CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG CÁC DỰ ÁN ĐẦU TƯ 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Đất nước ta đang trên đà phát triển và hội nhập, để thực hiện chiến lược đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa những năm qua đã có hàng nghìn dự án xây dựng nâng cấp các công trình, cơ sở hạ tầng phục vụ cho quá trình phát triển. Công tác thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng, hỗ trợ tái định cư là điều kiện tiên quyết để triển khai các dự án, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư. Công tác này có ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của Nhà nước, chủ đầu tư và đời sống vật chất, tinh thần của người bị thu hồi đất. Đây cũng là vấn đề được các nhà lý luận, các nhà kinh tế học, các nhà chính trị và các tổ chức quan tâm nghiên cứu.
Trước thời điểm đã có rất nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề bồi thường, giải phóng mặt bằng, có thể kể đến một số công trình như: Công trình: Luận văn tiến sỹ: “Quản lý nhà nước về đất đai của chính quyền quận Tây Hồ” của tác giả Nguyễn Thế Vinh năm 2007. Đây là một công trình rất công phu của tác giả, công trình đã khái quát, phân tích vai trò vô cùng quan trọng của đất đai và sự cần thiết của công tác quản lý nhà nước về đất đai mà bồi thường, giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi là một trong những vần đề quan trọng trong quản lý đất đai. Các công trình: Luận văn thạc sỹ “Tìm hiểu thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng và tái định cư ở một số dự án khu đô thị mới trên địa bàn quận Hà Đông - Thành phố Hà Nội” của tác giả Bùi Huy Quang năm 2009; Công trình: Luận văn thạc sỹ “Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả công tác giải phóng mặt bằng Dự án xây dựng đường cao tốc Hà Nội - Hải Phòng” của tác giả Hoàng Mạnh Hải năm 2012; Công trình: Luận văn thạc sỹ: “Đánh giá thực trạng công tác thu hồi, bồi thường, giải phóng mặt bằng của một số dự án trên dịa bàn thị xã Từ Sơn, tính Bắc Ninh” của tác giả Nguyễn Thị Minh Tâm năm 2010; Các công trình nghiên cứu này đã đề cập đến nhiều nội dung quan trọng liên quan đến những vấn đề cơ bản trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng; nghiên cứu, đánh giá 5 thực trạng công tác thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng trong phạm vi nghiên cứu; hệ thống các chính sách của Nhà nước về thu hồi đất, bồi thường hỗ trợ tái định cư kể từ khi có Luật đất đai 2003 đến nay. Các công trình cũng đã nêu ra những bất cập, hạn chế trong chính sách hay quá trình thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng trên phạm vi nghiên cứu từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách.
Công trình: Luận văn thạc sỹ “Pháp luật về thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng ở Việt Nam hiện nay: Thực trạng và giải pháp” của tác giả Hoàng Thị Nga năm 2011. Công trình đã phân tích, tìm hiểu nội hàm của các khái niệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; nhận diện những đặc trưng cơ bản của các khái niệm này. Tìm hiểu, hệ thống hóa cơ sở lý luận của việc xây dựng các quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Nghiên cứu sự hình thành và phát triển của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.
Nghiên cứu, đánh giá thực trạng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Xác lập định hướng và đề xuất các giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Ngoài những công trình nghiên cứu đã nêu ở trên, còn nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả với nhiều cách tiếp cận khác nhau đã cung cấp những luận cứ, luận chứng, những dữ liệu rất quan trọng cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng ở nước ta. Tuy nhiên các công trình này đều không đi sâu vào nghiên cứu vấn đề quản lý nhà nước về giải phóng mặt bằng, đặc biệt là đối với một huyện miền núi của tỉnh Thái Nguyên như huyện Phú Lương.
Những kết quả nghiên cứu đã nêu cũng là cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng mà tác giả tham khảo trong quá trình hoàn thành luận văn này và trong những công trình nghiên cứu của mình về sau.2 Công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1.1 Khái niệm về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư - Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Ủy ban Nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật Đất đai. 6 - Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất. - Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới. - Bồi thường tài sản là việc Nhà nước trả lại giá trị tài sản cho chủ sở hữu có tài sản gắn liền với đất hợp pháp khi Nhà nước thu hồi đất.
- Hỗ trợ tài sản Chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất mà đất đó thuộc đối tượng không được bồi thường thỉ tùy từng trường hợp cụ thể để được bồi thường hoặc hỗ trợ tài sản - Tái định cư là việc bố trí nơi ở mới cho người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế… mà phải di chuyển chỗ ở.2 Đặc điểm của quá trình bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 1.1 Đặc điểm chung Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất là một vấn đề hết sức nhạy cảm và phức tạp, nó tác động đến mọi mặt của đời sống kinh tế, xã hội của Nhân dân. Giải quyết không tốt, không thỏa đáng quyền lợi của người có đất bị thu hồi và những người bị ảnh hưởng khi thu hồi đất dễ bùng phát khiếu kiện, đặc biệt là khiếu kiện đông người, làm cho tình hình an ninh trật tự, an ninh chính trị trở nên phức tạp, từ đó gây ra sự mất ổn định về kinh tế, xã hội, chính trị. Công tác Giải phóng mặt bằng cũng là vấn đề vừa có tính thời vụ, vừa có tính cấp bách của sự phát triển. Trong những năm gần đây vấn đề này trở thành trung tâm của dư luận, là mối quan tâm hàng đầu của những người hoạch định chính sách, nhà quản lý, nhà đầu tư,… Thực tiễn đã chứng minh rằng làm tốt công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng không chỉ tạo được môi trường thông thoáng cho phát triển, thu hút đầu tư mà còn góp phần làm lành mạnh nhiều mối quan hệ xã hội, củng cố được lòng tin của Nhân dân, khắc phục tệ quan liêu, chống tham nhũng.2 Đặc điểm của công tác quản lý Nhà nước về giải phóng mặt bằng cấp huyện Giải phóng mặt bằng cấp huyện cũng là quá trình đa dạng, phức tạp nên công tác quản lý nhà nước về giải phóng mặt bằng cũng rất đa dạng và phức tạp, nó thể hiện khác nhau đối với mỗi dự án, nó liên quan đến lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội.
- Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau, với các điều kiện kinh tế, xã hội khác nhau và trình độ dân trí khác nhau. Do đó công tác tổ chức bồi thường cũng có những đặc trưng nhất định với từng vùng đất trong huyện, từng điều kiện sống khác nhau trên khu đất đó. Các tài sản gắn trên đất cũng mang tính đa dạng về hình thức sở hữu nên công tác định giá trong công tác bồi thường cũng mang tính đa dạng cao. - Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội với mọi người dân.
Ở các khu vực nông thôn nơi mà dân cư sống chủ yếu nhờ hoạt động sản xuất kinh doanh trên đất nông nghiệp, đất đai là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của người dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do tâm lý của người dân thường là giữ đất để sản xuất.3 Nội dung giải phóng mặt bằng các dự án đầu tư 1.1 Thông báo thu hồi đất Ngay sau việc ban hành văn bản giới thiệu địa điểm đầu tư hoặc giao nhiệm vụ cho Tổ chức phát triển quỹ đất thực hiện thu hồi đất theo quy hoạch đã được duyệt và công bố, UBND cấp tỉnh thông báo thu hồi đất hoặc ủy quyền cho UBND cấp huyện ký ban hành thông báo thu hồi đất. Thông báo này là căn cứ pháp lý để tổ chức được giao nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng và nhà đầu tư thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư theo quy định. [13][7] Nội dung trong thông báo thu hồi đất bao gồm: Lý do thu hồi đất, diện tích, vị trí đất bị thu hồi trên cơ sở hồ sơ địa chính hiện có hoặc quy hoạch chi tiết xây dựng được cấp có thẩm quyền duyệt và dự kiến kế hoạch di chuyển.[13][7] 8 Việc thông báo thu hồi đất được thực hiện trên phương tiện thông tin đại chúng và niêm yết tại trụ sở UBND cấp xã và tại các điểm sinh hoạt chung của khu dân cư có đất bị thu hồi.