độc lập về tài chính của các cơ quan chính quyền địa phương, đi đôi với việc thống nhất quyền lực hành chính và tài chính tự quản; giải quyết tình trạng phát triển không đồng đều giữa các địa phương và sự cách biệt giữa các vùng, miền trong cả nước. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài đăng tải trên tạp chí - Ở Nga và các nước Đông Âu vốn là các quốc gia xã hội chủ nghĩa trước đây, trong quá trình cải cách, chuyển đổi chế độ chính trị và chế độ kinh tế - xã hội, vấn đề tự quản hành chính địa phương cũng nổi lên bức xúc và song song với đó là hàng loạt các công trình nghiên cứu có giá trị như: Tự quản địa phương - tính Nhà nước hay tính xã hội, M.Kraxnop, Tạp chí Nhà nước và pháp luật Xô Viết, số 10 /1990, (tiếng Nga); Tự quản địa phương, kinh nghiệm hiện đại của Nga về điều chỉnh pháp luật, Viện Nhà nước và Pháp luật Liên bang Nga ấn hành năm 1998; Sự hình thành quyền sở hữu tự quản ở Liên Bang Nga , E.Anđreieva Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 3/2001 (tiếng Nga).
- Diao, Tian-ding and Ning Fu, 1999, Cải cách tổ chức chính quyền ở Trung Quốc, lý thuyết và thực hiện, Law Publishing House. Tác giả đã khẳng định trong nghiên cứu của mình luận điểm cải cách chính quyền trung ương là hình mẫu và có ảnh hưởng tới cải cách chính quyền địa phương. Cải cách chính quyền trung ương được chỉ đạo theo một nguyên tắc cơ bản: “Quyết định số lượng nhân sự trong mỗi cơ quan; quyết định vị trí trong mỗi cơ quan và quyết định ai sẽ ở vị trí nào”. Mô hình cơ bản đã được hình thành, bao gồm việc tổ chức lại hoặc giải thể một số bộ phận trực tiếp quản lý kinh tế; tăng cường trách nhiệm của các cơ quan trong việc điều tiết kinh tế vĩ mô; tăng số lượng các cơ quan dịch vụ xã hội và phát triển các cơ quan trung gian xã hội.
Như vậy, cải cách chính quyền trung ương cung cấp một số hình mẫu cho cải cách chính quyền địa phương như về tỷ lệ giảm các cơ quan, về các bước thực hiện và chính sách sắp xếp lại nhân lực dôi dư (ví dụ: chính sách 15 hưởng những lợi ích vật chất, đào tạo định hướng nghề nghiệp, bổ sung các doanh nghiệp, tối ưu hoá tổ chức). - Shi, Shu-guang, 2001, “Bốn tương quan trong cải cách tổ chức chính quyền địa phương”, Law and Public Administration, số 1, trang 22-23. Theo tác giả, khó khăn lớn luôn luôn tồn tại trong cải cách chính quyền địa phương. Vì vậy, các địa phương phải xác định được cái gì quan trọng nhất, cấp thiết nhất để giải quyết.
Trong quá trình cải cách, các địa phương được khuyến cáo nên thực hiện theo những nguyên tắc sau: (1) thay đổi nhận thức là hàng đầu; (2) thành lập một hệ thống phúc lợi xã hội tương đối hoàn thiện được ưu tiên hơn là giải tán và sắp xếp lại nhân lực dôi dư; (3) thay đổi chức năng Nhà nước được ưu tiên hơn việc sắp xếp lại các cơ quan nhà nước; (4) tăng cường ngân sách tài chính được ưu tiên hơn giảm quy mô của các cơ quan nhà nước. - Nadja Charaby - Giám đốc Văn phòng Quỹ Rosa Luxemburg khu vực Đông Nam Á (2014), Tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương Cộng hòa liên bang Đức, cơ chế kiểm soát giữa chính quyền liên bang và địa phương.