CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỂN CỦA TỰ HỌC VỚI SỰ HỔ TRỢ CỦA THÍ NGHIỆM VÀ PHƯƠNG TIỆN TRỰC QUAN 1. Cơ sở lý luận về tổ chức hoạt động tự học 1. Hoạt động dạy học Hoạt động dạy là hoạt động của GV định hướng tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức - học tập của người học, giúp người học tìm tòi, khám phá tri thức tạo ra sự phát triển tâm lý, hình thành nhân cách của bản thân.1 Bản chất của hoạt động dạy Bản chất của hoạt động dạy học là dạy cho HS biết hành động (hành động chiếm lĩnh tri thức và hành động vận dụng tri thức).
Mỗi hoạt động là một sự tác động tương hỗ có định hướng của người dạy, người học và đối tượng nghiên cứu. Do đó, trong dạy học, GV cần tổ chức các tình huống học tập, xây dựng những quy trình, thao tác và định hướng hành động nhận thức của HS nhằm tạo ra sự thích ứng của người học để họ tích cực, tự lực thực hiện các hành động học tập qua đó người học chiếm lĩnh được tri thức, kĩ năng đồng thời phát triển năng lực, trí tuệ và nhân cách toàn diện của mình [24]. Hoạt động tổ chức và định hướng hoạt động học của HS trong dạy học khoa học phải phù hợp với tâm lý học nhận thức và với khoa học. Dạy học được coi là tốt nếu nó đi trước sự phát triển, kéo theo sự phát triển.
Xuất phát từ luận điểm khoa học này, cùng với J.Vưgôtxki đã xây dựng lý thuyết “vùng phát triển gần nhất”. Lý thuyết này thể hiện nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa sức và sự phát triển. Theo lý thuyết này, những yêu cầu đặt ra đối với HS phải phải hướng vào “vùng phát triển gần nhất” tức là phù hợp với trình độ của HS đã đạt được ở thời điểm đó. Do đó, trong QTDH, người GV cần phải tổ chức và định hướng hành động học của HS dẫn dắt các em đạt tới “vùng phát triển gần nhất”, đồng thời lại hình thành vùng phát triển kế tiếp và cứ thế HS học lên, tiếp tục phát triển.
Đó chính là mục tiêu dạy học, là tính quy luật của hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS. Bản chất của hoạt động học Học là một hoạt động nhận thức đặc biệt, là một nhu cầu cơ bản để con người tồn tại và phát triển. Nó không phải là một sự tiếp thu máy móc, sao chép nguyên bản mà thực chất là tạo một sự chuyển hoá, một sự vận động bên trong của chủ thể nhằm làm phong phú kiến thức của bản thân và tự biến đổi mình. Lênin đã chỉ rõ quy luật chung nhất của hoạt động nhận thức: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan”.
Điều dễ nhận thấy là hoạt động nhận thức của HS không phải là tìm ra tri thức mới mà chỉ là sự tái tạo lại tri thức khoa học mà các nhà khoa học đã tìm hiểu trước. Đây là một 12 điều thuận lợi cho HS. Tuy nhiên, để tái tạo lại, người học không còn cách nào khác là phải phát huy nội lực của bản thân (động cơ, ý chí,.), càng phát huy cao bao nhiêu thì việc tái tạo lại càng diễn ra tốt bấy nhiêu. Trong học tập vật lí, việc HS khám phá ra những định luật, tính chất vật lí không phải để làm phong phú thêm kho tàng kiến thức của nhân loại mà HS tái tạo lại chúng để biến chúng thành vốn liếng của bản thân mình.
Điều quan trọng là HS phải tự khám phá lại để tập làm cái công việc khám phá đó trong hoạt động thực tiễn sau này. Việc tái tạo này sẽ tạo ra những biến đổi trong bản thân người học, sự hình thành phẩm chất và năng lực ở người học thực sự là những thành tựu mới, chúng sẽ giúp cho người học trưởng thành hơn. Vì vậy, người học cần phải có trách nhiệm với chính bản thân mình, vì mình trong quá trình học tập. Ai học thì người đó phát triển, không ai có thể thay thế được [24].
Theo quan điểm dạy học hiện đại, sự học phải là quá trình hình thành và phát triển các dạng thức và hành động xác định của người học, đó là sự thích ứng của chủ thể với tình huống học tập thông qua sự đồng hoá (hiểu được, làm được) và sự điều tiết (có sự biến đổi của bản thân, tạo ra cái mới của chủ thể) nhờ đó người học phát triển được năng lực thể chất, tinh thần và nhân cách. Việc học tập của HS là một loại hoạt động đặc thù của con người. Hoạt động học tập của HS bao gồm các thành tố có quan hệ và tác động đến nhau: Một bên là động cơ, mục đích, điều kiện và một bên là hoạt động, hành động và thao tác. Động cơ Hoạt động Mục đích Hành động Phương tiện, điều kiện Thao tác Hình 1.
Cấu trúc tâm lý của hoạt động học Động cơ quy định sự hình thành và diễn biến của hoạt động. Muốn thoả mãn được động cơ đó, phải thực hiện lần lượt những hành động tương ứng để đạt được những mục đích cụ thể. Cuối cùng mỗi hành động được thực hiện bằng nhiều thao 13 tác sắp xếp theo một trình tự xác định, ứng với mỗi thao tác phải sử dụng những phương tiện, công cụ thích hợp. Đối tượng của hoạt động học là tri thức, kĩ năng, kĩ xảo cần chiếm lĩnh.
Nội dung của đối tượng này không hề thay đổi sau khi được chiếm lĩnh, nhưng chính nhờ có sự chiếm lĩnh này mà các chức năng tâm lí của chủ thể mới được thay đổi và phát triển. Kết quả của việc học tập phụ thuộc chủ yếu vào hoạt động học của HS. Như vậy, nhiệm vụ chính của GV là tổ chức, hướng dẫn hoạt động học của HS để thông qua hoạt động đó HS lĩnh hội được nền văn hoá xã hội, tạo ra sự phát triển những phẩm chất tâm lí, hình thành nhân cách cho họ [24]. Như vậy, sự học nói chung, là sự thích ứng của người học đối với những tình huống thích đáng làm nảy sinh và phát triển ở người học những dạng thức hoạt động xác định, phát triển ở người học những năng lực, thể chất, tinh thần và nhân cách cá nhân.
Nói riêng, sự học có chất lượng một tri thức khoa học phải là sự thích ứng của người học với những tình huống học tập thích đáng. Chính quá trình thích ứng này là hoạt động của người học xây dựng nên tri thức mới với tính cách là phương tiện tối ưu để giải quyết tình huống mới. Đồng thời đó là quá trình góp phần làm phát triển năng lực nhận thức, thực tiễn và nhân cách của người học [24]. Tổ chức các hoạt động dạy học, xác định các hình thức tổ chức dạy học Tổ chức hoạt động dạy học là việc xác định các hoạt động của thầy và hoạt động của trò cũng như sự phối hợp giữa các hoạt động ấy, nhằm triển khai từng thành tố nội dung bài học.[11] + Xác định nội dung bài học và logic các hoạt động dạy học Trong tiến trình tổ chức các hoạt động dạy học, điều quan trọng là phải xác định rõ được logic nội dung bài học và logic của các hoạt động dạy và học.
Để vận hành được tiến trình đó, giáo viên cần phải chỉ ra những biện pháp cụ thể. Các biện pháp đó phải góp phần giải quyết được các vấn đề mà nhiệm vụ bài học đặt ra, chẳng hạn • Làm thế nào để khởi động tư duy của học sinh, định hướng và chuyển giao nhiệm vụ học tập cho học sinh như thế nào? • Làm thế nào để tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh, lôi cuốn học sinh tham gia giải quyết vấn đề,. • Ngoài ra, giáo viên cần chuẩn bị một hệ thống các câu hỏi để điều kiển hoạt động nhận thức của học sinh. Trong đó, ngoài câu hỏi chính cũng cần chuẩn bị 14 những câu hỏi phụ nhằm giảm nhẹ những khó khăn mà học sinh gặp phải trong quá trình nhận thức.
+ Xác định phương pháp dạy học Để tổ chức các hoạt động dạy học một cách hiệu quả thì trọng tâm và điểm xuất phát phải là hoạt động của người học. Vì từ hoạt động của người học, người dạy mới dự kiến cách thức hoạt động của mình, tức là lựa chọn phương pháp dạy học và thiết kế phương pháp dạy học cụ thể. Người dạy không nên làm ngược lại, tức là ý của mình định làm như thế nào thì ép các hoạt động của người học vào thiết kế sẵn đó. Như vậy làm cho học sinh không phát huy được tính tích cực, chủ động và sáng tạo.
Tuy vậy dù dạy như thế nào thì cơ cấu chung của hoạt động của người học cũng bao gồm những kiểu sau: Các hoạt động tìm tòi, phát hiện; Các hoạt động xử lí, biến đổi và phát triển sự kiện, vấn đề; Các hoạt động ứng dụng - củng cố; Các hoạt động đánh giá và điều chỉnh. + Lựa chọn phương tiện dạy học phù hợp với nội dung dạy học Việc tổ chức hoạt động dạy học còn liên quan chặt chẽ với việc lựa chọn phương pháp dạy học và phương tiện dạy học. Phương tiện dạy học là phương tiện cho học sinh hoạt động học tập bao gồm phương tiện tinh thần và phương tiện vật chất. - Những phương tiện tinh thần cần chuẩn bị đó là những khái niệm, định luật, định lý mà học sinh đã được học trước đó.
Với những kiến thức đã được chuẩn bị sẵn dưới sự định hướng của giáo viên, học sinh có thể tự hình thành những kiến thức mới. Để chuẩn bị tốt những phương tiện tinh thần cho học sinh trước giờ dạy học, người giáo viên cần đọc kỹ bài, nắm vững chương trình môn học, hiểu rõ mối liên hệ của bài sẽ học với những kiến thức mà học sinh đã được học trước đó. - Những phương tiện vật chất là những dụng cụ trực quan, những dụng cụ thí nghiệm. Chúng ta biết rằng Vật lý là môn khoa học thực nghiệm, gắn liền với thực tiễn cuộc sống diễn ra xung quanh học sinh, dó đó không có gì thuyết phục học sinh hơn là sử dụng những gì mà các em có thể mắt thấy, tai nghe.
Chính vì vậy, việc quan sát thí nghiệm hoặc quan sát các hiện tượng thực tế hoặc qua dụng cụ trực quan có vai trò đặc biệt trong việc củng cố lòng tin, từ đó phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học.