Luận văn: Dạy học chương Động học chất điểm Vật lí 10 GDTX với bản đồ tư duy tại Uông Bí

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích hay tổ chức dạy học chương động học chất điểm vật lí 10 chương trình giáo dục thường xuyên với sự, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Dung
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Việt
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lý
• Đề tài: Tổ Chức Dạy Học Động Học Chất Điểm Vật Lý 10 Với Bản Đồ Tư Duy
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG TỔ CHỨC DẠY HỌC VẬT LÍ THEO PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM
• 1.1. Khái niệm bản đồ tư duy
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC CHƯƠNG "ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM" - VẬT LÍ 10 CHƯƠNG TRÌNH GDTX THEO PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Mục đích của thực nghiệm
• 3.3. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.4. Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.4.1. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.4.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Chọn mẫu thực nghiệm sư phạm
• 3.7. Lập kế hoạch thực nghiệm sư phạm
• 3.8. Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo kế hoạch
• 3.9. Đánh giá thực nghiệm sư phạm (TNSP)
• 3.9.1. Xây dựng tiêu chí đánh giá
• 3.9.2. Phân tích diễn biến giờ dạy TNSP theo tiến trình đã đề xuất
• 3.10. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.10.1. Đánh giá định tính kết quả TNSP
• 3.10.2. Đánh giá định lượng kết quả TNSP
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tổ Chức Dạy Học Động Học Chất Điểm Vật Lý 10

Chương trình Vật lý 10 với chủ đề "Động học chất điểm" là một phần quan trọng trong giáo dục phổ thông. Việc tổ chức dạy học hiệu quả không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo. Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học là một phương pháp hiện đại, giúp học sinh dễ dàng hình dung và hệ thống hóa kiến thức.

1.1. Khái Niệm Về Động Học Chất Điểm

Động học chất điểm nghiên cứu chuyển động của các vật trong không gian mà không xét đến nguyên nhân gây ra chuyển động. Đây là nền tảng cho các khái niệm vật lý sau này.

1.2. Vai Trò Của Bản Đồ Tư Duy Trong Dạy Học

Bản đồ tư duy giúp học sinh tổ chức thông tin một cách trực quan, từ đó nâng cao khả năng ghi nhớ và hiểu biết. Phương pháp này khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện.

II. Thách Thức Trong Tổ Chức Dạy Học Động Học Chất Điểm

Việc dạy học chương "Động học chất điểm" gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc truyền đạt kiến thức cho học sinh có trình độ nhận thức khác nhau. Sự thiếu hụt về phương tiện dạy học và kỹ năng của giáo viên cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Tiếp Cận Kiến Thức

Học sinh thường gặp khó khăn trong việc hiểu các khái niệm trừu tượng của động học. Việc thiếu các ví dụ thực tiễn làm cho kiến thức trở nên khô khan.

2.2. Thiếu Tài Nguyên Dạy Học

Nhiều trường học không có đủ thiết bị và tài liệu hỗ trợ cho việc dạy học Vật lý, điều này ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy và học tập.

III. Phương Pháp Dạy Học Động Học Chất Điểm Hiệu Quả

Để khắc phục những thách thức trên, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như bản đồ tư duy là rất cần thiết. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu bài mà còn kích thích sự sáng tạo.

3.1. Sử Dụng Bản Đồ Tư Duy Trong Giảng Dạy

Bản đồ tư duy giúp học sinh hình dung mối liên hệ giữa các khái niệm trong động học, từ đó dễ dàng hơn trong việc tiếp thu kiến thức.

3.2. Tích Cực Hóa Hoạt Động Học Tập

Khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động nhóm, thảo luận và thực hành để nâng cao tính tích cực trong học tập.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Bản Đồ Tư Duy Trong Dạy Học

Việc áp dụng bản đồ tư duy trong dạy học đã cho thấy hiệu quả rõ rệt. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và sáng tạo.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Ứng Dụng Bản Đồ Tư Duy

Nghiên cứu cho thấy học sinh sử dụng bản đồ tư duy có kết quả học tập tốt hơn so với phương pháp truyền thống.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh

Học sinh cảm thấy hứng thú hơn với môn học khi được sử dụng bản đồ tư duy, điều này giúp tăng cường động lực học tập.

V. Kết Luận Về Tổ Chức Dạy Học Động Học Chất Điểm

Tổ chức dạy học chương "Động học chất điểm" với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy là một giải pháp hiệu quả. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo.

5.1. Tương Lai Của Dạy Học Vật Lý

Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại để nâng cao chất lượng giáo dục Vật lý.

5.2. Khuyến Khích Sự Đổi Mới Trong Giáo Dục

Giáo viên cần được đào tạo và trang bị kỹ năng để áp dụng hiệu quả các phương pháp dạy học mới, bao gồm bản đồ tư duy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khảo sát thực trạng giáo dục tại Trung tâm Hướng nghiệp và Giáo dục thường xuyên thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh ghi nhận 37,5% học sinh không có hứng thú với môn Vật lý, trong khi 90,6% học sinh chỉ tiếp thu kiến thức một cách thụ động qua vở ghi chép và sách giáo khoa. Đặc thù người học hệ Giáo dục thường xuyên phần lớn gặp rào cản về tư duy trừu tượng, thiếu thói quen tự học bền bỉ và thường học đối phó trước các kỳ thi với tỷ lệ lên tới 39,3%. Trong khi đó, 100% giáo viên được khảo sát vẫn sử dụng phương pháp diễn giảng, thuyết trình truyền thống và chưa từng ứng dụng bản đồ tư duy vào việc giảng dạy bài học mới.

Nhằm giải quyết triệt để vấn đề này, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lý được thực hiện nhằm xây dựng quy trình tổ chức dạy học chương "Động học chất điểm" thuộc chương trình Vật lý 10 hệ Giáo dục thường xuyên theo phương pháp thực nghiệm kết hợp bản đồ tư duy. Nghiên cứu hướng đến mục tiêu kép: nâng cao năng lực tự lực nhận thức của học sinh và tối ưu hóa hiệu quả sư phạm của giáo viên thông qua trực quan hóa kiến thức.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ cấu trúc 13 tiết học của chương I Vật lý 10, được triển khai thực nghiệm sư phạm trong năm học 2014-2015. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc nâng cao tỷ lệ học sinh khá giỏi thêm khoảng 21,2%, giảm tỷ lệ học sinh yếu kém xuống dưới mức 7,5%, đồng thời cung cấp hệ thống 9 sơ đồ tư duy bài giảng chuẩn hóa cho giáo viên các trung tâm giáo dục thường xuyên trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp giữa lý thuyết bản đồ tư duy và lý luận dạy học thực nghiệm bộ môn Vật lý:

• Lý thuyết Bản đồ tư duy (Mind Map) do Tony Buzan khởi xướng vào năm 1970, kết hợp các nghiên cứu chuyển giao của Trần Đình Châu và Đặng Thị Thu Thủy: Khẳng định bản đồ tư duy là công cụ đồ họa tối ưu hóa tiềm năng của hai bán cầu não thông qua việc liên kết từ khóa trung tâm, màu sắc, hình ảnh và cấu trúc phân nhánh tỏa tròn theo chiều kim đồng hồ.
• Chu trình nhận thức khoa học vật lý của V.Razumovski: Mô hình hóa tiến trình tư duy khoa học qua 4 mắt xích cốt lõi: Sự kiện khởi đầu $\rightarrow$ Mô hình giả định trừu tượng $\rightarrow$ Hệ quả logic có thể kiểm tra $\rightarrow$ Thí nghiệm kiểm tra.
• Lý luận về tính tích cực nhận thức của Thái Duy Tuyên: Xác định các tiêu chí đánh giá mức độ nỗ lực của chủ thể qua dấu hiệu bên ngoài (thái độ chú ý, mức độ tương tác phát biểu), dấu hiệu bên trong (thao tác tư duy phân tích, tổng hợp, lập luận logic) và hiệu quả học tập thực tế.
• Quy luật chuyển hóa phương pháp khoa học thành phương pháp dạy học của Nguyễn Ngọc Quang: Biến đổi phương pháp thực nghiệm chuyên ngành Vật lý thành phương pháp sư phạm phù hợp với năng lực nhận thức của học sinh phổ thông.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu lý luận, điều tra thực tiễn, thực nghiệm sư phạm và thống kê toán học:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Điều tra thực trạng trên cỡ mẫu 160 học sinh thuộc 4 lớp 10 và toàn bộ 3 giáo viên bộ môn Vật lý tại Trung tâm Hướng nghiệp và Giáo dục thường xuyên thành phố Uông Bí. Trong giai đoạn thực nghiệm sư phạm, nghiên cứu lựa chọn 80 học sinh chia đều thành 2 nhóm: nhóm thực nghiệm (40 học sinh) và nhóm đối chứng (40 học sinh) theo phương pháp chọn mẫu phân tầng thuận tiện, đảm bảo tính tương đương về trình độ nhận thức đầu vào và điều kiện học tập.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Sử dụng phương pháp thống kê toán học ứng dụng trong khoa học giáo dục, bao gồm lập bảng phân bố tần số, tần suất, bảng lũy tích hội tụ, tính các tham số đặc trưng (điểm trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên) và kiểm định giả thuyết Student ($t$-test). Phương pháp này được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác sự khác biệt giữa hai phương pháp dạy học, loại bỏ các yếu tố sai số ngẫu nhiên và đảm bảo tính khách quan khoa học.
• Lộ trình nghiên cứu: Quá trình nghiên cứu và thực nghiệm được tiến hành liên tục từ giai đoạn khảo sát, thiết kế tiến trình bài giảng đến đánh giá thực nghiệm sư phạm, hoàn thành và nghiệm thu vào tháng 8 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm sư phạm đã mang lại các phát hiện thực nghiệm mang tính đột phá:

• Tăng cường vượt bậc tính tích cực và sự tự tin của học sinh: Tại các lớp thực nghiệm, tỷ lệ học sinh chủ động thảo luận nhóm và xung phong phát biểu xây dựng bài tăng mạnh từ mức ban đầu 29,4% lên 68,5%, trong khi nhóm đối chứng chỉ dao động ở mức 32,5%.
• Nâng cao rõ rệt kết quả học tập định lượng: Điểm trung bình bài kiểm tra một tiết của nhóm thực nghiệm đạt 7,25 điểm, cao hơn hẳn so với nhóm đối chứng là 6,10 điểm (chênh lệch 1,15 điểm, tương đương mức tăng trưởng 18,8% về chất lượng tiếp thu).
• Chuyển biến tích cực trong cơ cấu phân hóa điểm số: Tỷ lệ học sinh đạt loại Giỏi và Khá ở lớp thực nghiệm đạt 52,5% (trong đó Giỏi chiếm 15,0%, Khá chiếm 37,5%), vượt trội so với mức 31,3% của lớp đối chứng. Đồng thời, tỷ lệ học sinh xếp loại Yếu và Kém giảm mạnh từ 25,0% ở lớp đối chứng xuống chỉ còn 7,5% ở lớp thực nghiệm.
• Nâng cao năng lực mô hình hóa kiến thức: 100% các nhóm học sinh thực nghiệm hoàn thành tốt việc tự thiết lập bản đồ tư duy tổng kết 13 tiết học và tự đề xuất được phương án thí nghiệm kiểm tra cho hiện tượng rơi tự do.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về kết quả học tập giữa hai nhóm bắt nguồn từ cơ chế hoạt động của bản đồ tư duy khi kết hợp với chu trình nhận thức thực nghiệm. Đối với học sinh hệ Giáo dục thường xuyên có tư duy trực quan hình ảnh phát triển hơn tư duy trừu tượng, việc sử dụng các nhánh màu sắc và từ khóa giúp các em vượt qua rào cản ghi nhớ văn bản thuần túy. Học sinh không còn thụ động nghe giảng mà trở thành chủ thể tham gia vào 5 giai đoạn: từ quan sát sự kiện mở đầu, xây dựng giả thuyết, suy luận hệ quả, tiến hành thí nghiệm kiểm tra đến hợp thức hóa kiến thức.

Dữ liệu thực nghiệm được minh chứng sinh động qua các công cụ biểu diễn thống kê:

• Đồ thị phân bố tần suất điểm số của lớp thực nghiệm có dạng hình chuông chuẩn dịch chuyển rõ rệt về phía điểm cao (khoảng điểm 7 - 9), trong khi đồ thị của lớp đối chứng trải rộng ở vùng điểm trung bình và yếu (khoảng điểm 4 - 6).
• Đường cong lũy tích hội tụ của lớp thực nghiệm nằm hoàn toàn lệch về bên phải so với đường lũy tích của lớp đối chứng, chứng minh một cách tường minh rằng xác suất đạt điểm cao của học sinh lớp thực nghiệm luôn lớn hơn lớp đối chứng ở mọi ngưỡng điểm.
• Các tham số thống kê với giá trị kiểm định $t > t_{\alpha}$ và mức ý nghĩa $p < 0,05$ khẳng định sự tiến bộ của học sinh là do tác động trực tiếp của phương pháp dạy học mới chứ không phải do ngẫu nhiên.

So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ áp dụng bản đồ tư duy ở khâu ôn tập cuối chương, luận văn đã mở rộng thành công việc ứng dụng công cụ này xuyên suốt toàn bộ tiến trình dạy bài mới, tạo nên bước tiến quan trọng trong phương pháp luận giảng dạy môn Vật lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 giải pháp mang tính hành động nhằm nhân rộng mô hình:

• Chuẩn hóa quy trình thiết kế bài giảng 5 bước: Giáo viên bộ môn Vật lý tại các trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên cần áp dụng triệt để tiến trình 5 giai đoạn kết hợp bản đồ tư duy trong mọi tiết dạy lý thuyết mới, phấn đấu đạt mục tiêu 100% tiết học cơ học có sự tham gia tương tác của học sinh qua sơ đồ tư duy nhóm.
• Hiện đại hóa thiết bị thí nghiệm và cơ sở vật chất: Ban giám hiệu các trung tâm phối hợp cùng Sở Giáo dục và Đào tạo địa phương trang bị tối thiểu 02 bộ dụng cụ thí nghiệm thực hành chuyển động thẳng biến đổi đều và khảo sát sự rơi tự do có đồng hồ đo thời gian hiện số cho mỗi phòng học bộ môn trong khung thời gian từ 6 đến 12 tháng.
• Tổ chức tập huấn nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ: Tổ chuyên môn Khoa học Tự nhiên tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn chuyên sâu mỗi năm học nhằm hướng dẫn giáo viên thành thạo các phần mềm lập bản đồ tư duy như iMindMap, MindManager hoặc FreeMind, phục vụ thiết kế giáo án điện tử đa phương tiện.
• Đổi mới hình thức kiểm tra đánh giá: Ban chuyên môn nhà trường cần điều chỉnh quy chế đánh giá học sinh, cho phép tính điểm quá trình thông qua các sản phẩm bản đồ tư duy cá nhân và hoạt động nhóm với tỷ trọng khoảng 30% tổng điểm kiểm tra thường xuyên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giáo viên Vật lý tại các Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên: Tiếp cận trực tiếp bộ giáo án chi tiết 13 tiết học chương "Động học chất điểm" kèm theo 9 sơ đồ tư duy mẫu, giúp tháo gỡ khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức cho học sinh có học lực trung bình và yếu.
• Học viên cao học và sinh viên sư phạm ngành Vật lý: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu khoa học giáo dục, kỹ thuật xử lý số liệu thực nghiệm sư phạm và cách thức vận dụng chu trình Razumovski trong dạy học.
• Cán bộ quản lý chuyên môn tại các cơ sở giáo dục thường xuyên: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp giảng dạy, bồi dưỡng giáo viên và quy hoạch trang thiết bị phòng thí nghiệm bộ môn.
• Giáo viên Vật lý tại các trường Trung học phổ thông: Ứng dụng linh hoạt các kỹ thuật dạy học bằng bản đồ tư duy vào các bài giảng cơ học lớp 10 nhằm khơi dậy hứng thú học tập và kích thích tư duy sáng tạo cho học sinh trong giai đoạn đầu cấp.

Câu hỏi thường gặp

• Bản đồ tư duy có thực sự phù hợp với học sinh hệ Giáo dục thường xuyên vốn có năng lực tư duy hạn chế không? Bản đồ tư duy đặc biệt phù hợp với học sinh Giáo dục thường xuyên nhờ cơ chế biểu diễn thông tin bằng từ khóa, hình ảnh và màu sắc trực quan. Thay vì phải đọc hiểu các đoạn văn bản dài phức tạp, học sinh dễ dàng ghi nhớ logic cấu trúc bài học, từ đó giúp nâng tỷ lệ hiểu bài ngay tại lớp từ 18,8% lên khoảng 65,0%.

• Việc tổ chức dạy học theo phương pháp thực nghiệm 5 giai đoạn có gây tốn thời gian và làm cháy giáo án không? Khi giáo viên đã chuẩn bị sẵn phiếu học tập và khung bản đồ tư duy định hướng, mỗi giai đoạn chỉ chiếm từ 3 đến 7 phút trong tiết dạy 45 phút. Việc phân công nhiệm vụ nhóm rõ ràng giúp tiết kiệm thời gian truyền đạt lý thuyết suông và đảm bảo 100% tiến độ bài giảng.

• Làm thế nào để triển khai phương pháp thực nghiệm tại các trung tâm thiếu thốn phòng thí nghiệm chuyên dụng? Giáo viên có thể kết hợp các thí nghiệm đơn giản, trực quan, dễ thao tác ngay trên lớp (như thí nghiệm thả rơi tờ giấy vo tròn và phẳng, ống Newton) kết hợp với các phần mềm mô phỏng thí nghiệm ảo trên máy chiếu để học sinh tự rút ra quy luật.

• Hiệu quả tiếp thu kiến thức của học sinh được cải thiện cụ thể như thế nào qua điểm số thực tế? Số liệu thực nghiệm cho thấy điểm trung bình bài kiểm tra của học sinh tăng từ 6,10 lên 7,25 điểm (tăng 18,8%). Tỷ lệ học sinh đạt điểm Khá - Giỏi tăng thêm 21,2%, đồng thời tỷ lệ học sinh bị điểm dưới trung bình giảm mạnh 17,5% so với cách dạy truyền thống.

• Giáo viên nên bắt đầu vẽ bản đồ tư duy bằng tay hay sử dụng phần mềm máy tính? Đối với học sinh phổ thông, vẽ bản đồ tư duy bằng tay trên giấy A4 hoặc bảng phụ với bút màu là phương án thuận tiện và kích thích sáng tạo trực tiếp nhất. Giáo viên nên dùng phần mềm như iMindMap hoặc MindManager khi soạn bài giảng điện tử và trình chiếu tổng kết kiến thức.

Kết luận

• Luận văn đã hoàn thiện trọn vẹn khung lý luận và thực tiễn về việc kết hợp bản đồ tư duy với phương pháp thực nghiệm trong dạy học Vật lý 10 hệ Giáo dục thường xuyên.
• Xây dựng thành công quy trình sư phạm 5 giai đoạn chặt chẽ giúp học sinh chuyển hóa từ học tập thụ động sang chủ động khám phá tri thức.
• Chứng minh tính hiệu quả vượt trội qua thực nghiệm định lượng với mức tăng điểm trung bình 18,8% và nâng tỷ lệ khá giỏi lên 52,5%.
• Đóng góp hệ thống tư liệu giảng dạy thực tiễn gồm sơ đồ logic chương I và 9 bản đồ tư duy ứng dụng trực tiếp cho giáo viên các trung tâm giáo dục thường xuyên.
• Lộ trình tiếp theo khuyến nghị nhân rộng mô hình cho các chương học tiếp theo như "Động lực học chất điểm", "Tĩnh học vật rắn" trong năm học tới. Quý thầy cô giáo và các nhà nghiên cứu hãy áp dụng ngay phương pháp này để nâng cao chất lượng dạy học Vật lý tại đơn vị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG TỔ CHỨC DẠY HỌC VẬT LÍ THEO PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM 1. Khái niệm bản đồ tư duy Bản đồ tư duy được phát triển vào đầu những năm 1970 bởi Tony Buzan. Theo Tony Buzan"Sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy. Đây là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não của bạn rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não.

Nó là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó, “sắp xếp” ý nghĩ của bạn. Bạn hãy tưởng tượng tới một chú bạch tuộc có thân ở giữa và những chiếc xúc tu (vòi) xung quanh. Sơ đồ tư duy gồm 1 vấn đề lớn đặt ở trung tâm và các nhánh ý tưởng toả ra xung quanh. Một sơ đồ tư duy cho phép chúng ta thoả sức vạch ra các ý tưởng, suy nghĩ đầy đủ trước khi đi đến một quyết định.

Nếu cần xây dựng một kế hoạch làm việc, phân tích một vấn đề v.thì sơ đồ tư duy mang đến những giá trị lớn hơn nhiều việc bạn đặt bút viết tuần tự từ đầu đến cuối trang giấy, nhất là những người có năng khiếu vẽ đẹp, tạo cho sơ đồ sự hấp dẫn"[28, tr. Theo Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thuỷ: “Bản đồ tư duy (BĐTD) còn gọi là sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm trình bày một cách rõ ràng những ý tưởng mang tính kế hoạch hay kết quả làm việc của cá nhân hay nhóm về một chủ đề. Bản đồ tư duy có thể được viết trên giấy, trên bản trong, trên bảng hay thực hiện trên máy tính. Bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực” [7, tr.

7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ở giữa bản đồ là một ý tưởng hay hình ảnh trung tâm. Ý tưởng hay hình ảnh trung tâm này sẽ được phát triển bằng các nhánh tượng trưng cho những ý chính và đều được nối với ý trung tâm. Các nhánh chính lại được phân thành những nhánh nhỏ nhằm nghiên cứu chủ đề ở mức độ sâu hơn. Những nhánh nhỏ này lại tiếp tục được phân thành nhiều nhánh nhỏ, nhằm nghiên cứu chủ đề ở mức độ sâu hơn nữa… Nhờ sự kết nối giữa các nhánh, các ý tưởng cũng có sự liên kết dựa trên mối liên hệ của bản thân chúng, điều này khiến Bản đồ tư duy có thể bao quát được các ý tưởng trên một phạm vi sâu, rộng mà một bản liệt kê các ý tưởng thông thường không thể làm được.

Với phương thức tiến dần từ trung tâm ra xung quanh, Bản đồ tư duy khiến tư duy cũng phải hoạt động tương tự. Từ đó các ý tưởng sẽ phát triển và chẳng bao lâu các ý tưởng sáng tạo, trí tưởng tượng sẽ mở rộng và các vấn đề sẽ được nắm bắt một cách nhanh nhất. Cơ chế hoạt động của BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (các nhánh). BĐTD là công cụ đồ họa nối các hình ảnh có liên hệ với nhau vì vậy có thể sử dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, ôn tập, hệ thống hóa kiến thức,.

và lập kế hoạch công tác. Đặc điểm của bản đồ tư duy BĐTD là một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, được miêu tả bằng sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động, chức năng của não bộ và giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não .BĐTD được phân loại dựa vào mục đích và nội dung kiến thức dạy - học như: bản đồ tư duy theo đề cương, bản đồ tư duy theo chương, bản đồ tư duy theo bài học và bản đồ tư duy theo đoạn văn. Với những tính năng ưu việt, BĐTD chính là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não của con người rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não. Nó là phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và vô cùng hiệu quả không chỉ trong ngành giáo dục mà còn rất nhiều lĩnh vực khác.

Tất cả các bản đồ tư duy đều có cấu trúc giống nhau và có một số đặc điểm như sau: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ở vị trí trung tâm BĐTD là một hình ảnh hay một từ khóa thể hiện một ý tưởng hay khái niệm chủ đạo. Từ ý trung tâm hay hình ảnh trung tâm tỏa ra các nhánh chính, ta gọi là nhánh cấp 1, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đến các nhánh gọi là nhánh cấp 2 để nghiên cứu sâu hơn. Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục và các khái niệm hay hình ảnh luôn được kết nối với nhau tạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng. Khi sử dụng công cụ BĐTD để ghi chép, người đọc có thể dễ dàng nhận thấy sự liên kết các ý tưởng dựa trên mối liên hệ của bản thân chúng, nhờ vậy BĐTD có thể bao quát được các ý tưởng trên một phạm vi sâu rộng mà một bản liệt kê ý tưởng thông thường không thể làm được.

Cách đọc bản đồ tư duy Theo Đặng Thị Thu Thủy [27]: Cấu trúc của BĐTD không xuất phát từ trái sang phải và từ trên xuống dưới theo kiểu truyền thống. Thay vào đó, BĐTD được vẽ, viết và đọc theo hướng bắt nguồn từ trung tâm di chuyển ra phía ngoài và sau đó là theo chiều kim đồng hồ. Các mũi tên xung quanh BĐTD ở hình 1.1 chỉ ra cách đọc thông tin trong bản đồ và các số thứ tự cũng chính là thứ tự ghi và đọc các thông tin trong đó. Cách đọc bản đồ tư duy Bốn kết cấu chính I, II, III, IV trong BĐTD phía trên được gọi là nhánh chính.

BĐTD này có bốn nhánh chính vì nó có bốn tiêu đề phụ. Số tiêu đề phụ là số nhánh chính. Đồng thời, các nhánh chính của BĐTD được đọc theo chiều kim đồng hồ, bắt nguồn từ nhánh I tới nhánh II, rồi nhánh III, và cuối cùng là nhánh IV. Các từ khóa được viết và đọc theo hướng từ trên xuống dưới.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cách vẽ bản đồ tư duy * Công cụ vẽ bản đồ tư duy Có hai cách vẽ BĐTD: Vẽ bằng tay hoặc bằng phần mềm máy tính. Nếu vẽ bằng tay thì người học sử dụng bút chì màu, phấn, tẩy,…vẽ trên giấy, bìa, bảng phụ,… Nếu vẽ bằng phần mềm người học có thể sử dụng các phần mềm bản đồ tư duy như: bản miễn phí ConceptDraw MINDMAP 5 Professional, Mindjet MindManager Pro7, FreeMind, MindManager, Buzan’s iMindMap… hoặc vẽ bằng chương trình Microsoft Word. Đối với học sinh phổ thông thì vẽ BĐTD bằng tay sẽ dễ dàng và thiết thực hơn cho việc học.

* Các bước vẽ BĐTD Theo Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thuỷ, BĐTD được lập theo các bước sau [7]: Bước 1: Chọn từ trung tâm (còn gọi là từ khóa). Từ trung tâm là tên của một bài hay một chủ đề hay một nội dung kiến thức cần khai thác. Khi vẽ HS có thể sử dụng hình vẽ, màu sắc mà các em thích để làm nổi bật chủ đề. Bước 2: Vẽ các tiêu đề phụ (nhánh cấp 1).

Nội dung của các tiêu đề phụ chính là các nội dung kiến thức cơ bản của một bài học hoặc một đơn vị kiến thức nào đó của bài học. Những nội dung kiến thức này sẽ góp phần làm sáng tỏ nội dung của chủ đề chính ở trung tâm. HS vẽ thêm các tiêu đề phụ bàng hình ảnh hoặc chữ xung quanh tiêu đề trung tâm, lưu ý cách bố trí và sử dụng màu sắc. Tiêu đề phụ nên được vẽ theo hướng chéo góc để nhiều nhánh phụ khác có thể vẽ tỏa ra một cách dễ dàng.

Bước 3: Trong từng tiêu đề phụ, vẽ thêm các ý chính và các chi tiết hỗ trợ (nhánh cấp 2,3…). Sau khi vẽ các tiêu đề phụ, HS xác định những nội dung kiến thức hỗ trợ cho nội dung của các tiêu đề phụ đó rồi tiến hành vẽ thêm các ý chính và các chi tiết hỗ trợ. Trong khi vẽ HS chỉ nên tận dụng các từ khóa và hình ảnh. Mỗi từ khóa, hình ảnh nên được vẽ trên một đoạn gấp khúc riêng trên nhánh.

10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bước 4: Hoàn thiện BĐTD. Học sinh có thể vẽ thêm hình ảnh và sử dụng màu sắc giúp các ý quan trọng thêm nổi bật, bổ sung các liên kết cần thiết để hoàn thiện BĐTD. Có thể tóm lược cách vẽ bản đồ tư duy bằng một BĐTD như sau: Hình 1.2: Cách vẽ bản đồ tư duy * Nguyên tắc vẽ bản đồ tư duy Để sử dụng công cụ BĐTD một cách có kết quả, trong quá trình lập và sử dụng BĐTD, cần tuân thủ theo các nguyên tắc sau: Nhấn mạnh, liên kết và mạch lạc. Nhấn mạnh có tác dụng tăng trí nhớ và đẩy mạnh sự sáng tạo.

Mọi kỹ thuật để nhấn mạnh đều có thể được dùng để liên kết, và ngược lại. Muốn đạt hiệu quả nhấn mạnh tối ưu trong BĐTD hãy sử dụng hình ảnh, màu sắc, kích cỡ của chữ viết một cách thích hợp để thu hút sự tập trung của mắt và não. Liên kết tạo ra mối liên hệ giữa các kiến thức thành phần trong một chủ đề thống nhất có vai trò tăng trí nhớ và tính sáng tạo của HS. Việc dùng kí hiệu để liên kết là quy tắc khá quan trọng.

Khi dùng kí hiệu, các mối liên kết giữa các bộ phận trong cùng một trang trong BĐTD sẽ dễ dàng được tìm thấy bất kể chúng xa hay gần nhau. Có thể kí hiệu bằng dấu thập chéo, vòng tròn, tam giác, gạch dưới hay những kí hiệu phức tạp hơn… Kí hiệu cũng giúp tiết kiệm thời gian. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mạch lạc: Sự diễn đạt sáng sủa, dễ nhìn của BĐTD cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường hứng thú và giúp cho việc ghi nhớ trở nên dễ dàng hơn đối với người học. Một ghi chú viết vẽ nghệch ngoạc sẽ gây trở ngại nhiều hơn là giúp cho trí nhớ vì nó đi ngược lại bản tính liên kết của tư duy và hạn chế tư duy mạch lạc.

Ưu điểm của cách ghi chép bằng BĐTD BĐTD là một công cụ thể hiện tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một kỹ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, màu sắc, đường nét phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não giúp con người khai phá tiềm năng vô tận của bộ não.