I. Tổng quan thực trạng đầu tư công trong giáo dục Việt Nam
Đầu tư cho giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) được Đảng và Nhà nước xác định là quốc sách hàng đầu. Quan điểm này được khẳng định trong Nghị quyết 29-NQ/TW, nhấn mạnh GD&ĐT là sự nghiệp của toàn dân. Trong nhiều năm qua, lĩnh vực này luôn nhận được sự ưu tiên về nguồn lực từ ngân sách nhà nước cho giáo dục. Về mặt quy mô, tổng chi cho GD&ĐT có xu hướng tăng đều qua các năm. Giai đoạn 2013-2023 chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ về giá trị tuyệt đối, từ 155.603 tỷ đồng năm 2013 lên đến 313.417 tỷ đồng vào năm 2023. Mức tăng gần gấp đôi này cho thấy nỗ lực không ngừng của Chính phủ trong việc đảm bảo nguồn lực tài chính cho ngành. Tuy nhiên, xét về tỷ trọng trong tổng chi ngân sách nhà nước, việc đầu tư công trong giáo dục tại Việt Nam vẫn chưa đạt được mục tiêu tối thiểu 20% như Nghị quyết đã đề ra, mà chỉ dao động trong khoảng 15-19%. Mặc dù vậy, khi so sánh với các nước trong khu vực ASEAN, tỷ lệ chi cho giáo dục trên GDP của Việt Nam ở mức khá cao, khoảng 4,9% (năm 2017), chỉ sau Malaysia. Điều này thể hiện sự ưu tiên rõ ràng của quốc gia cho sự nghiệp trồng người, ngay cả khi nền kinh tế còn đối mặt nhiều thách thức. Các khoản vốn đầu tư công này chủ yếu được phân bổ vào hai hạng mục chính: chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển. Trong đó, chi thường xuyên chiếm tỷ trọng lớn (khoảng 80%), chủ yếu dùng để chi trả lương, phụ cấp và các hoạt động vận hành. Chi đầu tư phát triển, dù chiếm tỷ trọng nhỏ hơn, lại đóng vai trò quyết định trong việc xây dựng cơ sở vật chất trường học và mua sắm trang thiết bị dạy học hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục một cách bền vững. Nguồn lực này là nền tảng để thực hiện các chương trình cải cách lớn, thúc đẩy đầu tư phát triển giáo dục và hội nhập quốc tế.
1.1. Vai trò then chốt của nguồn vốn đầu tư công với giáo dục
Vốn đầu tư công đóng vai trò là xương sống, đảm bảo sự vận hành và phát triển của toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân. Thứ nhất, nguồn vốn này đảm bảo xây dựng và hoàn thiện cơ sở vật chất trường học. Các dự án xây mới, sửa chữa, nâng cấp trường lớp, thư viện, phòng thí nghiệm đều dựa vào ngân sách nhà nước. Điều này đặc biệt quan trọng tại các vùng khó khăn, đầu tư cho giáo dục miền núi, nơi khu vực tư nhân ít tham gia. Thứ hai, đầu tư công giúp nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo thông qua các chương trình đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, và đảm bảo chế độ đãi ngộ giáo viên. Thứ ba, nó là công cụ thực hiện công bằng xã hội. Các chính sách tài chính giáo dục như miễn giảm học phí, cấp học bổng, hỗ trợ chi phí học tập cho học sinh nghèo, dân tộc thiểu số giúp thu hẹp bất bình đẳng trong giáo dục, đảm bảo mọi trẻ em đều có cơ hội đến trường. Cuối cùng, đầu tư công định hướng sự phát triển của ngành theo các mục tiêu chiến lược quốc gia, chẳng hạn như đổi mới chương trình GDPT 2018 hay đẩy mạnh chuyển đổi số.
1.2. Các chính sách tài chính giáo dục trọng điểm gần đây
Trong thập kỷ qua, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư giáo dục. Nổi bật là Chương trình GDPT 2018, đòi hỏi nguồn lực lớn để biên soạn sách giáo khoa mới, tập huấn giáo viên và đầu tư trang thiết bị dạy học đồng bộ. Bên cạnh đó, Đề án tăng cường cơ sở vật chất giai đoạn 2017-2025 tập trung vào kiên cố hóa trường lớp, xây dựng nhà vệ sinh đạt chuẩn, xóa bỏ phòng học tạm. Chính sách miễn học phí cho trẻ mầm non 5 tuổi và học sinh THCS công lập theo Luật Giáo dục 2019 là một bước tiến lớn, giảm gánh nặng tài chính cho hàng triệu gia đình. Gần đây, Đề án chuyển đổi số trong giáo dục đang được đẩy mạnh, tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu ngành, phát triển kho học liệu số và đào tạo kỹ năng số cho giáo viên, học sinh. Các chương trình này cho thấy sự chuyển dịch trong tư duy đầu tư, không chỉ tập trung vào hạ tầng cứng mà còn chú trọng vào nội dung và công nghệ, hướng tới một nền giáo dục hiện đại và chất lượng.
II. Thách thức trong phân bổ ngân sách cho giáo dục Việt Nam
Mặc dù tổng chi ngân sách tăng, thực trạng đầu tư công trong giáo dục tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức lớn, đặc biệt trong khâu phân bổ ngân sách và quản lý hiệu quả. Thách thức lớn nhất là sự mất cân đối trong cơ cấu chi tiêu. Khoảng 80% chi ngân sách giáo dục được dành cho chi thường xuyên, chủ yếu là lương và các khoản có tính chất lương, để lại một phần rất nhỏ (khoảng 20%) cho chi đầu tư phát triển. Tỷ lệ này gây khó khăn cho việc xây dựng mới, nâng cấp cơ sở vật chất trường học và mua sắm trang thiết bị dạy học hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh triển khai chương trình giáo dục mới. Nghiên cứu của Nguyễn Tuấn Sơn (2024) chỉ ra rằng trong giai đoạn 2013-2023, tỷ trọng đầu tư công vào giáo dục so với GDP đã giảm từ 3,5% xuống còn 3,1%, cho thấy nguồn lực chưa được phân bổ hiệu quả. Một thách thức khác là sự chênh lệch trong phân bổ ngân sách giữa các cấp học và vùng miền. Giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp chưa nhận được sự đầu tư tương xứng, dẫn đến chất lượng đào tạo chưa đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động. Trong khi đó, bất bình đẳng trong giáo dục vẫn hiện hữu rõ rệt giữa thành thị và nông thôn, miền núi. Tình trạng giải ngân vốn đầu tư công chậm cũng là một rào cản lớn, khiến nhiều dự án bị đình trệ, gây lãng phí và làm giảm hiệu quả đầu tư giáo dục. Các cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả chi tiêu còn lỏng lẻo, dẫn đến thất thoát và sử dụng vốn chưa đúng mục đích.
2.1. Bất cập trong cơ cấu chi ngân sách giáo dục các cấp học
Cơ cấu chi ngân sách giáo dục giữa các cấp học tại Việt Nam cho thấy sự ưu tiên rõ rệt cho giáo dục phổ thông, đặc biệt là tiểu học và THCS, nhằm đảm bảo mục tiêu phổ cập. Theo số liệu giai đoạn 2011-2016, hai cấp học này chiếm gần 50% tổng chi ngân sách cho giáo dục. Trong khi đó, tỷ trọng chi cho giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học còn khá khiêm tốn. Giáo dục nghề nghiệp chỉ nhận được khoảng 2-3%, một con số quá thấp so với nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật cho nền kinh tế. Tương tự, giáo dục đại học, dù là nơi đào tạo nhân lực chất lượng cao, nhưng tỷ lệ đầu tư chưa tương xứng, gây khó khăn cho các trường trong việc nâng cấp chương trình, nghiên cứu khoa học và giữ chân nhân tài. Sự mất cân đối này làm chậm quá trình thực hiện tự chủ đại học và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục ở bậc cao.
2.2. Vấn đề giải ngân vốn đầu tư công và hiệu quả sử dụng
Tình trạng chậm giải ngân vốn đầu tư công là một vấn đề nhức nhối, ảnh hưởng tiêu cực đến tiến độ của các dự án giáo dục. Nhiều dự án xây dựng trường học, mua sắm trang thiết bị bị kéo dài do vướng mắc trong thủ tục hành chính, giải phóng mặt bằng hoặc năng lực của chủ đầu tư. Điều này không chỉ gây lãng phí nguồn lực mà còn khiến học sinh, giáo viên phải tiếp tục dạy và học trong điều kiện thiếu thốn. Hơn nữa, hiệu quả đầu tư giáo dục chưa cao. Báo cáo của World Bank (2020) chỉ ra rằng việc phân bổ nguồn lực còn dàn trải, thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ. Một số dự án đầu tư không đạt được mục tiêu đề ra do thiếu sự đồng bộ giữa xây dựng cơ sở vật chất và đào tạo nhân lực vận hành. Việc đánh giá tác động của các khoản đầu tư còn mang tính hình thức, chưa thực sự đo lường được sự cải thiện về kết quả học tập của học sinh, dẫn đến việc lặp lại các sai lầm trong các chu kỳ đầu tư tiếp theo.
III. Giải pháp tối ưu hóa phân bổ ngân sách giáo dục hiệu quả
Để nâng cao hiệu quả đầu tư giáo dục, việc cải cách cơ chế phân bổ ngân sách và quản lý là nhiệm vụ cấp bách. Một trong những giải pháp trọng tâm là hoàn thiện khung pháp lý về quản lý vốn đầu tư công. Cần xây dựng các tiêu chí phân bổ ngân sách rõ ràng, minh bạch, dựa trên hiệu quả hoạt động và kết quả đầu ra của các cơ sở giáo dục, thay vì phân bổ theo cơ chế cào bằng như hiện nay. Điều này đòi hỏi phải tăng cường công tác quy hoạch, dự báo nhu cầu đầu tư một cách khoa học, tránh tình trạng đầu tư dàn trải, lãng phí. Việc tăng cường giám sát và đánh giá độc lập đối với các dự án đầu tư công trong giáo dục tại Việt Nam là cực kỳ quan trọng. Cần thiết lập một hệ thống theo dõi, kiểm tra chặt chẽ quá trình từ khi phê duyệt chủ trương đến khi giải ngân vốn đầu tư công và đưa dự án vào sử dụng. Kết quả đánh giá phải được công khai để tăng tính giải trình và trách nhiệm của các bên liên quan. Bên cạnh đó, việc tái cơ cấu chi tiêu là cần thiết. Cần từng bước giảm tỷ trọng chi thường xuyên và tăng chi cho đầu tư phát triển, đặc biệt ưu tiên cho việc hiện đại hóa trang thiết bị dạy học và ứng dụng công nghệ thông tin. Đồng thời, cần đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư, không chỉ trông chờ vào ngân sách nhà nước cho giáo dục.
3.1. Hoàn thiện cơ chế quản lý và giám sát vốn đầu tư công
Để tối ưu hóa vốn đầu tư công, cần đổi mới căn bản cơ chế quản lý và giám sát. Thay vì quản lý theo đầu vào, cần chuyển sang quản lý theo kết quả đầu ra. Các cơ sở giáo dục cần được giao quyền tự chủ lớn hơn trong việc sử dụng ngân sách, đi kèm với cơ chế giải trình trách nhiệm rõ ràng về chất lượng giáo dục. Cần ứng dụng công nghệ thông tin để xây dựng hệ thống quản lý tài chính công khai, minh bạch, cho phép cộng đồng và các tổ chức xã hội tham gia giám sát việc sử dụng ngân sách. Hoạt động thanh tra, kiểm toán cần được thực hiện thường xuyên và độc lập, xử lý nghiêm các trường hợp tham nhũng, lãng phí trong đầu tư xây dựng cơ sở vật chất trường học. Việc xây dựng các chỉ số đo lường hiệu quả (KPIs) cho từng khoản đầu tư sẽ giúp xác định rõ mức độ thành công của dự án và làm cơ sở cho các quyết định phân bổ trong tương lai.
3.2. Đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục để đa dạng nguồn vốn
Xã hội hóa giáo dục là một giải pháp chiến lược nhằm giảm áp lực cho ngân sách nhà nước và huy động thêm nguồn lực cho phát triển giáo dục. Nhà nước cần có các chính sách tài chính giáo dục đột phá để khuyến khích khu vực tư nhân, các tổ chức xã hội và cá nhân tham gia đầu tư. Các chính sách này có thể bao gồm ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng cho các dự án giáo dục tư thục chất lượng cao. Đồng thời, cần huy động hiệu quả các nguồn vốn ODA cho giáo dục từ các đối tác phát triển quốc tế. Hình thức đối tác công-tư (PPP) cũng cần được nghiên cứu và áp dụng trong việc xây dựng các công trình hạ tầng giáo dục lớn như ký túc xá sinh viên, trung tâm nghiên cứu. Việc đa dạng hóa nguồn vốn không chỉ tăng cường nguồn lực tài chính mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy các cơ sở giáo dục công lập phải không ngừng đổi mới để nâng cao chất lượng.
IV. Nâng cao chất lượng giáo dục qua đầu tư cơ sở vật chất
Kết quả thực tiễn cho thấy đầu tư công trong giáo dục tại Việt Nam đã mang lại những cải thiện rõ rệt về cơ sở vật chất trường học, góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng giáo dục. Một trong những thành tựu nổi bật là chương trình kiên cố hóa trường lớp học. Tỷ lệ phòng học kiên cố trên cả nước đã tăng đáng kể, từ 65,9% năm 2013 lên 86,6% vào cuối năm 2023. Sự thay đổi này tạo ra một môi trường học tập an toàn, khang trang hơn cho hàng triệu học sinh, đặc biệt là ở các vùng nông thôn, vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai. Việc đầu tư này cũng giúp giảm thiểu tình trạng học ca ba, tạo điều kiện để các trường tổ chức dạy học hai buổi/ngày, nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức. Bên cạnh đó, ngân sách nhà nước cho giáo dục cũng tập trung vào việc mua sắm, bổ sung trang thiết bị dạy học. Các phòng học chức năng như phòng tin học, ngoại ngữ, phòng thí nghiệm vật lý, hóa học, sinh học được trang bị ngày càng tốt hơn. Điều này giúp giáo viên đổi mới phương pháp giảng dạy, chuyển từ truyền thụ kiến thức một chiều sang tổ chức các hoạt động thực hành, trải nghiệm, phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh. Tuy nhiên, mức độ đáp ứng về thiết bị dạy học theo chuẩn mới vẫn còn thấp, đặc biệt ở các vùng sâu, vùng xa, gây ra bất bình đẳng trong giáo dục về điều kiện học tập.
4.1. Hiện đại hóa trang thiết bị dạy học theo chương trình mới
Chương trình GDPT 2018 đặt ra yêu cầu cao về việc đổi mới phương pháp dạy và học, trong đó trang thiết bị dạy học hiện đại là một yếu tố không thể thiếu. Các dự án đầu tư công đã tập trung cung cấp thiết bị cho các môn học mới và các hoạt động giáo dục STEM. Máy chiếu, bảng tương tác, bộ dụng cụ thí nghiệm, mô hình học tập được trang bị cho nhiều trường học, giúp bài giảng trở nên sinh động và trực quan hơn. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn nhiều bất cập. Tỷ lệ đáp ứng thiết bị trên cả nước mới chỉ đạt khoảng 50,63% so với chuẩn quy định. Việc mua sắm thiết bị đôi khi chưa đồng bộ với công tác tập huấn giáo viên, dẫn đến tình trạng thiết bị có nhưng không được sử dụng hiệu quả. Do đó, cần có chiến lược đầu tư đồng bộ, kết hợp giữa mua sắm thiết bị và nâng cao năng lực sử dụng cho đội ngũ giáo viên.
4.2. Đầu tư cho giáo dục miền núi thu hẹp bất bình đẳng
Chính phủ luôn dành sự quan tâm đặc biệt thông qua việc đầu tư cho giáo dục miền núi và vùng dân tộc thiểu số. Các chương trình mục tiêu quốc gia đã ưu tiên phân bổ ngân sách để xây dựng trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú, và các điểm trường lẻ. Hệ thống trường này không chỉ cung cấp kiến thức mà còn nuôi dưỡng, chăm sóc học sinh, giúp giảm tỷ lệ bỏ học. Các chính sách hỗ trợ như cấp gạo, tiền ăn, sách vở miễn phí đã tạo điều kiện cho hàng trăm nghìn trẻ em khó khăn được đến trường. Nhờ đó, khoảng cách về tỷ lệ đi học đúng tuổi giữa miền núi và đồng bằng đã dần được thu hẹp. Tuy nhiên, bất bình đẳng trong giáo dục vẫn còn tồn tại về chất lượng. Đội ngũ giáo viên ở vùng cao còn thiếu và yếu, cơ sở vật chất trường học dù được cải thiện nhưng vẫn còn nhiều thiếu thốn so với khu vực thành thị. Cần tiếp tục có những chính sách ưu đãi mạnh mẽ hơn để thu hút giáo viên giỏi và tăng cường đầu tư có trọng điểm cho các địa bàn này.
V. Định hướng đầu tư phát triển giáo dục Việt Nam tương lai
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, định hướng đầu tư công trong giáo dục tại Việt Nam cần có những điều chỉnh chiến lược để đáp ứng yêu cầu phát triển mới. Mục tiêu không chỉ là tăng quy mô đầu tư mà quan trọng hơn là nâng cao hiệu quả đầu tư giáo dục. Hướng đi chính trong tương lai là tiếp tục tái cơ cấu ngân sách nhà nước cho giáo dục, tăng dần tỷ trọng chi cho đầu tư phát triển, đặc biệt là đầu tư cho khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong giáo dục. Việc xây dựng một nền giáo dục thông minh, dựa trên nền tảng số là xu thế tất yếu. Các khoản đầu tư cần tập trung vào hạ tầng số, hệ thống quản trị trường học thông minh, và phát triển nguồn học liệu mở. Đồng thời, chính sách đầu tư cần linh hoạt hơn, trao quyền tự chủ đại học một cách thực chất. Nhà nước sẽ đóng vai trò kiến tạo, đặt hàng đào tạo các ngành nghề chiến lược và cấp ngân sách dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học, chất lượng đầu ra thay vì cấp phát dàn trải. Xã hội hóa giáo dục sẽ tiếp tục được đẩy mạnh, tạo cơ chế thông thoáng để thu hút các nguồn lực ngoài nhà nước, bao gồm cả nguồn vốn ODA cho giáo dục và đầu tư tư nhân, nhằm đầu tư phát triển giáo dục một cách toàn diện, đáp ứng nhu cầu nhân lực chất lượng cao cho đất nước.
5.1. Tự chủ đại học và vai trò của ngân sách nhà nước
Thúc đẩy tự chủ đại học là một định hướng quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục đại học. Tuy nhiên, tự chủ không có nghĩa là nhà nước cắt bỏ hoàn toàn đầu tư. Vai trò của ngân sách nhà nước cho giáo dục đại học sẽ thay đổi từ cấp phát trực tiếp sang đầu tư có mục tiêu. Ngân sách sẽ được phân bổ thông qua các hợp đồng đặt hàng đào tạo nhân lực cho các ngành mũi nhọn, tài trợ cho các dự án nghiên cứu khoa học có tầm ảnh hưởng lớn và cấp học bổng cho sinh viên tài năng, sinh viên thuộc diện chính sách. Cơ chế này sẽ tạo ra động lực cạnh tranh lành mạnh giữa các trường, buộc các trường phải nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu để thu hút nguồn lực. Quá trình này đòi hỏi một lộ trình phù hợp, tránh gây sốc cho các trường chưa đủ năng lực tự chủ tài chính hoàn toàn.
5.2. Chuyển đổi số Hướng đi tất yếu cho giáo dục hiện đại
Chuyển đổi số là chìa khóa để hiện đại hóa giáo dục và thu hẹp khoảng cách vùng miền. Đầu tư công trong tương lai cần ưu tiên cho việc xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin đồng bộ từ trung ương đến địa phương, đảm bảo mọi trường học đều có kết nối internet tốc độ cao. Cần tập trung phát triển hệ sinh thái giáo dục số quốc gia, bao gồm kho bài giảng điện tử, sách giáo khoa điện tử, nền tảng thi và kiểm tra trực tuyến. Vốn đầu tư công cũng cần được dùng để đào tạo, nâng cao năng lực số cho đội ngũ giáo viên, giúp họ làm chủ công nghệ và các phương pháp sư phạm số. Đây là hướng đầu tư mang lại lợi ích kép: vừa nâng cao chất lượng giáo dục, vừa chuẩn bị nguồn nhân lực sẵn sàng cho nền kinh tế số.
