Chương 1 __ CƠSỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN CỦA CHÍNH SÁCH KHUYÉN KHÍCH BAU TU 1. ĐẦU TƯ TRONG NEN KINH TE TH] TRUONG 1. Khái niệm đầu tư Thuật ngữ đầu tư được hiểu và trình bày trong sách báo kinh tế ở nước ta chưa đạt tới sự nhất quán với nhau. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (1995), đầu tư là hành động “ bỏ vốn vào một DN, một công trình hay một sự nghiệp bằng nhiều biện pháp như cấp phát ngân sách, vốn tự có, liên doanh hoặc vay đài hạn để mua sắm thiết bị mới, hoặc thực hiện việc hiện đại hoá, mở rộng xí nghiệp nhằm thu doanh lợi hay phát triển phúc lợi công cộng”!, Cách định nghĩa này nhân mạnh vào đầu tư phát triển, vào hình thái biểu hiện và động lực của đầu tư, nhưng không làm rõ bản chất của đầu tư cũng như chưa phản ánh được đầy đủ nội dung của đầu tư.
Giáo trình “Kinh tế đầu tư” của trường Đại học Kinh tế quốc dân do PGS. Nguyễn Ngọc Mai chủ biên cho rằng, “ đầu tư là sự bỏ ra, sự hy sinh những cái gì đó ở hiện tại (tiền, sức lao động, của cải vật chất, trí tuệ) nhằm đạt được những kết quả có lợi cho người đầu tư trong tương lai”?. Định nghĩa này nêu 'được đặc tính khái quát của đầu tư là hành vi bỏ vốn trong hiện tại nhằm đạt lợi ích trong tương lai. Tuy nhiên, với cách tiếp cận quá rộng như vậy có thể gây nhằm lẫn giữa hành vi lao động bình thường (bỏ sức lao động) với hành vi đầu tư thực sự của chủ đầu tư.
Giáo trình “Hiệu quả và quản lý các dự án nhà nước” của Khoa Khoa học quản lý, trường Đại học Kinh tế quốc dân đã khắc phục được sự nhằm lẫn nêu trên khi cho rằng, “ Đầu tư là hoạt động kinh tế gắn với việc sử dụng vốn dài hạn nhằm mục đích sinh lời””. Định nghĩa này nhẫn mạnh tính dài hạn và ' Từ điển Bách khoa Việt Nam (1995) tap 1, tr. 761 ?Giáo trình “Kinh tế đầu tư”, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1998, tr.11 3 Giáo trình “Hiệu quả và quản lý các dự án nhà nước” của Khoa Khoa học quản lý, trường Đại học Kính tế quốc dân, Nxb Khoa học kỹ thuật, Hà Nội. 25 § tính sinh lời của hoạt động đầu tư, nhưng chưa làm rõ hình thái biểu hiện của hoạt động đầu tư.
Luật đầu tư (2005) định nghĩa “Đầu tư là việc nhà đầu tư bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành các hoạt động đầu tư”. Về mặt khoa học, cách định nghĩa này quá chung chung và trùng lặp khi sử dụng thuật ngữ “hoạt động đầu tư” để định nghĩa đầu tư. Các nhà kinh tế Paul A. Samuelson và Wiliam D.
Nordhaus quan niệm “đầu tư có nghĩa là su bé sung vào tư liệu sản xuất, ví dy như hàng hoá vốn. Hàng hoá vốn gồm các trang thiết bị, nhà xưởng, hay hàng hoá vật tư lưu kho.Nhiều người nói “đầu tư” khi họ mua một miếng đất, hay chứng khoán cũ, hay một tài sản nào đó. Trong kinh tế học, việc mua sắm này chỉ là các khoản chuyển giao tài chính hay thay đổi cơ cấu tài sản, bởi vì cái mà người này mua chỉ là cái mà ai đó bán. Đầu tư chỉ thực sự xuất hiện khi tạo ra vốn thực tế”!.
Định nghĩa này nhân mạnh ý nghĩa kinh tế của đầu tư ở tầm vĩ mô, nhưng sẽ là hạn hẹp khi tiếp cận ở góc độ CSKKĐT, bởi theo chúng tôi, đầu tư chuyển dịch góp phần tạo môi trường thuận lợi cho đầu tư phát triển. Tình trạng không nhất quán trong định nghĩa đầu tư, một phần, do hoạt động đầu tư rất phong phú và đa dạng nên các tác giả tiếp cận đầu tư theo các góc độ khác nhau sẽ định nghĩa đầu tư theo các cách khác nhau. Mặt khác, sự không nhất quán đó còn thê hiện tình trạng thực tế là lĩnh vực ly luận về đầu tư ở nước ta còn Ít được quan tâm nghiên cứu. Dù đưa ra các định nghĩa khác nhau về đầu tư, đa số các nhà kinh tế cho rằng, nội dung cơ bản của khái niệm đầu tư phải bao hàm các khía cạnh sau đây: Thứ nhất, đầu tư là hành động mang tính tích luỹ.
Để có vốn đầu tư, nhà đầu tư phải hy sinh một phần tiêu đùng sinh hoạt hiện tại. Do đó nhà đầu tư luôn so sánh lợi ích giữa đầu tư và tiêu dùng hiện tại trong các quyết định đầu tư. Nếu ích lợi từ đầu tư (lãi suất, lợi nhuận, tăng giá của tài sản hình ! Kinh tế học, Nxb Chính trị quốcgia, H.111 9 thành từ vốn đầu tư.) lớn hơn ích lợi của tiêu dùng hiện tại thì sẽ khuyến khích họ đầu tư; ngược lại, tiêu đùng hiện tại quan trọng hơn giá trị gia tăng do đầu tư đem lại thì tiêu dùng sẽ được ưu tiên hơn. Thứ hai, mục đích của đầu tư luôn luôn là giá trị lớn hơn trong tương lai, Bất cứ khoản vốn đầu tư nào cũng chỉ được bỏ ra khi nhà đầu tư kỳ vọng sẽ thu hồi vốn và có lãi trong tương lai.
Thứ ba, quyết định đầu tư phụ thuộc vào tính toán của các nhà đầu tư. Nhưng xét tổng thể nền kinh tế, thì việc bảo tồn vốn và đem lại lãi cho các nhà đầu tư phụ thuộc rất lớn vào tình trạng chung của nền kinh tế quốc gia và thị trường thế giới. Trong điều kiện kinh tế thị trường, khi cơ chế thị trường tự phát còn quyết định trạng thái chung của nền kinh tế, thì tính bất én của các chu kỳ kinh tế dẫn đến các rủi ro đầu tư. Độ bất én càng lớn, mức rủi ro càng cao.
Rui ro quá cao sẽ cản trở đầu tư. Tom lai, dau tw là hoạt động tiết kiệm tiêu dùng sinh hoạt hiện tại để sử dụng một phan của cải xã hội đã tích luỹ được vào quá trình tái sản xuất xã hội nhằm tạo ra nhiều của cải hơn trong tương lai. Trong nền kinh tế hiện đại, có nhiều loại đầu tư khác nhau. * Xét theo chủ thé đầu tư, có đầu tư của cá nhân, đầu tư của tổ chức, đầu tư của Nhà nước và đầu tư xã hội.
- Đầu tư cá nhân là từng cá nhân bỏ tài sản cá nhân của mình hoặc vay vốn để đầu tư vào các cơ sở sản xuất, bất động sản hoặc các tài sản tài chính để kiếm lời. - Đầu tư của tổ chức là các pháp nhân tự bỏ tài sản của tổ chức hoặc vốn vay vào các công trình hoặc tài sản tài chính, bất động sản nhằm kiếm lời. - Đầu tư của Nhà nước là Nhà nước ding Ngân sách nhà nước, tài sản hoặc vốn vay đề xây dựng các công trình hoặc hình thành các tài sản tài chính nhằm mục tiêu lợi nhuận hoặc hiệu quả chung của nền kinh tế. Tổng đầu tư xã hội là tổng lượng đầu tư của cá nhân, đầu tư của pháp nhân và đầu tư của Nhà nước.
10 * Xét theo mức độ đóng góp vào năng lực sản xuất quốc gia, có đầu tư chuyển dịch và đầu tư phát triển. - Đầu tư chuyên dịch đơn thuần là sự chuyển dịch các khoản vốn đã đầu tư giữa các chủ thể đầu tư khác nhau. - Đầu tư phát triển là các khoản đầu tư nhằm đưa thêm các năng lực sản xuất mới vào hoạt động. * Xét theo quan hệ quản lý của nhà đầu tư với tài sản hình thành từ vốn đầu tư, có đầu tư gián tiếp và đầu tư trực tiếp.
- Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư trong đó người đầu tư vốn trực tiếp hình thành các năng lực sản xuất và quản lý quá trình vận hành năng lực sản xuất đó. - Đầu tư gián tiếp là hình thức nhà đầu tư bỏ vốn cho vay hoặc mua các chứng khoán trên thị trường tài chính để hình thành các tài sản tài chính. * Xét theo thời gian có đầu tư ngắn hạn, trung hạn và đầu tư dài hạn. Ở Việt Nam, đầu tư ngắn hạn thường dưới 1 năm; đầu tư trung hạn trong khoảng từ 2-5 năm; đầu tư dài hạn trên 10 năm, có khi kéo dài hàng chục năm.
* Ngoài ra, trong khuôn khổ dự án, có đầu tư xây dựng mới, đầu tư mở rộng và đầu tư hiện đại hoá cơ sở sản xuất cũ. - Đầu tư mới tạo ra cơ sở sản xuất hoặc công trình mới. - Đầu tư mở rộng là các khoản đầu tư nhằm mở rộng quy mô của cơ sở sản xuất cũ. - Đầu tư hiện đại hoá nhằm cải tiến hoặc thay đổi công nghệ của cơ sở sản xuất cũ.
Các hình thức đầu tư đa dạng hỗ trợ và bố xung cho nhau. Đối với nền kinh tế, đầu tư phát triển có vai trò quan trọng hơn cả. Tuy nhiên, để có đầu tư phát triển, phải có sự hỗ trợ của các hình thức đầu tư khác. Ví dụ, đầu tư chuyển dịch hỗ trợ nhà đầu tư rút vốn ra khỏi các lĩnh vực đã đầu tư một cách dễ dàng, nhờ đó tăng tính hấp dẫn của đầu tư phát triển.
Đầu tư của các tổ chức và cá nhân có tính linh hoạt cao, nhưng đầu tư của Nhà nước lại có thể thực hiện trong dài hạn và có khả năng kế hoạch hoá cao. Đầu tư ngắn hạn có tính linh hoạt; đầu tư dài hạn có độ ổn định. Vai trò của đầu tư trong phát triển kinh tế - xã hội Các trường phái lý thuyết kinh tế khác nhau đều nhấn mạnh tầm quan trọng của đầu tư trong phát triển kinh tế - xã hội. Nhìn chung, đầu tư có vai trò trên các mặt sau đây: *Trên giác độ nền kinh tế quốc dân, đầu tư vừa tác động đến tổng cầu, vừa tác động đến tổng cung, trên cơ sở đó thúc đây tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm mới, tăng thu nhập cho dân cư, cải thiện chất lượng sống, góp phần phát triển bền vững.
Đầu tư là yếu tố chiếm tỷ trọng lớn trong tổng cầu của nền kinh tế. Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới, đầu tư thường chiếm khoảng 24-28% trong cơ cấu tông cầu của nhiều nước trên thế giới. Đối với tổng cầu, tác động của đầu tư mang tính ngắn hạn. Giả định trong ngắn hạn tổng cung là cố định, nhờ tăng nhu cầu về các yếu tố đầu vào của đầu tư nên đường tổng cầu dịch chuyền sang phải, kích thích các DN khai thác tối đa tiềm năng sản xuất hàng hoá, sản phâm phục vụ nhu cầu đầu tư.