Luận án tiến sĩ thực trạng phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng cho người khuyết tật vận động và hiệu quả mô hình can thiệp tại huyện thống nhất tỉnh đồng nai

Luận án tiến sĩ phân tích thực trạng phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng cho người khuyết tật vận động và hiệu quả mô hình can thiệp tại huyện Thống Nhất, Đồng Nai.

• Tác giả: Nguyễn Hồng Quang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Bái
• Trường học: Đại học Y Dược Thái Bình
• Chuyên ngành: Y tế Công cộng
• Đề tài: Thực trạng phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng cho người khuyết tật vận động và hiệu quả mô hình can thiệp tại huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Bình

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1.2. DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU
• 1.3. DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 1.4. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.5. ĐẠI CƯƠNG VỀ KHUYẾT TẬT VÀ KHUYẾT TẬT VẬN ĐỘNG
• 1.5.1. Các khái niệm liên quan đến khuyết tật
• 1.5.2. Nguyên nhân khuyết tật
• 1.5.3. Hậu quả của khuyết tật
• 1.6. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6.1. Địa điểm, đối tượng và thời gian nghiên cứu
• 1.6.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 1.6.2.2. Cỡ mẫu và chọn mẫu trong nghiên cứu. Biến số và các chỉ số trong nghiên cứu
• 1.6.2.3. Phương pháp đánh giá
• 1.6.2.4. Các bước tiến hành và tiến trình nghiên cứu
• 1.6.2.5. Phương pháp xử lý, phân tích số liệu
• 1.6.2.6. Sai số và biện pháp khắc phục. Y đức và đạo đức trong nghiên cứu
• 1.7. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.7.1. Thực trạng người khuyết tật vận động và phục hồi chức năng cho người khuyết tật vận động tại địa bàn nghiên cứu
• 1.7.2. Hiệu quả mô hình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng cho người khuyết tật vận động tại huyện Thống Nhất tỉnh Đồng Nai
• 1.7.2.1. Thực trạng người khuyết tật vận động và phục hồi chức năng cho người khuyết tật vận động tại huyện Thống Nhất
• 1.7.2.2. Hiệu quả một số biện pháp can thiệp phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng tại huyện Thống Nhất
• 1.7.2.3. Một số hạn chế trong nghiên cứu
• 1.8. DANH MỤC BÀO BÁO KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.9. TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Thực trạng phục hồi chức năng cho người khuyết tật vận động tại huyện Thống Nhất Đồng Nai

Tình hình người khuyết tật vận động tại huyện Thống Nhất, Đồng Nai cho thấy một bức tranh đa dạng về nhu cầu và thực trạng phục hồi chức năng. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ người khuyết tật tại đây chiếm khoảng 5,6 - 6% dân số. Nhiều người khuyết tật gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ y tế và hỗ trợ xã hội. Chương trình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng (PHCN DVCĐ) đã được triển khai từ năm 1996, nhưng chủ yếu chỉ tập trung vào trẻ em dưới 15 tuổi. Điều này dẫn đến việc nhiều người lớn khuyết tật không nhận được sự hỗ trợ cần thiết. Hơn nữa, sự thiếu hụt về kinh phí và sự phối hợp giữa các ngành đã làm cho chương trình này không đạt được hiệu quả như mong đợi. Theo một nghiên cứu gần đây, nhu cầu phục hồi chức năng cho người khuyết tật vận động tại huyện Thống Nhất rất cao, nhưng các dịch vụ hiện có vẫn chưa đáp ứng đủ. Những người khuyết tật thường phải đối mặt với sự kỳ thị và thiếu sự hỗ trợ từ cộng đồng, điều này càng làm tăng thêm khó khăn trong việc hòa nhập xã hội.

1.1. Tình hình người khuyết tật tại Đồng Nai

Tại Đồng Nai, tình hình người khuyết tật cho thấy sự gia tăng đáng kể trong những năm gần đây. Theo thống kê, tỷ lệ người khuyết tật vận động chiếm một phần lớn trong tổng số người khuyết tật. Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng này bao gồm tai nạn giao thông, bệnh tật và các yếu tố môi trường. Nhiều người khuyết tật không có khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế và phục hồi chức năng, dẫn đến tình trạng sức khỏe ngày càng xấu đi. Các chương trình hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức phi chính phủ vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của người khuyết tật. Điều này cho thấy cần có những chính sách và chương trình can thiệp hiệu quả hơn để cải thiện cuộc sống cho người khuyết tật tại Đồng Nai.

II. Hiệu quả mô hình can thiệp phục hồi chức năng

Mô hình can thiệp phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng đã được áp dụng tại huyện Thống Nhất với mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống cho người khuyết tật vận động. Kết quả cho thấy mô hình này đã mang lại nhiều hiệu quả tích cực. Theo đánh giá, người khuyết tật tham gia vào chương trình đã cải thiện đáng kể về khả năng vận động và hòa nhập xã hội. Các biện pháp can thiệp như giáo dục, đào tạo nghề và hỗ trợ tâm lý đã giúp người khuyết tật tự tin hơn trong cuộc sống hàng ngày. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua, bao gồm việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về khuyết tật và cải thiện cơ sở hạ tầng để hỗ trợ người khuyết tật. Đặc biệt, sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và tổ chức xã hội cần được tăng cường để đảm bảo tính bền vững của mô hình can thiệp này.

2.1. Đánh giá hiệu quả can thiệp

Đánh giá hiệu quả của mô hình can thiệp cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong các chỉ số sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người khuyết tật. Các chỉ số như khả năng tự chăm sóc, tham gia hoạt động xã hội và mức độ hài lòng với cuộc sống đều có xu hướng tăng lên. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, những người khuyết tật được tham gia vào các hoạt động phục hồi chức năng có khả năng hòa nhập xã hội tốt hơn so với những người không tham gia. Điều này chứng tỏ rằng phục hồi chức năng không chỉ là vấn đề y tế mà còn là một phần quan trọng trong việc xây dựng một cộng đồng hòa nhập và bình đẳng cho tất cả mọi người.

III. Các giải pháp cải thiện phục hồi chức năng cho người khuyết tật

Để nâng cao hiệu quả của chương trình phục hồi chức năng cho người khuyết tật vận động tại huyện Thống Nhất, cần có một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, tổ chức xã hội và cộng đồng trong việc triển khai các chương trình hỗ trợ. Thứ hai, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về khuyết tật và các quyền lợi của người khuyết tật. Thứ ba, cần đầu tư vào cơ sở hạ tầng và các dịch vụ hỗ trợ để tạo điều kiện thuận lợi cho người khuyết tật trong việc tiếp cận các dịch vụ y tế và xã hội. Cuối cùng, cần có các chính sách hỗ trợ tài chính cho người khuyết tật và gia đình họ để giảm bớt gánh nặng kinh tế và tạo điều kiện cho họ tham gia vào các hoạt động phục hồi chức năng.

3.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ

Đề xuất các chính sách hỗ trợ cho người khuyết tật cần được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế của họ. Các chính sách này nên bao gồm việc cung cấp các dịch vụ y tế miễn phí, hỗ trợ tài chính cho gia đình có người khuyết tật, và tạo điều kiện cho người khuyết tật tham gia vào các hoạt động xã hội. Ngoài ra, cần có các chương trình đào tạo nghề và tạo việc làm cho người khuyết tật để họ có thể tự lập và hòa nhập vào cộng đồng. Việc thực hiện các chính sách này không chỉ giúp cải thiện cuộc sống cho người khuyết tật mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng và bình đẳng hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề khuyết tật là một thách thức y tế công cộng và xã hội mang tính toàn cầu. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Liên Hợp Quốc, người khuyết tật (NKT) chiếm khoảng 10% dân số thế giới; tại các quốc gia đang phát triển, tỷ lệ người khuyết tật chưa được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ chăm sóc y tế và bảo trợ xã hội vẫn ở mức cao. Tại Việt Nam, các cuộc điều tra của Bộ Y tế và Tổng cục Thống kê cho thấy tỷ lệ người khuyết tật dao động từ 5,2% đến 7,8% dân số, trong đó khuyết tật vận động chiếm tỷ trọng lớn nhất (50% đến 60%).

Tại tỉnh Đồng Nai, người khuyết tật chiếm khoảng 5,6% đến 6,0% dân số (khoảng 154.000 người), trong đó khuyết tật vận động chiếm 51,8%. Mặc dù chương trình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng (CBR) đã được triển khai tại Đồng Nai từ năm 1996, phạm vi ban đầu chỉ giới hạn ở trẻ em dưới 15 tuổi và sau đó bị gián đoạn hoặc hoạt động cầm chừng do hạn chế về kinh phí, nhân lực và sự phối hợp liên ngành. Huyện Thống Nhất là địa bàn cửa ngõ phía Bắc của tỉnh, địa hình phân bố dân cư phức tạp, tập trung đông đồng bào có đạo (chủ yếu là đạo Thiên Chúa) và nhiều dân tộc thiểu số, với hơn 11.000 người khuyết tật mà đa số là khuyết tật vận động. Trước bối cảnh đó, luận án tiến sĩ y tế công cộng của tác giả Nguyễn Hồng Quang được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu về thực trạng nhu cầu phục hồi chức năng và đánh giá hiệu quả của mô hình can thiệp CBR lấy người chăm sóc chính làm trung tâm tại tuyến cơ sở.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể như sau:

1. Mô tả thực trạng người khuyết tật vận động và phục hồi chức năng cho người khuyết tật vận động dựa vào cộng đồng tại huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai năm 2017.
2. Đánh giá hiệu quả mô hình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng cho người khuyết tật vận động tại huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai.

Đối tượng nghiên cứu bao gồm:

• Người khuyết tật vận động sinh sống trên địa bàn huyện Thống Nhất trong thời gian nghiên cứu, có khiếm khuyết, giảm khả năng về hệ vận động do các bệnh lý và tổn thương: bại não, bàn chân khoèo, teo cơ, gù, cong vẹo cột sống, trật khớp háng bẩm sinh, tổn thương tủy sống, liệt nửa người do tai biến mạch máu não, thoái hóa khớp, cụt chi, có chân tay giả và các biến dạng hệ vận động khác.
• Người chăm sóc chính (NCSC) trực tiếp thực hiện việc chăm sóc hoặc phục hồi chức năng cho người khuyết tật vận động tại gia đình (mỗi hộ gia đình chọn 01 người).
• Đối tượng phỏng vấn sâu định tính: Trưởng trạm, phó trạm hoặc cán bộ phụ trách chương trình tại trạm y tế xã, người khuyết tật và thân nhân người khuyết tật.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Nghiên cứu mô tả cắt ngang thực hiện trên toàn bộ 10 xã thuộc huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai (Gia Tân 1, Gia Tân 2, Gia Tân 3, Gia Kiệm, Quang Trung, Bàu Hàm 2, Lộ 25, Hưng Lộc, Xuân Thạnh, Xuân Thiện). Nghiên cứu can thiệp có đối chứng thực hiện tại 04 xã: 02 xã can thiệp (Bàu Hàm 2, Lộ 25) và 02 xã đối chứng (Gia Kiệm, Xuân Thạnh).
• Thời gian: Toàn bộ công trình tiến hành từ tháng 6/2017 đến tháng 12/2019. Trong đó, điều tra cắt ngang tiến hành từ tháng 11/2017 đến tháng 12/2017; can thiệp thực địa triển khai từ tháng 1/2018 đến tháng 12/2019; đánh giá sau can thiệp chia làm 02 đợt (đợt 1 vào tháng 12/2018 sau 12 tháng và đợt 2 vào tháng 12/2019 sau 24 tháng).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về dịch tễ học khuyết tật, nhu cầu phục hồi chức năng và các mô hình can thiệp cộng đồng:

Trên bình diện quốc tế, tác giả trích dẫn các báo cáo và số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 1993, 2002, 2011, 2013, 2016), Báo cáo Khảo sát Y tế Thế giới và Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2004, 2020), Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF, 2005, 2010, 2018), Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA, 2019) và Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO, 2013). Các nghiên cứu quốc tế được điểm lại gồm: điều tra dịch tễ tại Afghanistan (2006) với 37% khuyết tật vận động; khảo sát tại Áo (2008) với 20,5% dân số khuyết tật vĩnh viễn; nghiên cứu tại Campuchia (2004) với 24% khuyết tật liên quan vận động; công trình của Clare M. Blackburn (2010) tại Anh về trẻ khuyết tật; thống kê tại Mỹ (2010), New Zealand (2013) và Úc (2015). Về mô hình can thiệp, tác giả phân tích báo cáo của Manoj Sharma (2001) về sự phát triển của CBR tại Việt Nam và các nước đang phát triển từ năm 1987.

Tại Việt Nam, luận án tổng hợp kết quả nghiên cứu của nhiều tác giả qua các giai đoạn:

• Nghiên cứu của Trần Trọng Hải (1996, 2010) về mô hình mạng lưới CBR lồng ghép chăm sóc sức khỏe ban đầu và công cụ lượng hóa 23 nhu cầu thiết yếu.
• Nghiên cứu của Trần Văn Chương tại Mai Châu, Hòa Bình (2004) ghi nhận tỷ lệ khuyết tật 2,6%, khuyết tật vận động chiếm 40,1%.
• Nghiên cứu của Nguyễn Lương Bầu tại Tân Yên, Bắc Giang (2005) ghi nhận tỷ lệ khuyết tật 3,6%.
• Nghiên cứu của Phạm Thị Nhuyên tại Hải Dương (2006) ghi nhận tỷ lệ 6,1%.
• Nghiên cứu của Trần Văn Hải tại Tam Điệp, Ninh Bình với tỷ lệ 1,4%.
• Nghiên cứu của Lê Phương Linh tại Từ Liêm, Hà Nội (2006) chỉ ra 36,13% người khuyết tật được PHCN tại nhà, trong khi tuyến chuyên khoa chỉ đạt 17,92%.
• Nghiên cứu của Phạm Đức Hiệp tại Bình Giang, Hải Dương (2010) với tỷ lệ khuyết tật vận động là 34,1%.
• Nghiên cứu của Nguyễn Thị Minh và cộng sự tại Hoàng Mai, Hà Nội (2011) với tỷ lệ NKT là 9,5% dân số.
• Nghiên cứu của Đào Thanh Quang tại Tuyên Quang (2012) ghi nhận nhu cầu PHCN ở NKT vận động lên tới 89,6%.
• Nghiên cứu của Đào Đức Tân (2012) và Phạm Thị Tỉnh (2017) tại Thái Bình ghi nhận hiệu quả mô hình CBR với hơn 80% NKT được phục hồi tại cộng đồng.
• Nghiên cứu của Nguyễn Văn Học tại Lâm Hà, Lâm Đồng (2013) ghi nhận 85,6% NKT tiến bộ trong tập luyện nhờ CBR.
• Các nghiên cứu của Lê Bạch Dương, Lê Xuân Thắng (Nam Định), Trần Văn Vương (Hạ Hòa, Phú Thọ), Nguyễn Thị Thời (Bắc Giang) và đánh giá của Lê Thị Thanh Hà về thực trạng kinh tế - xã hội của hộ gia đình người khuyết tật.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Phân bố nhân lực phục hồi chức năng tại Việt Nam có sự mất cân đối nghiêm trọng: tuyến xã nơi tập trung 75% đến 80% người khuyết tật lại hoàn toàn không có cán bộ chuyên khoa phục hồi chức năng (0%), trong khi tuyến trung ương chỉ có 1% đến 5% nhu cầu nhưng tập trung 79% đến 85% nhân lực chuyên khoa. Tại Đồng Nai, chưa có công trình nào đánh giá toàn diện thực trạng nhu cầu phục hồi chức năng ở người lớn và trẻ em khuyết tật vận động, cũng như chưa có mô hình can thiệp chuẩn hóa thông qua việc chuyển giao kỹ thuật thực hành phục hồi chức năng cho người chăm sóc chính tại hộ gia đình có đánh giá đối chứng theo thời gian (12 tháng và 24 tháng).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng trên các nền tảng lý thuyết và khung phân loại chuẩn hóa:

1. Quá trình tàn tật: Phân tích diễn tiến từ Bệnh nguyên $\rightarrow$ Khiếm khuyết (tổn thương cấu trúc, giải phẫu, sinh lý) $\rightarrow$ Giảm khả năng (hạn chế hoạt động) $\rightarrow$ Tàn tật (hạn chế tham gia xã hội dưới tác động của môi trường tiếp cận và môi trường xã hội).
2. Khung Phân loại Quốc tế về Chức năng, Khuyết tật và Sức khỏe (ICF) của WHO: Tiếp cận khuyết tật đa chiều, xem khuyết tật là sự tương tác giữa tình trạng sức khỏe với các yếu tố môi trường và yếu tố cá nhân.
3. Tháp nhu cầu Maslow và Bảng kiểm 23 nhu cầu thiết yếu: Ứng dụng 5 bậc nhu cầu cơ bản (sinh lý, an toàn, xã hội, được tôn trọng, tự khẳng định) được cụ thể hóa thành 23 nhu cầu tham gia hoạt động hàng ngày của người khuyết tật (theo hướng dẫn của WHO và chuyển biên của Trần Trọng Hải năm 1996), phân loại thành 04 nhóm lĩnh vực:
   • Nhóm I: Nhu cầu PHCN về sinh hoạt (ăn uống, tắm rửa, mặc quần áo, vệ sinh...).
   • Nhóm II: Nhu cầu PHCN về giao tiếp (nghe, nói, hiểu...).
   • Nhóm III: Nhu cầu PHCN về vận động (lẫy, ngồi, đứng, đi lại, lăn trở...).
   • Nhóm IV: Nhu cầu PHCN về hòa nhập (chia theo nhóm dưới 16 tuổi: học hành, vui chơi; và nhóm từ 16 tuổi trở lên: làm việc, tạo thu nhập, tham gia đoàn thể). Mức độ phụ thuộc được lượng hóa theo thang điểm 3 mức: Mức 0 (Không phụ thuộc), Mức 1 (Phụ thuộc một phần), Mức 2 (Phụ thuộc hoàn toàn).
4. Mô hình bình đẳng quan hệ theo Dajani: Gồm 4 trạng thái thái độ xã hội: Áp bức đè nén $\rightarrow$ Thành kiến $\rightarrow$ Chấp nhận $\rightarrow$ Bình đẳng.
5. Chiến lược Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng (CBR): Khung định nghĩa phối hợp của WHO, ILO, UNESCO (1994), lấy người khuyết tật làm trung tâm, gia đình và cộng đồng là mạng lưới hỗ trợ trực tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính:

Phương pháp	Thiết kế	Cỡ mẫu và chọn mẫu	Công cụ và kỹ thuật thu thập
Định lượng (Giai đoạn 1)	Mô tả cắt ngang	Cỡ mẫu lý thuyết tối thiểu $n=601$ (tính theo công thức ước lượng một tỷ lệ với $p=0,5$, $d=0,04$, $\alpha=0,05$). Thực tế điều tra toàn bộ 670 NKT vận động và 670 NCSC tại 10 xã huyện Thống Nhất.	Bộ câu hỏi phỏng vấn cấu trúc, bảng kiểm lượng hóa 23 nhu cầu thiết yếu theo thang điểm 0-1-2, phiếu đánh giá kiến thức - thực hành của NCSC.
Định lượng (Giai đoạn 2)	Can thiệp cộng đồng có đối chứng, đánh giá trước - sau	Tổng cộng 275 cặp NKT và NCSC tại 04 xã: - Nhóm can thiệp ($n=141$): Xã Bàu Hàm 2 (114 cặp), Xã Lộ 25 (27 cặp). - Nhóm đối chứng ($n=134$): Xã Gia Kiệm (55 cặp), Xã Xuân Thạnh (79 cặp).	Can thiệp: Đào tạo, hướng dẫn trực tiếp cho NCSC về kiến thức, kỹ thuật tập luyện PHCN tại nhà, tự làm dụng cụ trợ giúp bằng tre gỗ. Đánh giá tại 3 mốc: T0 (trước can thiệp), T12 (sau 12 tháng), T24 (sau 24 tháng).
Định tính	Phỏng vấn sâu	Cán bộ y tế trạm (Trưởng/Phó trạm hoặc chuyên trách CBR), người khuyết tật vận động và thân nhân.	Hướng dẫn phỏng vấn sâu bán cấu trúc ghi nhận rào cản xã hội, sự kỳ thị, lý do thực hành chưa tốt và mong đợi từ y tế cơ sở.

Chỉ số đánh giá hiệu quả can thiệp sử dụng công thức tính Chỉ số hiệu quả (CSHQ): $$\text{CSHQ} (%) = \frac{\text{Tỷ lệ trước can thiệp} - \text{Tỷ lệ sau can thiệp}}{\text{Tỷ lệ trước can thiệp}} \times 100$$ So sánh giữa nhóm can thiệp ($\text{CSHQ}{\text{ct}}$) và nhóm đối chứng ($\text{CSHQ}{\text{đc}}$) theo thời gian.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về quá trình tàn tật, phân loại khuyết tật theo y học, theo WHO và Luật Người khuyết tật Việt Nam năm 2010. Luận án phân tích sâu về đặc điểm bệnh học và giải phẫu chức năng của các dạng khuyết tật vận động chính (bại não, teo cơ, cong vẹo cột sống, trật khớp háng bẩm sinh, tổn thương tủy sống, bàn chân khoèo, di chứng tai biến mạch máu não). Chương này cũng tổng quan tình hình dịch tễ học người khuyết tật trên thế giới và tại Việt Nam, phân tích ba mô hình phục hồi chức năng (tại viện, ngoại viện và dựa vào cộng đồng - CBR), chỉ ra ưu thế vượt trội về mặt chi phí - hiệu quả và độ bao phủ của mô hình CBR đối với các nước đang phát triển. Đồng thời, chương 1 phản ánh thực trạng khuyết tật tại tỉnh Đồng Nai và huyện Thống Nhất, làm rõ sự gián đoạn của chương trình CBR từ năm 1996 và tính cấp thiết của nghiên cứu.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết địa bàn nghiên cứu tại 10 xã của huyện Thống Nhất với tổng diện tích 250,2 km² và 165.280 dân. Tác giả thiết lập tiêu chuẩn lựa chọn và tiêu chuẩn loại trừ cụ thể cho NKT vận động và NCSC. Quy trình chọn mẫu cắt ngang (670 cặp) và chọn mẫu can thiệp có đối chứng (141 cặp can thiệp tại 2 xã Bàu Hàm 2, Lộ 25; 134 cặp đối chứng tại 2 xã Gia Kiệm, Xuân Thạnh) được trình bày minh bạch. Quy trình can thiệp bao gồm: lập hồ sơ quản lý, tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng thực hành cho NCSC, hướng dẫn các bài tập phục hồi chức năng sinh hoạt và vận động tại nhà, tư vấn cải tạo môi trường sống và tự tạo dụng cụ trợ giúp di chuyển từ vật liệu địa phương (thanh song song bằng tre, nạng gỗ), cùng hệ thống giám sát định kỳ của nhân viên y tế thôn bản và trạm y tế xã. Chương này cũng trình bày các biến số nghiên cứu, kỹ thuật xử lý số liệu bằng phần mềm thống kê y học, các biện pháp kiểm soát sai số và quy chuẩn đạo đức nghiên cứu.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện định lượng và định tính được chia làm hai phần tương ứng với hai mục tiêu nghiên cứu:

• Thực trạng NKT vận động và công tác PHCN tại địa bàn (n = 670): Trình bày phân bố tỷ lệ NKT vận động theo từng xã, nhóm tuổi, giới tính, tình trạng hôn nhân, trình độ học vấn, nguyên nhân gây khuyết tật (bẩm sinh, bệnh tật, tai nạn) và thời gian mắc. Thống kê tỷ lệ NKT hiểu biết về chương trình CBR, các đối tượng tham gia hỗ trợ PHCN tại nhà, mức độ phụ thuộc trong sinh hoạt, vận động và hòa nhập xã hội. Về phía người chăm sóc chính, chương 3 phản ánh đặc điểm nhân khẩu học, mối quan hệ gia đình với NKT, thực trạng kiến thức và kỹ năng thực hành PHCN ban đầu còn nhiều thiếu hụt.
• Hiệu quả mô hình can thiệp CBR sau 12 tháng và 24 tháng: So sánh giữa nhóm can thiệp (141 cặp) và nhóm đối chứng (134 cặp). Kết quả chứng minh sự cải thiện rõ rệt ở nhóm can thiệp:
  • Nhu cầu PHCN sinh hoạt: Tỷ lệ người khuyết tật phụ thuộc hoàn toàn và một phần vào các hoạt động ăn uống, tắm giặt, mặc quần áo giảm đáng kể, điểm trung bình nhu cầu sinh hoạt giảm, chỉ số hiệu quả can thiệp ($\text{CSHQ}_{\text{ct}}$) vượt trội so với nhóm chứng.
  • Nhu cầu PHCN vận động: Khả năng tự lăn trở, ngồi dậy, đứng vững và đi lại bằng dụng cụ trợ giúp được nâng cao rõ rệt sau 24 tháng can thiệp.
  • Nhu cầu PHCN hòa nhập: Nhóm trẻ dưới 16 tuổi có sự chuyển biến về cơ hội đi học và tham gia vui chơi; nhóm trên 16 tuổi cải thiện về mức độ tham gia các hoạt động xã hội, gia đình và khả năng lao động tạo thu nhập.
  • Kiến thức và thực hành của NCSC: Tỷ lệ NCSC đạt kiến thức đúng và thực hành đúng các kỹ thuật PHCN cho NKT tại nhà ở nhóm can thiệp tăng cao rõ rệt so với trước can thiệp và cao hơn hẳn so với nhóm đối chứng sau 24 tháng.
• Các dữ liệu định tính được tích hợp qua 6 hộp thoại phản ánh thực tế về sự kỳ thị, khó khăn trong chăm sóc và hiệu quả tích cực về tinh thần, kinh tế gia đình khi tham gia mô hình.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tiến hành so sánh, đối chiếu các phát hiện nghiên cứu với các công trình của các tác giả trong và ngoài nước (Trần Trọng Hải, Đào Thanh Quang, Phạm Thị Tỉnh, Nguyễn Văn Học, Manoj Sharma...). Tác giả phân tích sâu cơ chế tác động của việc nâng cao năng lực cho người chăm sóc chính đối với sự phục hồi chức năng của người bệnh; bàn luận về mối liên quan giữa đặc điểm kinh tế - xã hội, tuổi, thời gian mắc với khả năng phục hồi; phân tích tính khả thi của việc tận dụng nguồn vật liệu tại chỗ (tre, gỗ) để chế tạo dụng cụ chỉnh hình đơn giản. Đồng thời, tác giả chỉ ra các hạn chế trong nghiên cứu như việc kiểm soát các yếu tố nhiễu ngoài can thiệp và tính bền vững của mô hình khi kết thúc dự án.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án cung cấp các bằng chứng khoa học thực nghiệm về việc vận dụng khung Phân loại quốc tế về Chức năng, Khuyết tật và Sức khỏe (ICF) và thang đo 23 nhu cầu thiết yếu cải biên vào điều kiện thực tế của hệ thống y tế công cộng tuyến huyện tại Việt Nam.
• Khẳng định tính đúng đắn của mô hình y tế công cộng dựa vào gia đình: trong điều kiện tuyến y tế cơ sở (xã, thôn bản) hoàn toàn thiếu vắng nhân lực chuyên khoa phục hồi chức năng, việc đào tạo và trao quyền cho người chăm sóc chính là giải pháp can thiệp có tính khả thi cao, chi phí thấp nhằm thu hẹp khoảng cách giữa nhu cầu chăm sóc lớn và nguồn lực y tế hạn chế.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Luận án đã điều tra toàn diện, xây dựng cơ sở dữ liệu dịch tễ học chính xác về 670 người khuyết tật vận động và người chăm sóc chính tại 10 xã thuộc huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai năm 2017, chỉ rõ các dạng tật, nguyên nhân và mức độ phụ thuộc trong sinh hoạt, vận động, hòa nhập.
• Thiết kế, triển khai và chứng minh tính hiệu quả của mô hình can thiệp CBR có đối chứng kéo dài 24 tháng trên 275 cặp đối tượng tại 4 xã. Can thiệp đã giúp:
  • Nâng cao đáng kể tỷ lệ kiến thức đúng và thực hành đúng của người chăm sóc chính về các kỹ thuật phục hồi chức năng tại nhà.
  • Giảm mức độ phụ thuộc, cải thiện rõ rệt điểm trung bình nhu cầu phục hồi chức năng sinh hoạt, vận động và hòa nhập xã hội cho người khuyết tật vận động.
  • Hướng dẫn cộng đồng tự sản xuất dụng cụ trợ giúp thích nghi bằng tre, gỗ sẵn có tại địa phương, giúp người khuyết tật tự lập hơn trong di chuyển.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Đối với chính quyền địa phương và ngành Y tế tỉnh Đồng Nai: Cần duy trì, củng cố và nhân rộng mô hình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng lấy người chăm sóc chính làm hạt nhân ra các xã còn lại của huyện Thống Nhất và các huyện khác trong tỉnh; kiện toàn Ban điều hành CBR các cấp.
2. Đối với trạm y tế xã và y tế thôn bản: Lồng ghép hoạt động quản lý, theo dõi người khuyết tật vào chương trình chăm sóc sức khỏe ban đầu; duy trì việc tập huấn, giám sát định kỳ kỹ thuật PHCN cho NCSC.
3. Đối với cộng đồng và xã hội: Xóa bỏ rào cản phân biệt đối xử, hỗ trợ sinh kế, tạo điều kiện cho người khuyết tật tiếp cận công trình công cộng, trường học và các tổ chức đoàn thể xã hội.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

Theo phạm vi và nội dung được trình bày trong luận án:

• Nghiên cứu can thiệp mới chỉ tiến hành tại 04 xã (02 xã can thiệp, 02 xã đối chứng) thuộc một huyện đại diện (huyện Thống Nhất), chưa thể bao quát toàn bộ các vùng địa lý, kinh tế - xã hội khác nhau của toàn tỉnh Đồng Nai.
• Nghiên cứu tập trung chuyên biệt vào nhóm khuyết tật vận động, chưa can thiệp mở rộng cho các dạng khuyết tật khác như khuyết tật giác quan (nhìn, nghe - nói), khuyết tật trí tuệ hay tâm thần.
• Thời gian theo dõi đánh giá hiệu quả dừng lại ở mốc 24 tháng; các tác động dài hạn về kinh tế hộ gia đình và tính duy trì bền vững của mô hình sau khi kết thúc hỗ trợ nghiên cứu cần được tiếp tục theo dõi.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng thử nghiệm mô hình can thiệp CBR toàn diện kết hợp đa dạng tật (vận động, nghe nói, nhìn, trí tuệ) trên quy mô toàn tỉnh.
• Tiến hành các nghiên cứu đánh giá hiệu quả kinh tế y tế (chi phí - hiệu quả, chi phí - lợi ích) của mô hình can thiệp CBR do người chăm sóc chính thực hiện so với các hình thức phục hồi chức năng tại bệnh viện.
• Nghiên cứu xây dựng chính sách hỗ trợ tài chính, bảo hiểm y tế và dịch vụ công tác xã hội gắn kết với mạng lưới phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Y tế Công cộng, Y học Gia đình và Phục hồi chức năng: Tham khảo phương pháp thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng theo thời gian ($T_0, T_{12}, T_{24}$), phương pháp tính cỡ mẫu, quy trình thu thập dữ liệu định lượng kết hợp định tính và cách ứng dụng chỉ số hiệu quả (CSHQ).
• Giảng viên và cán bộ đào tạo tại các trường Đại học, Cao đẳng Y Dược: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy thực tiễn về môn học Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng, Y tế công cộng và Tổ chức quản lý y tế.
• Cán bộ quản lý y tế và các nhà hoạch định chính sách (Sở Y tế, Phòng Y tế, Trung tâm Y tế huyện): Tham khảo quy trình xây dựng mạng lưới can thiệp CBR, phương thức phối hợp liên ngành và giải pháp khắc phục tình trạng thiếu hụt nhân lực chuyên khoa tại tuyến y tế cơ sở.
• Cán bộ trạm y tế xã, cộng tác viên y tế thôn bản và người chăm sóc: Tham khảo các nội dung hướng dẫn thực hành kỹ thuật phục hồi chức năng sinh hoạt, vận động và phương pháp chế tạo dụng cụ trợ giúp tự thích nghi bằng vật liệu tại chỗ.

Câu hỏi thường gặp

1. Địa bàn và quy mô mẫu nghiên cứu của luận án được triển khai như thế nào?
Nghiên cứu được triển khai tại huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai. Giai đoạn mô tả cắt ngang khảo sát trên toàn bộ 10 xã với 670 người khuyết tật vận động và 670 người chăm sóc chính. Giai đoạn can thiệp có đối chứng chọn 04 xã với tổng cộng 275 cặp đối tượng: 02 xã can thiệp (Bàu Hàm 2 với 114 cặp, Lộ 25 với 27 cặp, tổng $n=141$) và 02 xã đối chứng (Gia Kiệm với 55 cặp, Xuân Thạnh với 79 cặp, tổng $n=134$).

2. Tác giả đã sử dụng thang đo và khung lý thuyết nào để đánh giá nhu cầu của người khuyết tật vận động?
Tác giả ứng dụng khung Phân loại Quốc tế về Chức năng, Khuyết tật và Sức khỏe (ICF) của WHO kết hợp với tháp 5 bậc nhu cầu của Maslow, sử dụng bảng kiểm 23 nhu cầu thiết yếu chia thành 04 lĩnh vực (sinh hoạt, giao tiếp, vận động, hòa nhập) do Trần Trọng Hải cải biên (1996) với thang điểm 3 mức: Mức 0 (Không phụ thuộc), Mức 1 (Phụ thuộc một phần), Mức 2 (Phụ thuộc hoàn toàn).

3. Luận án chỉ ra thực trạng bất hợp lý nào về phân bố nhân lực phục hồi chức năng tại Việt Nam?
Theo số liệu tổng quan của luận án, sự phân bố nhân lực phục hồi chức năng tại Việt Nam có sự mất cân đối lớn: tuyến xã tập trung tới 75% đến 80% người khuyết tật nhưng có 0% cán bộ chuyên khoa phục hồi chức năng; trong khi đó tuyến trung ương chỉ có 1% đến 5% nhu cầu người bệnh nhưng lại tập trung 79% đến 85% nhân lực chuyên khoa.

4. Mô hình can thiệp của luận án tập trung tác động vào đối tượng nào và thời gian đánh giá ra sao?
Mô hình can thiệp tập trung trực tiếp vào Người chăm sóc chính (NCSC) tại hộ gia đình thông qua việc tập huấn, hướng dẫn thực hành kiến thức và kỹ thuật phục hồi chức năng, tư vấn cải tạo môi trường sống và tự làm dụng cụ trợ giúp bằng tre gỗ. Hiệu quả can thiệp được theo dõi và đánh giá tại 03 thời điểm: trước can thiệp ($T_0$), sau 12 tháng ($T_{12}$) và sau 24 tháng can thiệp ($T_{24}$).

5. Các tiêu chuẩn bệnh lý nào được chọn vào nhóm người khuyết tật vận động trong nghiên cứu?
Nghiên cứu lựa chọn những người bị khiếm khuyết, giảm khả năng về vận động sinh sống tại địa bàn được chẩn đoán: bại não, bàn chân khoèo, teo cơ, gù, cong vẹo cột sống, trật khớp háng bẩm sinh, tổn thương tủy sống, liệt nửa người do tai biến mạch máu não, thoái hóa khớp, cụt chi, có chân tay giả và các biến dạng hệ vận động khác.

Kết luận

Luận án tiến sĩ y tế công cộng của tác giả Nguyễn Hồng Quang đã phản ánh bức tranh dịch tễ học về người khuyết tật vận động và người chăm sóc chính tại huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai năm 2017. Thông qua thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng kéo dài 24 tháng, công trình đã chứng minh mô hình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng lấy người chăm sóc chính làm trung tâm đem lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện kỹ năng chăm sóc, nâng cao mức độ độc lập sinh hoạt, vận động và hòa nhập xã hội cho người khuyết tật. Đây là cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc phục vụ công tác hoạch định chính sách an sinh xã hội và chăm sóc sức khỏe cộng đồng tại tuyến y tế cơ sở.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Người khuyết tật là người bị khiếm khuyết một hoặc nhiều bộ phận cơ thể hoặc bị suy giảm chức năng được biểu hiện dưới dạng tật khiến cho lao động, sinh hoạt, học tập gặp khó khăn [1]. Khuyết tật không phải là vấn đề của riêng quốc gia nào mà là vấn đề mang tính toàn cầu. Ở bất kỳ quốc gia nào và trong bất kỳ chế độ chính trị, xã hội nào thì người khuyết tật (NKT) cũng vẫn là người công dân bình đẳng không thể tách rời khỏi cộng đồng [2], [3]. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới và Liên hợp quốc, tỷ lệ NKT trên thế giới chiếm khoảng 10% dân số.

Dự báo đến năm 2025 số NKT vừa và nặng ở những nước kém phát triển sẽ lên tới 573 triệu người (trung bình mỗi năm tăng 8,5 triệu người, tương ứng với 23.200 người mỗi ngày) [4]. Riêng khu vực Tây Thái Bình Dương có hơn 100 triệu người khuyết tật, trong số đó 75% chưa được chăm sóc về y tế và bảo trợ xã hội, đặc biệt ở các nước đang phát triển tỷ lệ đó là 98%. Nguyên nhân của khuyết tật là: 85% do bị bệnh và tuổi cao; 10% do tai nạn và bạo lực; 5% do bẩm sinh [5], [6]. Hiện tại chưa có một con số chính xác về NKT trên phạm vi toàn cầu và của từng khu vực, chưa có sự thống nhất toàn cầu về khái niệm khuyết tật, các thuật ngữ liên quan cũng như công cụ đo lường trong điều tra khuyết tật [2], [3].

Do có sự khác nhau về khái niệm và phương pháp điều tra, đo lường khuyết tật mà tỷ lệ NKT rất khác nhau ở các nước như: Canada 14,7%; Na Uy 17,6%; Mỹ 16%; New Zealand 20%; Úc 18%. Trong khi đó Kenya 0,7%; Nigeria 0,5%; Nam Phi 0,5% [2], [3]. Mặt khác, tỷ lệ NKT trên thế giới vẫn tăng thêm 1,63% mỗi năm, 60% người khuyết tật có thể bị quên lãng [7], [8], [9]. 2 Nếu theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới thì Việt Nam có khoảng 7 triệu NKT trong đó 3 triệu là trẻ em.

Theo số liệu từ cuộc khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam dựa trên phân loại quốc tế về Chức năng, Khuyết tật và Sức khỏe năm 2006 cho biết con số người khuyết tật chung là 15,3%, vùng có tỷ lệ khuyết tật cao nhất là Đông Nam Bộ, thấp nhất là Tây Bắc. Tỷ lệ người khuyết tật khu vực thành thị cao hơn khu vực nông thôn (17,8% so với 14,4%) [2], [3], [10], [11]. Tại Đồng Nai, tỷ lệ NKT chiếm khoảng 5,6 - 6% dân số của tỉnh. Chương trình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng tại Đồng Nai đã được thực hiện từ năm 1996, nhưng chỉ áp dụng cho trẻ khuyết tật dưới 15 tuổi.

Kinh phí cho chương trình hạn chế, sự quan tâm phối hợp của các ngành chưa hiệu quả nên chương trình gián đoạn và chưa có sự đánh giá nào về chương trình. Vậy, thực trạng người khuyết tật vận động tại huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai hiện nay ra sao, nhu cầu phục hồi chức năng cho đối tượng này như thế nào, giải pháp nào hiệu quả giúp cải thiện nhu cầu phục hồi chức năng cho người khuyết tật tại đây? Nhằm trả lời các câu hỏi trên chúng tôi đã tiến hành thực hiện đề tài luận án “Thực trạng phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng cho người khuyết tật vận động và hiệu quả mô hình can thiệp tại huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai” với các mục tiêu sau: MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU: 1. Mô tả thực trạng người khuyết tật vận động và phục hồi chức năng cho người khuyết tật vận động dựa vào cộng đồng tại huyện Thống Nhất tỉnh Đồng Nai năm 2017. Đánh giá hiệu quả mô hình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng cho người khuyết tật vận động tại huyện Thống Nhất tỉnh Đồng Nai.

Đại cương về khuyết tật và khuyết tật vận động Khi có một nguyên nhân gây bệnh (vật lý, hóa học, sinh học,…) vào cơ thể có thể làm thay đổi sinh lý, sinh hóa của cơ thể gọi là quá trình bệnh. Bất kỳ một bệnh nào cũng có diễn biến theo một quá trình nhất định, có những bệnh có thể tự khỏi hoặc khỏi hoàn toàn nếu được chẩn đoán và điều trị kịp thời, có những bệnh có thể dẫn đến tử vong, có những bệnh có thể để lại di chứng và sau đó gây nên khuyết tật [13], [14], [15]. Khuyết tật đề cập đến bất kỳ hình thức hạn chế hoặc thiếu chức năng nào để thực hiện một hoạt động theo cách trong phạm vi được coi là bình thường đối với con người. Khuyết tật có thể là tạm thời hoặc vĩnh viễn, có thể đảo ngược hoặc không thể đảo ngược điều đó được mô tả là tiến triển hoặc thoái lui [16].

Khuyết tật là một thuật ngữ chung để chỉ những hạn chế hoạt động và hạn chế tham gia, biểu thị các khía cạnh tiêu cực của sự tương tác giữa một cá nhân và các yếu tố ngoại cảnh của cá nhân đó. Người khuyết tật bao gồm những người bị tổn thương về thể chất, tinh thần, khiếm khuyết về trí tuệ hoặc giác quan, cùng với các rào cản khác có thể cản trở sự tham gia đầy đủ và hiệu quả của họ trên cơ sở bình đẳng với những người khác [17], [18]. Các khái niệm liên quan đến khuyết tật 1. Quá trình tàn tật Quá trình gây bệnh chưa thể hiện hết quá trình tiến triển của bệnh.

Trong thực tế có nhiều bệnh diễn biến đến quá trình tiếp theo đó là quá trình tàn tật [19]. Diễn biến từ bệnh → khiếm khuyết → giảm khả năng → tàn tật Khiếm khuyết: Là sự mất một phần, thiếu hụt hay bất thường về sinh lý, 4 cấu trúc, chức năng, giải phẫu, của một phần thân thể thường do bệnh, tai nạn tạo nên [20], [21], [22], [23]. Giảm chức năng: Là mất hoặc giảm sút một phần hay nhiều chức năng nào đó của cơ thể do khiếm khuyết hoặc môi trường tạo nên [3], [21], [22]. - Môi trường tiếp cận (như: nhà cửa, đường sá, trường học…): Một số người mặc dù khiếm khuyết nhưng sống trong một môi trường được tiếp cận tốt nên có thể không bị hạn chế vận động mà vẫn có thể tham gia nhiều hoạt động xã hội.

Trong khi đó, một số người khác cũng trong tình trạng khiếm khuyết, nhưng do môi trường không được tiếp cận nên không thể đi lại tham gia các hoạt động cộng đồng được và kết quả là hạn chế tham gia xã hội. - Môi trường xã hội: Chỉ sự quan tâm của gia đình, của mọi người trong cộng đồng đối với người khuyết tật. Bản thân người khuyết tật không vượt qua được rào cản của chính mình, gia đình và xã hội. Tàn tật: Tình trạng người bệnh do khiếm khuyết cản trở người đó thực hiện vai trò của mình để tồn tại trong cộng đồng mà phải phụ thuộc một phần hoặc hoàn toàn vào người khác, trong lúc những người khác cùng tuổi, cùng giới, cùng hoàn cảnh thực hiện được [3], [23].

Có thể nói bệnh là do các bệnh nguyên ảnh hưởng trực tiếp đến cơ thể người bệnh, còn tàn tật là vai trò của người bị bệnh ảnh hưởng đến không chỉ bản thân người đó mà cả yếu tố xã hội. Vì vậy cách giải quyết bệnh và tật có khác nhau. Định nghĩa về khuyết tật: Trong lịch sử, khuyết tật được hiểu theo những khái niệm thần thoại hay tôn giáo, ví dụ: người khuyết tật được coi như bị ma quỷ hoặc các thế lực siêu nhiên ám ảnh; khuyết tật cũng được xem như sự trừng trị cho những tội lỗi mà người đó đã gây ra [24]. Từ cuối thế kỷ 19, với sự phát triển của khoa học và y học đã đem lại hiểu biết rằng, khuyết tật xuất phát từ nguyên nhân sinh học và y học, với những khiếm khuyết của các chức năng và cấu trúc cơ 5 thể kết hợp với những điều kiện sức khỏe khác nhau.

Khái niệm mang tính y học này nhìn nhận khuyết tật là vấn đề của một cá nhân. Vì vậy việc giải quyết khuyết tật về cơ bản là tập trung vào việc chữa trị bởi các chuyên gia [24]. Từ những năm thập kỷ 60 của thế kỷ XX, hàng loạt cách tiếp cận mang tính xã hội phát triển. Các cách tiếp cận đó đã kéo sự chú ý về khuyết tật vượt ra khỏi phạm trù y học, thay vào đó, tập trung vào những rào cản xã hội và phân biệt đối xử mà NKT phải đối mặt.

Khuyết tật được định nghĩa lại như một vấn đề mang tính xã hội hơn và các giải pháp bắt đầu tập trung vào việc xóa bỏ những rào cản, xã hội chứ không chỉ can thiệp về mặt y tế. Phân loại quốc tế về Chức năng, Khuyết tật và Sức khỏe (ICF) cho rằng khuyết tật là “một khái niệm bao trùm cho sự khiếm khuyết, sự hạn chế hoạt động và tham gia”, kết quả từ sự tương tác giữa một người với điều kiện sức khỏe của mình và những yếu tố môi trường, và những yếu tố của cá nhân người đó [24]. Tại Việt Nam, Luật người khuyết tật xác định: khuyết tật là người có khó khăn một hoặc nhiều bộ phận cơ thể hoặc chức năng làm suy giảm về thể chất, thần kinh, trí tuệ, giác quan trong một thời gian dài được biểu hiện dưới dạng các khuyết tật và do các rào cản xã hội, thiếu các điều kiện hỗ trợ phù hợp dẫn tới bị cản trở tham gia bình đẳng vào các hoạt động xã hội [1], [25]. Nguyên nhân khuyết tật Trên thế giới, những nguyên nhân phổ biến nhất gây ra khuyết tật bao gồm: Các bệnh kinh niên (tiểu đường, tim mạch và ung thư); thương tật (tai nạn giao thông, té ngã, và bom mìn); những vấn đề về sức khỏe tâm thần; các dị tật bẩm sinh; suy dinh dưỡng; các bệnh truyền nhiễm.

Rất khó ước tính chính xác số lượng NKT trên toàn thế giới. Tuy nhiên số lượng này hiện tăng lên do những yếu tố như gia tăng dân số, sự gia tăng các bệnh mạn tính, độ tuổi, và tiến bộ của y học trong bảo vệ sức khỏe và kéo dài cuộc sống. 6 Ngoài ra có nhiều nguyên nhân làm gia tăng tỷ lệ khuyết tật như [26], [27]: Chiến tranh và bạo lực; đói nghèo; trình độ học vấn và dân trí thấp; quan niệm không đúng về khuyết tật của cộng đồng; hệ thống chăm sóc sức khỏe phòng ngừa bệnh tật không tốt; gia tăng tai nạn thương tích, thảm họa môi trường tự nhiên; ô nhiễm môi trường, mất an toàn thực phẩm; y học phát triển, tuổi thọ tăng cao; dị tật bẩm sinh; AIDS;.