MỞ ĐẦU Suy dinh dưỡng (SDD) trẻ em là vấn đề sức khỏe cộng đồng ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. SDD thấp còi ở trẻ em là một trong những chỉ số đánh giá nguồn nhân lực cho tương lai. SDD thấp còi tác động đến 1/3 số trẻ em dưới 5 tuổi ở các nước có thu nhập thấp và trung bình [54]. Thuật ngữ “thấp còi” được sử dụng để mô tả tình trạng trẻ em không đạt đầy đủ chiều cao theo độ tuổi.
Thể hiện ở chỉ số “chiều cao theo tuổi” thấp hơn -2 Zcore hoặc dưới - 2SD so với quần thể chuẩn của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) 2006 [36]. SDD thấp còi vừa là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến chiều cao người trưởng thành thấp và giảm các các chức phận cơ thể ở tuổi trưởng thành vừa là dấu hiệu chính đánh dấu một quá trình quan trọng trong những năm đầu đời dẫn đến tăng trưởng kém và các hậu quả xấu khác. Những nghiên cứu gần đây còn cho thấy, những đứa trẻ bị thấp còi vào những năm đầu của cuộc đời sau này thường có nguy cơ cao bị béo phì so với trẻ bình thường [54]. Theo số liệu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và UNICEF (2017) trên toàn cầu, tỷ lệ SDD thấp còi giảm 29,5% xuống 22,9% giữa năm 2005 và 2016, mặc dù vậy vẫn còn 155 triệu trẻ em dưới 5 tuổi trên khắp thế giới mắc SDD thấp còi [115].
Theo báo cáo của UNICEF (2016), một nửa số tử vong của trẻ em dưới 5 tuổi là do suy dinh dưỡng và ít nhiều liên quan đến thấp còi [114]. Suy dinh dưỡng thấp còi là bệnh có thể can thiệp làm giảm tỷ lệ mắc bệnh và hậu quả của bệnh gây ra. Tại Việt Nam, công tác phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em đã thu được những thành tựu đáng khích lệ, tuy nhiên, tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi vẫn ở mức cao. Tỷ lệ SDD trẻ em dưới 5 tuổi thể thấp năm 2010 là 29,3%, giảm xuống còn 24,6% năm 2015 và 23,2% năm 2018 [37].
Báo cáo của Viện Dinh dưỡng năm 2017, Việt Nam thuộc 20 nước có chiều cao thấp nhất thế giới [37]. Ở giai đoạn 6 - 24 tháng tuổi, các hạn chế về thực hành ăn bổ sung đúng. cách, bổ sung đa vi chất, phòng chống nhiễm khuẩn và thực hành vệ sinh nước sạch môi trường được xác định là yếu tố nguy cơ có thể ảnh hưởng đến chiều cao của trẻ. Trong khi đó, giai đoạn này được đánh giá là một trong những cửa sổ cơ hội cuối cùng có thể tác động can thiệp lên tăng trưởng tầm vóc và giảm suy dinh dưỡng thấp còi [36], [2].
Thực hành nuôi ăn cho trẻ không phù hợp là nguy cơ cao nhất của suy dinh dưỡng, bệnh tật và tử vong ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 24 tháng tuổi và hơn 2/3 trẻ em tử vong liên quan đến suy dinh dưỡng là kết hợp với thực hành cho ăn không phù hợp trong 24 tháng đầu đời [101]. Có nhiều nghiên cứu về tình trạng thấp còi và thực hành nuôi ăn cho trẻ nhỏ trên thế giới và ở Việt Nam với nhiều kết quả khác nhau phụ thuộc vào điều kiện địa lý, kinh tế, xã hội và phong tục tập quán của từng quốc gia, từng vùng miền. Phần lớn các nghiên cứu được thực hiện tại cộng đồng, chưa có nghiên cứu nào ở phòng khám dinh dưỡng. Tại Phòng khám Dinh dưỡng của Bệnh viện Nhi Đồng 2 - TP.HCM, mỗi ngày tiếp nhận khoảng 40 - 50 trẻ em dưới 5 tuổi cư trú ở TP.HCM, các tỉnh miền Đông Nam bộ, các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đến khám, tư vấn và điều trị các vấn đề liên quan đến dinh dưỡng (biếng ăn, chậm tăng trưởng, chế độ dinh dưỡng…).
Tại đây, trẻ được thu thập các chỉ số nhân trắc về cân nặng, chiều cao, đánh giá tình trạng dinh dưỡng theo Z-score, khám, tư vấn và thực hành dinh dưỡng. Câu hỏi đặt ra là tình trạng dinh dưỡng thấp còi ở trẻ 6 - 24 tháng tuổi đến khám tại phòng khám Dinh dưỡng - Bệnh viện Nhi Đồng 2 TP.HCM hiện nay như thế nào? Việc thực hành nuôi ăn cho trẻ 6 - 24 tháng tuổi ra sao? Và mối liên quan giữa thấp còi với nuôi ăn đúng và một số yếu tố ảnh hưởng là như thế nào? Chính những câu hỏi trên cần có bằng chứng khoa học chứng minh là lý. do để chúng tôi tiến hành đề tài “Tình trạng thấp còi và nuôi ăn ở trẻ em 6 - 24 tháng tuổi tại Phòng khám dinh dưỡng Bệnh viện Nhi đồng 2 Thành phố Hồ Chí Minh” nhằm mục tiêu nghiên cứu sau: 1. Xác định tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ em 6 - 24 tháng tuổi tại Phòng khám dinh dưỡng Bệnh viện Nhi đồng 2 Thành phố Hồ Chí Minh.
Xác định tỷ lệ nuôi ăn đúng ở trẻ em 6 - 24 tháng tuổi tại Phòng khám dinh dưỡng Bệnh viện Nhi đồng 2 Thành phố Hồ Chí Minh. Xác định mối liên quan giữa thấp còi với nuôi ăn đúng ở trẻ em 6 - 24 tháng tuổi tại Phòng khám dinh dưỡng Bệnh viện Nhi đồng 2 Thành phố Hồ Chí Minh và một số yếu tố ảnh hưởng. Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Suy dinh dƣỡng thấp còi 1.
Định nghĩa suy dinh dưỡng SDD được dùng để chỉ hậu quả sinh hóa và hoặc hoặc thể chất của nhập dưỡng chất không đầy đủ lâu dài, bệnh thường được phát hiện trên lâm sàng bằng thiếu cân nặng theo tuổi hoặc theo chiều cao. Các chỉ số nhân trắc dưới - 2SD được xem là thiếu dinh dưỡng ở mức độ trung bình và nặng [121], [32]. SDD protein năng lượng là những tình trạng gây ra do thiếu đạm và năng lượng với nhiều mức độ khác nhau [19], [84]. Nguyên nhân suy dinh dưỡng SDD do tác động của nhiều yếu tố có mối quan hệ chặt chẽ với y tế, lương thực thực phẩm và thực hành chăm sóc trẻ tại hộ gia đình.
Các nguyên nhân gồm: nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân quan trọng, nguyên nhân cơ bản và nó ảnh hưởng đến SDD nói chung và SDD thấp còi ở các cấp độ khác nhau. Nguyên nhân trực tiếp Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến SDD ở trẻ là thiếu ăn về số lượng, không đảm bảo chất lượng và mắc các bệnh nhiễm khuẩn. Trong đó, chất lượng khẩu phần ăn cần xem xét hơn là số lượng khẩu phần, trong đó vai trò của protein động vật, chất béo, vitamin, vi chất, acid amin và acid béo cần thiết. Nếu khẩu phần ăn của trẻ không đảm bảo đủ nhu cầu protein trẻ sẽ chậm tăng cân, rồi giảm cân dẫn đến chậm phát triển chiều cao, trong trường hợp thiếu protein kéo dài thì trẻ sẽ bị thấp còi [123].
UNICEF đã coi nuôi con bằng sữa mẹ là một trong bốn biện pháp bảo vệ sức khỏe trẻ em, do sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho trẻ. Trong thời gian 6 tháng đầu sau sinh, sữa mẹ là nguồn cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết cho sự phát triển của trẻ, có tỷ lệ các chất dinh dưỡng cân đối và dễ hấp. thu, đặc biệt là protein và vitamin A. Thêm vào đó, sữa mẹ được xem là yếu tố khởi đầu, phát triển thành phần vi khuẩn chí đường ruột [62].
Tình trạng Tăng trưởng Tăng trưởng dinh dưỡng phát triển của và phát triển Biểu bà mẹ trẻ sơ sinh của trẻ nhỏ hiện Nguyên Khẩu phần ăn Các bệnh nhiễm trùng nhân trực tiếp An ninh thực Thực hành Hệ thống chăm sóc Nguyên phẩm hộ gia chăm sóc bà sức khỏe và vệ sinh nhân đình mẹ trẻ em môi trường quan trọng Yếu tố văn hóa và tín ngưỡng Tình độ học vấn và nguồn nhân lực Các nguyên tắc đạo đức Nguyên Khung luật pháp nhân cơ Tài nguyên thiên nhiên bản Ảnh hưởng môi trường Cơ sở hạ tầng Sơ đồ 1.1: Sơ đồ mô hình nguyên nhân SDD Nguồn: Shrimptom & Kachondham, 2003 [107] Kiến thức, thái độ của bà mẹ về giá trị của sữa mẹ cũng làm ảnh hưởng đến việc nuôi con bằng sữa mẹ cho trẻ như: việc lo ngại cho con bú làm cho bộ ngực xấu đi và sữa non là không tốt, chỉ có sữa trưởng thành là sữa tốt cho sức khỏe, một số còn cho rằng sữa non là bẩn cần vứt bỏ đi. Một lý do khác ảnh hưởng đến nuôi con bằng sữa mẹ là do mẹ thiếu sữa, thiếu sữa khiến bà. mẹ phải cai sữa cho con trước 6 tháng tuổi, việc thiếu sữa xảy ra phổ biến ở các bà mẹ ở thành thị do căng thẳng công việc, do phải đi làm sớm, số lần cho trẻ bú ít đi là nguyên nhân gây thiếu sữa ở các bà mẹ [62]. Vòng xoắn giữa bệnh nhiễm trùng và SDD đã gây hậu quả tình trạng SDD càng nặng thêm.
Người ta ước đoán nhiễm trùng ảnh hưởng đến 30% sự giảm chiều cao của trẻ. Tỷ lệ SDD của trẻ tăng lên rõ rệt vào những mùa có các bệnh nhiễm trùng, ký sinh trùng như: tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp, sốt rét [27]. Tiêu chảy làm cho trẻ mất nước và một số chất dinh dưỡng quan trọng như kẽm và đồng. Nếu không được bù nước và các chất dinh dưỡng này, trẻ có thể bị mất nước nghiêm trọng, SDD, chậm tăng trưởng và tử vong trong các trường hợp nguy hiểm.
Trong một nghiên cứu theo chiều dọc ở Philippine, trẻ em được theo dõi từ khi sinh ra cho đến 24 tháng tuổi, người ta thấy tác động tích lũy của nhiễm khuẩn đường hô hấp kèm theo sốt đến nguy cơ SDD thấp còi cũng tương tự như tác động của bệnh tiêu chảy. Có mối quan hệ “liều đáp ứng” giữa gánh nặng tiêu chảy tích lũy (ví dụ như số ngày bị tiêu chảy) và khả năng bị thấp còi lúc 24 tháng tuổi [25]. Các bệnh lý khác như dị tật bẩm sinh, tim tiên thiên, các bệnh của các cơ quan bộ phận khác trong cơ thể cũng làm ảnh hưởng đến quá trình phát triển của trẻ và làm cho trẻ bị SDD. Nguyên nhân quan trọng Do sự bất cập trong dịch vụ chăm sóc bà mẹ trẻ em, kiến thức chăm sóc của người nuôi trẻ, nước sạch vệ sinh môi trường.
Người ta thấy rằng tình trạng thiếu dịch vụ chăm sóc y tế, vệ sinh môi trường kém, không có hệ thống nước sạch, dẫn đến bệnh tật phát sinh và không được ngăn chặn đẩy lùi sẽ làm tăng tỷ lệ SDD của trẻ [92]. Một tình trạng tiền lâm sàng có xu hướng phổ biến ở các nước đang phát triển là bệnh đường ruột do môi trường (EE - environmental enteropathy) hay còn gọi là bệnh đường ruột nhiệt đới.