Luận văn thực trạng chăm sóc trong và ngay sau sinh cho bà mẹ trẻ sơ sinh người dân tộc xơ đăng tại huyện krông pắc tỉnh đắk lắk và một số yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn nơi sinh năm 2019

Luận văn phân tích thực trạng chăm sóc sinh sản cho bà mẹ và trẻ sơ sinh người dân tộc Xơ Đăng tại huyện Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk năm 2019.

• Tác giả: Lê Thị Ánh Nguyệt
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Thị Phương Hòa
• Trường học: Đại học Y tế Công cộng
• Chuyên ngành: Y tế Công cộng
• Đề tài: Thực trạng chăm sóc trong và ngay sau sinh cho bà mẹ - trẻ sơ sinh người dân tộc Xơ Đăng huyện Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk và một số yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn nơi sinh năm 2019
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái niệm dùng trong nghiên cứu
• 1.2. Chăm sóc bà mẹ - trẻ sơ sinh trong và ngay sau sinh
• 1.2.1. Chăm sóc bà mẹ trong và ngay sau sinh
• 1.2.2. Chăm sóc trẻ sơ sinh trong và ngay sau sinh
• 1.3. Thực trạng lựa chọn nơi sinh tại cơ sở y tế và tại nhà
• 1.3.1. Trên thế giới
• 1.3.2. Tại Việt Nam
• 1.4. Chăm sóc trong và ngay sau sinh tại các cơ sở y tế
• 1.5. Chăm sóc trong và ngay sau sinh tại nhà
• 1.6. Một số yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn nơi sinh
• 1.6.1. Các yếu tố đặc trưng cá nhân
• 1.6.2. Yếu tố về phía gia đình
• 1.6.3. Yếu tố văn hóa- kinh tế- xã hội
• 1.6.4. Dịch vụ y tế
• 1.7. Sơ đồ khung lý thuyết trong nghiên cứu
• 1.8. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng cho nghiên cứu định lượng
• 2.1.2. Đối tượng trong nghiên cứu định tính
• 2.2. Thời gian - Địa điểm
• 2.2.1. Thời gian thực hiện
• 2.2.2. Địa điểm thực hiện nghiên cứu
• 2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4. Cỡ mẫu của nghiên cứu định lượng
• 2.5. Cỡ mẫu của nghiên cứu định tính
• 2.6. Phương pháp chọn mẫu trong nghiên cứu
• 2.6.1. Chọn mẫu cho nghiên cứu định lượng
• 2.6.2. Chọn mẫu cho nghiên cứu định tính
• 2.7. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.7.1. Nghiên cứu định lượng
• 2.7.2. Phương pháp thu thập số liệu cho nghiên cứu định tính
• 2.8. Biến số của nghiên cứu định lượng
• 2.9. Các biến số của nghiên cứu định tính
• 2.10. Nội dung nghiên cứu định tính
• 2.11. Các tiêu chuẩn đánh giá
• 2.12. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.12.1. Phương pháp làm sạch- quản lý số liệu
• 2.12.2. Xử lý số liệu
• 2.13. Đạo đức nghiên cứu
• 2.14. Hạn chế và biện pháp khắc phục của nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Một số thông tin về đối tượng và địa bàn nghiên cứu (n= 199)
• 3.1.1. Thông tin về cá nhân bà mẹ
• 3.1.2. Thông tin về gia đình bà mẹ
• 3.1.3. Lịch sử sản khoa của bà mẹ
• 3.1.4. Các dịch vụ y tế sử dụng cho lần sinh gần nhất
• 3.2. Thực trạng lựa chọn nơi sinh và một số yếu tố ảnh hưởng
• 3.2.1. Lựa chọn nơi sinh tại cơ sở y tế và tại nhà
• 3.2.2. Một số yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn nơi sinh
• 3.3. Thực trạng chăm sóc trong và ngay sau sinh cho BM-TSS tại CSYT và nhà
• 3.3.1. Chăm sóc trong và ngay sau sinh cho bà mẹ sinh tại CSYT và nhà
• 3.3.2. Chăm sóc trong và ngay sau sinh cho trẻ sinh tại CSYT và tại nhà
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thực trạng lựa chọn nơi sinh và một số yếu tố ảnh hưởng
• 4.1.1. Lựa chọn nơi sinh con của bà mẹ
• 4.1.2. Một số yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn nơi sinh
• 4.2. Chăm sóc cho bà mẹ- trẻ sơ sinh trong và ngay sau sinh tại CSYT và tại nhà
• 4.2.1. Chăm sóc cho trẻ trong và ngay sau sinh tại cơ sở y tế và tại nhà
• 4.2.2. Chăm sóc cho bà mẹ trong và ngay sau sinh tại CSYT và tại nhà
• KẾT LUẬN
• Thực trạng lựa chọn nơi sinh và một số yếu tố ảnh hưởng của bà mẹ
• Thực trạng chăm sóc trong và ngay sau sinh cho bà mẹ- trẻ sơ sinh
• KHUYẾN NGHỊ
• Đối với nhân viên y tế xã và thôn, buôn
• Đối với cơ sở y tế
• Đối với ngành Y tế
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng chăm sóc mẹ và trẻ sơ sinh người Xơ Đăng tại Krông Pắc Đắk Lắk

Nghiên cứu tập trung vào thực trạng chăm sóc mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau sinh tại huyện Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk. Kết quả cho thấy, tỷ lệ bà mẹ người Xơ Đăng sinh con tại cơ sở y tế là 41,5%, trong khi 58,3% sinh tại nhà. Chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh tại cơ sở y tế được thực hiện đầy đủ hơn so với tại nhà. Các dịch vụ như tiêm Oxytoxin, xoa đáy tử cung, và uống vitamin A được áp dụng rộng rãi tại cơ sở y tế, nhưng hầu như không có tại nhà. Điều này phản ánh sự chênh lệch lớn trong chất lượng chăm sóc giữa hai hình thức sinh đẻ.

1.1. Chăm sóc bà mẹ trong và ngay sau sinh

Chăm sóc bà mẹ trong và ngay sau sinh bao gồm các biện pháp thiết yếu như kẹp cắt dây rốn muộn, tiêm thuốc Oxytocin, và xoa đáy tử cung. Tại cơ sở y tế, các biện pháp này được thực hiện đầy đủ, trong khi tại nhà, hầu như không có. Điều này dẫn đến nguy cơ cao về tử vong mẹ và các biến chứng sau sinh. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các bà mẹ sinh tại nhà thường không được tư vấn đầy đủ về các biện pháp chăm sóc sau sinh, dẫn đến việc tự chăm sóc không hiệu quả.

1.2. Chăm sóc trẻ sơ sinh trong và ngay sau sinh

Chăm sóc trẻ sơ sinh tại cơ sở y tế bao gồm các biện pháp như đặt da kề da, bú mẹ sớm, và tiêm vitamin K1. Tuy nhiên, tại nhà, các biện pháp này hầu như không được thực hiện. Điều này làm tăng nguy cơ tử vong sơ sinh và các vấn đề sức khỏe khác. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc nâng cao nhận thức về các biện pháp chăm sóc trẻ sơ sinh trong cộng đồng người Xơ Đăng.

II. Yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn nơi sinh

Nghiên cứu đã xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn nơi sinh của bà mẹ người Xơ Đăng. Các yếu tố bao gồm tuổi tác, trình độ học vấn, kinh tế gia đình, và khoảng cách đến cơ sở y tế. Những bà mẹ lớn tuổi, có trình độ học vấn thấp, và thuộc hộ nghèo có xu hướng sinh tại nhà nhiều hơn. Khoảng cách đến cơ sở y tế cũng là một yếu tố quan trọng, với những bà mẹ sống xa cơ sở y tế có nguy cơ sinh tại nhà cao hơn.

2.1. Yếu tố cá nhân và gia đình

Các yếu tố cá nhân như tuổi tác và trình độ học vấn có ảnh hưởng lớn đến việc lựa chọn nơi sinh. Những bà mẹ lớn tuổi và có trình độ học vấn thấp thường không nhận thức được lợi ích của việc sinh tại cơ sở y tế. Yếu tố gia đình như kinh tế và sự hỗ trợ từ người thân cũng đóng vai trò quan trọng. Những gia đình nghèo thường không có đủ điều kiện để đưa bà mẹ đến cơ sở y tế.

2.2. Yếu tố văn hóa và dịch vụ y tế

Văn hóa dân tộc và truyền thống dân tộc cũng ảnh hưởng đến việc lựa chọn nơi sinh. Nhiều bà mẹ người Xơ Đăng vẫn giữ thói quen sinh tại nhà theo truyền thống. Dịch vụ y tế tại địa phương cũng cần được cải thiện để thu hút nhiều bà mẹ đến sinh tại cơ sở y tế. Nghiên cứu đề xuất việc tăng cường giáo dục sức khỏe và hỗ trợ cộng đồng để thay đổi nhận thức và hành vi của người dân.

III. Giải pháp và khuyến nghị

Nghiên cứu đưa ra các giải pháp nhằm cải thiện thực trạng chăm sóc mẹ và trẻ sơ sinh tại huyện Krông Pắc. Các giải pháp bao gồm tăng cường giáo dục sức khỏe, cải thiện dịch vụ y tế, và hỗ trợ cộng đồng. Việc đào tạo cô đỡ thôn buôn và người đỡ đẻ tại nhà cũng được đề xuất để đảm bảo an toàn cho bà mẹ và trẻ sơ sinh.

3.1. Tăng cường giáo dục sức khỏe

Giáo dục sức khỏe là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao nhận thức của người dân về lợi ích của việc sinh tại cơ sở y tế. Các chương trình giáo dục cần được triển khai rộng rãi trong cộng đồng, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa. Việc tuyên truyền cần tập trung vào các nhóm bà mẹ lớn tuổi, có trình độ học vấn thấp, và thuộc hộ nghèo.

3.2. Cải thiện dịch vụ y tế

Dịch vụ y tế tại địa phương cần được cải thiện để thu hút nhiều bà mẹ đến sinh tại cơ sở y tế. Các cơ sở y tế cần được trang bị đầy đủ thiết bị và thuốc men để đảm bảo chất lượng chăm sóc. Ngoài ra, việc giảm khoảng cách đến cơ sở y tế cũng là một yếu tố quan trọng để tăng tỷ lệ sinh tại cơ sở y tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chăm sóc thiết yếu trong và ngay sau sinh cho bà mẹ và trẻ sơ sinh trong 24 giờ đầu là can thiệp y tế có ý nghĩa sống còn nhằm giảm tỷ lệ tử vong mẹ và tử vong sơ sinh trên toàn cầu. Theo báo cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới, mỗi ngày trên thế giới ghi nhận khoảng 830 ca tử vong mẹ do các biến chứng thai sản, trong đó 99% trường hợp tập trung tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Tại Việt Nam, mặc dù tỷ suất tử vong mẹ toàn quốc đã giảm ấn tượng xuống còn 69 trên 100.000 trẻ đẻ sống vào năm 2015, sự chênh lệch chăm sóc sức khỏe giữa các vùng miền và nhóm dân tộc vẫn còn rất lớn. Tử vong mẹ ở các nhóm đồng bào dân tộc thiểu số cao gấp hơn 4 lần so với người Kinh, đồng thời tỷ lệ phụ nữ dân tộc thiểu số sinh con tại nhà vẫn chiếm từ 40% đến 60% tại các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên.

Nhằm giải quyết bất cập này, đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Y tế công cộng của tác giả Lê Thị Ánh Nguyệt đã tập trung nghiên cứu thực trạng sinh nở của đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng sâu vùng xa. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu bao gồm: mô tả thực trạng lựa chọn nơi sinh và phân tích một số yếu tố ảnh hưởng của bà mẹ dân tộc Xơ Đăng tại huyện Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk năm 2019; đồng thời đánh giá toàn diện việc thực hiện các can thiệp chăm sóc trong và ngay sau sinh cho bà mẹ và trẻ sơ sinh tại cơ sở y tế cũng như tại nhà. Nghiên cứu được triển khai từ tháng 12 năm 2018 đến tháng 8 năm 2019 trên 199 bà mẹ tại 2 xã khó khăn là Ea Uy và Ea Yiêng. Công trình mang lại bằng chứng thực nghiệm vững chắc, giúp các nhà quản lý y tế địa phương xây dựng chiến lược can thiệp trúng đích nhằm nâng cao tỷ lệ sinh con an toàn và giảm thiểu triệt để tử vong chu sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng khung phân tích dựa trên mô hình các yếu tố quyết định sức khỏe của Marc Lalonde đưa ra năm 1981, kết hợp cùng các hướng dẫn chuyên môn quốc gia về chăm sóc sức khỏe sinh sản của Bộ Y tế theo Quyết định 4673/QĐ-BYT. Mô hình lý thuyết chia các yếu tố tác động đến hành vi lựa chọn nơi sinh thành bốn nhóm chính: đặc trưng sinh học và lịch sử sản khoa của cá nhân bà mẹ; môi trường kinh tế và cấu trúc gia đình; các yếu tố văn hóa, giao thông, khoảng cách địa lý; và khả năng tiếp cận hệ thống dịch vụ y tế.

Trong nghiên cứu, ba khái niệm chuyên môn then chốt được chuẩn hóa rõ ràng:

• Chăm sóc thiết yếu sớm cho bà mẹ và trẻ sơ sinh: Quy trình can thiệp chuẩn mực bao gồm tiêm bắp oxytocin dự phòng băng huyết sau sinh, kéo dây rốn có kiểm soát, xoa đáy tử cung, tiếp xúc da kề da liên tục ít nhất 90 phút, kẹp cắt rốn muộn và cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong giờ đầu.
• Người đỡ đẻ có kỹ năng: Nhân viên y tế gồm bác sĩ, nữ hộ sinh, y sĩ sản nhi đã qua đào tạo bài bản, có năng lực xử trí sinh thường và nhận biết, chuyển tuyến kịp thời các tai biến sản khoa.
• Cô đỡ thôn bản và mụ vườn: Cô đỡ thôn bản là phụ nữ dân tộc thiểu số được đào tạo nghiệp vụ y tế từ 6 tháng trở lên để hỗ trợ làm mẹ an toàn tại buôn làng, trong khi mụ vườn là bà đỡ dân gian tự phát hành nghề dựa trên kinh nghiệm truyền khẩu mà không qua trường lớp chuyên môn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang kết hợp hài hòa giữa phương pháp định lượng và phương pháp định tính nhằm thu thập dữ liệu đa chiều, tin cậy. Về nghiên cứu định lượng, cỡ mẫu được tính toán theo công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% và sai số tuyệt đối 0,07. Danh sách điều tra bao gồm toàn bộ 205 bà mẹ dân tộc Xơ Đăng có con dưới 1 tuổi tại hai xã Ea Uy và Ea Yiêng từ ngày 14 tháng 4 năm 2018 đến ngày 14 tháng 4 năm 2019. Sau khi rà soát và loại bỏ 6 trường hợp không hợp lệ do vắng mặt hoặc từ chối, mẫu nghiên cứu chính thức đạt 199 đối tượng. Toàn bộ cuộc phỏng vấn định lượng được thực hiện trực tiếp tại hộ gia đình thông qua bộ câu hỏi cấu trúc thử nghiệm trước, do chính các cô đỡ thôn bản thành thạo tiếng địa phương thực hiện dưới sự giám sát chặt chẽ.

Về nghiên cứu định tính, tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích để thực hiện 8 cuộc phỏng vấn sâu với các bên liên quan gồm trạm trưởng trạm y tế, cán bộ chuyên trách sản khoa, cô đỡ thôn bản, trưởng buôn; cùng với 4 cuộc thảo luận nhóm tập trung trên 20 người bao gồm các bà mẹ sinh tại cơ sở y tế, bà mẹ sinh tại nhà và người thân trong gia đình. Dữ liệu định lượng được làm sạch, nhập bằng Epidata 3.1 và phân tích trên phần mềm SPSS 18 qua các thuật toán thống kê mô tả, kiểm định Chi-square và hồi quy đơn biến xác định tỷ số chênh Odds Ratio với khoảng tin cậy 95%. Dữ liệu định tính được gỡ băng ghi âm, mã hóa theo chủ đề để làm rõ các rào cản tập quán và hành vi văn hóa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu từ 199 đối tượng nghiên cứu đã làm nổi bật thực trạng phân bổ nơi sinh cùng sự khác biệt sâu sắc về mức độ tiếp cận dịch vụ y tế:

Tỷ lệ sinh con tại nhà của phụ nữ Xơ Đăng vẫn ở mức báo động khi chiếm tới 58,3% (116 trường hợp), trong khi tỷ lệ sinh con tại cơ sở y tế chỉ đạt 41,7% (83 trường hợp). Các biến số cá nhân và kinh tế ghi nhận: 94,0% bà mẹ làm nông nghiệp, 88,4% thuộc diện hộ nghèo và cận nghèo, 37,2% có trình độ tiểu học và 13,0% không biết chữ. Đáng chú ý, có tới 33,2% bà mẹ hoàn toàn không đi khám thai trong suốt thai kỳ và chỉ có 12,0% thực hiện đủ 4 lần khám thai định kỳ theo khuyến cáo.

Sự chênh lệch về chất lượng chăm sóc thiết yếu trong 24 giờ đầu sau sinh giữa hai nhóm địa điểm được thể hiện rõ nét qua các chỉ số can thiệp lâm sàng:

• Đối với sản phụ: Tỷ lệ được tiêm oxytocin dự phòng băng huyết tại cơ sở y tế đạt 90,4%, trong khi tại nhà chỉ đạt 7,0%. Quy trình xoa đáy tử cung đạt 83,1% tại trạm y tế và bệnh viện, nhưng tại nhà là 0%. Tỷ lệ bà mẹ được uống bổ sung vitamin A liều cao đạt 74,7% tại cơ sở y tế so với vỏn vẹn 7,0% tại nhà.
• Đối với trẻ sơ sinh: Trẻ sinh tại cơ sở y tế được tiếp xúc da kề da đạt 92,0% và bú mẹ sớm trong giờ đầu đạt 80,3%. Ngược lại, trẻ sinh tại nhà chỉ nhận được các can thiệp này với tỷ lệ tương ứng là 12,9% và 44,8%. Tỷ lệ trẻ được cân trọng lượng đạt 91,6% tại cơ sở y tế so với 8,6% tại nhà; tiêm vitamin K1 phòng xuất huyết não đạt 71,1% tại cơ sở y tế so với 6,9% tại nhà. Toàn bộ 100% trẻ sinh tại trạm y tế được chăm sóc rốn hở, trong khi 18,1% trẻ sinh tại nhà bị băng kín rốn và 9,5% trẻ bị đặt nằm một mình sau khi cắt rốn.

Phân tích các yếu tố nguy cơ cho thấy: Sản phụ sống cách cơ sở y tế trên 5 km có nguy cơ sinh con tại nhà cao gấp 6,1 lần so với người sống gần (OR = 6,1; p < 0,05). Phụ nữ tự quyết định nơi sinh có khả năng sinh tại nhà cao gấp 9,5 lần so với nhóm có sự tư vấn của gia đình hoặc cán bộ y tế (OR = 9,5; p < 0,05). Hộ nghèo và cận nghèo có nguy cơ sinh tại nhà cao gấp 2,1 lần nhóm có kinh tế trung bình (OR = 2,1; p < 0,05). Nhóm bà mẹ không đi khám thai và có từ 3 con trở lên cũng có tỷ lệ sinh tại nhà cao hơn rõ rệt có ý nghĩa thống kê.

Thảo luận kết quả

Khi mô tả sự khác biệt giữa hai nhóm qua biểu đồ phân bố và bảng tổng hợp chỉ số, sự cách biệt về an toàn sinh sản giữa sinh tại trạm y tế và sinh tại nhà hiển hiện rõ ràng. Nguyên nhân cốt lõi khiến 58,3% sản phụ Xơ Đăng sinh tại nhà bắt nguồn từ sự đan xen giữa rào cản địa lý, gánh nặng tài chính và rào cản văn hóa truyền thống. Mặc dù 99,0% bà mẹ có thẻ bảo hiểm y tế, nhưng 78,9% phản ánh gặp rất nhiều khó khăn khi di chuyển đến bệnh viện huyện do đường sá gồ ghề, thiếu phương tiện vận chuyển và sợ phát sinh chi phí sinh hoạt ngoài y tế (56,4% nêu lý do sợ tốn kém).

Bên cạnh đó, tâm lý tự tin thái quá vào kinh nghiệm sinh nở tự nhiên chiếm tới 69,4% lý do sinh tại nhà, khiến các bà mẹ chủ quan không đến cơ sở y tế khi chuyển dạ nhanh. Tập tục nhờ mụ vườn đỡ đẻ (chiếm 75,0% ca sinh tại nhà) và tư thế quỳ, ngồi sinh trên sàn nhà (26,8%) phản ánh niềm tin cố hữu vào các phương pháp dân gian, bất chấp nguy cơ nhiễm trùng và ngạt sơ sinh. Tỷ lệ tiêm vắc xin viêm gan B sơ sinh còn rất thấp ngay cả ở cơ sở y tế (49,4%) và hoàn toàn bằng 0% tại nhà là một khoảng trống dịch vụ nghiêm trọng cần được khắc phục khẩn cấp bằng các giải pháp dây chuyền lạnh lưu động.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực tế, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp can thiệp đồng bộ, có tính hành động cao:

1. Kiện toàn và nâng cao năng lực mạng lưới cô đỡ thôn bản: Trung tâm Y tế huyện Krông Pắc phối hợp cùng các Trạm Y tế xã Ea Uy, Ea Yiêng tổ chức tập huấn định kỳ 6 tháng một lần về quy trình chăm sóc thiết yếu sớm và kỹ năng đỡ đẻ sạch. Cung cấp 100% gói đỡ đẻ sạch chuyên dụng cho cô đỡ thôn bản và nhân viên y tế thôn buôn. Mục tiêu nâng tỷ lệ các cuộc sinh tại nhà ngoài ý muốn được hỗ trợ bởi người đỡ đẻ có kỹ năng lên trên 80% trong giai đoạn 2020-2022.

2. Đổi mới chiến dịch truyền thông thay đổi hành vi văn hóa: Trạm Y tế xã phối hợp với Ủy ban nhân dân xã và các tổ chức đoàn thể huy động trực tiếp già làng, trưởng buôn tham gia tuyên truyền giáo dục sức khỏe. Biên soạn tài liệu truyền thông song ngữ Kinh - Xơ Đăng, tập trung tư vấn lợi ích của việc khám thai định kỳ ít nhất 4 lần và sự nguy hiểm của các tai biến sản khoa khi tự đỡ đẻ tại nhà. Phấn đấu tăng tỷ lệ khám thai đầy đủ lên trên 60% và giảm tỷ lệ sinh tại nhà xuống dưới 25% trước năm 2023.

3. Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật và bổ sung trang thiết bị y tế cơ sở: Sở Y tế tỉnh Đắk Lắk và Trung tâm Y tế huyện đầu tư hoàn thiện cơ sở vật chất, bảo đảm 100% trạm y tế xã có phòng sinh đạt chuẩn, duy trì dây chuyền lạnh bảo quản vắc xin viêm gan B sơ sinh và vitamin K1. Thiết lập quy chế chuyển tuyến cấp cứu sản khoa lưu động 24/7 nhằm hỗ trợ kịp thời các ca chuyển dạ khó ở vùng sâu. Mục tiêu nâng tỷ lệ tiêm vắc xin viêm gan B sơ sinh trong 24 giờ đầu tại trạm y tế lên trên 90%.

4. Thực thi chính sách hỗ trợ tài chính đặc thù cho đồng bào dân tộc thiểu số: Ủy ban nhân dân huyện Krông Pắc xây dựng quỹ hỗ trợ kinh phí vận chuyển, tiền ăn và chi phí sinh hoạt cho sản phụ nghèo người Xơ Đăng khi đến sinh con tại trạm y tế xã hoặc bệnh viện huyện. Thiết lập hệ thống giám sát tử vong mẹ và tử vong sơ sinh chặt chẽ tại cộng đồng để can thiệp kịp thời.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao, là tài liệu tham khảo quan trọng cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý y tế và các nhà hoạch định chính sách công: Cung cấp cơ sở dữ liệu dịch tễ học chính xác về hành vi sinh sản của đồng bào dân tộc thiểu số, hỗ trợ xây dựng các chương trình mục tiêu quốc gia về sức khỏe bà mẹ - trẻ em và phân bổ nguồn lực y tế hợp lý cho vùng Tây Nguyên.
• Bác sĩ sản nhi, nữ hộ sinh và nhân viên y tế tuyến cơ sở: Cung cấp hướng dẫn thực hành chi tiết về quy trình chăm sóc thiết yếu sớm trong điều kiện thực tế tại trạm y tế xã, đồng thời gợi ý các kỹ năng tiếp cận, tư vấn y tế phù hợp với văn hóa của người Xơ Đăng.
• Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Y tế công cộng, Dịch tễ học, Xã hội học y tế: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu kết hợp định lượng - định tính, kỹ thuật chọn mẫu toàn bộ trong cộng đồng thiểu số và cách thức xây dựng mô hình hồi quy phân tích yếu tố ảnh hưởng.
• Các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia phát triển cộng đồng: Cung cấp bức tranh thực tế về các rào cản giới, kinh tế và tập tục địa phương, giúp thiết kế các dự án can thiệp can thiệp y tế cộng đồng đạt hiệu quả bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tỷ lệ sinh con tại nhà của phụ nữ Xơ Đăng tại Krông Pắc vẫn ở mức rất cao (58,3%)?

Thực trạng này xuất phát từ sự kết hợp của nhiều yếu tố: 69,4% bà mẹ cho rằng việc sinh đẻ ở nhà diễn ra thuận lợi theo thói quen truyền thống; 56,4% e ngại chi phí ăn ở phát sinh; 78,9% gặp khó khăn về đường sá khi đến bệnh viện huyện; cùng với tâm lý e ngại tiếp xúc cán bộ y tế (30,2%).

2. Sự khác biệt lớn nhất trong chăm sóc sơ sinh giữa sinh tại cơ sở y tế và sinh tại nhà là gì?

Trẻ sinh tại cơ sở y tế được hưởng các can thiệp chuẩn mực như da kề da (92,0%), bú mẹ sớm (80,3%), tiêm vitamin K1 (71,1%) và chăm sóc rốn hở (100%). Ngược lại, trẻ sinh tại nhà hầu như bị bỏ sót các can thiệp này, thậm chí 18,1% bị băng kín rốn và 75,0% do mụ vườn đỡ đẻ không đảm bảo vô khuẩn.

3. Yếu tố nào có tác động mạnh nhất đến quyết định lựa chọn nơi sinh của sản phụ?

Phân tích thống kê khẳng định quyền tự quyết định nơi sinh của người mẹ có tác động mạnh nhất: người tự quyết định có nguy cơ sinh tại nhà cao gấp 9,5 lần so với người có sự định hướng từ y tế. Kế tiếp là yếu tố khoảng cách địa lý trên 5 km (tăng nguy cơ gấp 6,1 lần) và điều kiện kinh tế nghèo, cận nghèo (tăng nguy cơ gấp 2,1 lần).

4. Vai trò của cô đỡ thôn bản trong việc giảm thiểu tai biến sản khoa tại buôn làng như thế nào?

Cô đỡ thôn bản đóng vai trò là cầu nối văn hóa và y tế quan trọng nhất. Họ thông thạo tiếng nói, nắm rõ tập quán địa phương để vận động bà mẹ đi khám thai, trực tiếp hỗ trợ các ca đẻ rơi ngoài ý muốn bằng kỹ thuật đỡ sạch và sơ cứu chuyển tuyến kịp thời khi phát hiện dấu hiệu nguy hiểm.

5. Tại sao tỷ lệ tiêm phòng vắc xin viêm gan B trong 24 giờ đầu cho trẻ sơ sinh tại địa phương lại đạt rất thấp?

Tỷ lệ này chỉ đạt 49,4% tại cơ sở y tế và 0% tại nhà do trẻ sinh tại nhà không được tiếp cận y tế kịp thời, trong khi các trạm y tế xã vùng sâu còn gặp nhiều khó khăn về thiết bị bảo quản dây chuyền lạnh và nhân lực chuyên trách tiêm chủng tại chỗ trong ngày nghỉ, ngày lễ.

Kết luận

• Tỷ lệ sinh con tại nhà của phụ nữ dân tộc Xơ Đăng tại huyện Krông Pắc năm 2019 vẫn chiếm tỷ trọng lớn với 58,3%, tiềm ẩn nhiều nguy cơ đe dọa an toàn tính mạng của bà mẹ và trẻ sơ sinh.
• Chăm sóc thiết yếu trong 24 giờ đầu tại cơ sở y tế đạt tỷ lệ cao với tiêm oxytocin (90,4%), tiếp xúc da kề da (92,0%), bú mẹ sớm (80,3%), vượt trội hoàn toàn so với các ca sinh tại nhà.
• Các hủ tục sản khoa tại nhà vẫn còn phổ biến như 75,0% do mụ vườn đỡ, 26,8% quỳ sinh trên sàn gỗ, 18,1% băng kín rốn và hầu như không có trẻ nào được tiêm vắc xin viêm gan B sơ sinh.
• Ba yếu tố nguy cơ hàng đầu thúc đẩy sinh con tại nhà là sản phụ tự quyết định nơi sinh (OR = 9,5), khoảng cách địa lý xa trên 5 km (OR = 6,1) và hoàn cảnh kinh tế nghèo khó (OR = 2,1).
• Nghiên cứu đã cung cấp hệ thống bằng chứng khoa học toàn diện, thúc đẩy ngành y tế địa phương triển khai ngay các gói can thiệp đào tạo cô đỡ thôn bản và hỗ trợ chính sách an sinh xã hội cho đồng bào dân tộc thiểu số trong giai đoạn tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm dùng trong nghiên cứu. Chăm sóc trong sinh và ngay sau sinh: Là một quá trình theo dõi, chăm sóc BM-TSS từ lúc chuyển dạ sinh đến hết 24 giờ đầu sau sinhtức là vào ngày thứ nhất sau sinh, bao gồm các chăm sóc thiết yếu (CSTY) cơ bản và các chăm sóc thường quy tại một cuộc đẻ cho BM-TSS theo qui định, nhằm phát hiện những trường hợp không được bình thường để xử trí kịp thời, đồng thời hướng dẫn bà mẹ biết cách chăm sóc bản thân và cho trẻ được khỏe mạnh [18],[3]. Chăm sóc bà mẹ trong và ngay sau sinh: Chăm sóc cho bà mẹ trong và ngay sau sinh gồm cácCSTY cơ bản như kẹp cắt dây rốn muộn có kiểm soát; tiêm thuốc Oxytocin gây co hồi tử cung; xoa đáy tử cung 15 phút/lần sau liên tục trong 2 giờ đầu sau khi nhau thai sổ ở giai đoạn 3, cho trẻ bú ngay sau sinh và một số chăm sóc thường quy khác như bà mẹ sinh con có sự tham gia hỗ trợ của CBYT; nơi sinh con có đầy đủ phương tiện thiết yếu; bà mẹ được uống VitaminA ngay sau sinh để bổ sung vi chất, đảm bảo vệ sinh.

Đó là những chăm sóc cần thiết cần được làm ngay tại cuộc đẻ [18],[37]. Chăm sóc trẻ sơ sinh trong và ngay sau sinh: Gồmnhững CSTY cơ bản và những chăm sóc thường quy cho TSS ngay sau khi trẻ vừa lọt lòng mẹtrong ngày đầu sau sinh, nhằm phục hồi tình trạng sức khỏe cho TSS, để thích nghi đáp ứng với môi trường sống bên ngoài dạ con. Trong đó, chăm sóc thiết yếulà những chăm sóc khi trẻ vừa chui ra khỏi bụng mẹ như(1) lau khô và ủ ấm không để hạ thân nhiệt; (2) đặt trẻ trên bụng/ngực mẹ tiếp xúc da với da và kéo dài 90 phút; (3) cắt rốn chậm (ngay sau khi động mạch rốn ngừng đập); (3) cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn sớm trong 1giờ đầu ngay sau sinh [37],[14]. Chăm sóc thường quy lànhững chăm sóc giản đơn liên tục cần được tiến hành ngay sau sinhnhư: Chăm sóc rốn để rốn hở, cân; đo; nhỏ thuốc mắt cho trẻ; thăm khám toàn thân; tiêm vitamin K1đề phòng xuất huyết não và tiêm phòng vắc xin Viêm gan siêu vi B [18],[3].

5 Sinh con tại cơ sở y tế: Là những trường hợp bà mẹ mang bầu đến tại CSYT nhà nước hay tư nhân để sinh con dưới sự theo dõi và chăm sóc của CBYT có tay nghề đỡ đẻ [18]. Sinh con tại nhà: Là cuộc sinh nở của bà mẹ được thực hiện và diễn ra ngay tại nhà mà không đến CSYT để sinh con, với những lý do khác nhau. Sinh con tại nhà có thể có hoặc không có CBYT có tay nghề tham gia đỡ đẻ. Thường các cuộc đẻ tại nhà không có đầy trang thiết bị như dụng cụ đỡ đẻ, thuốc cấp cứu và không đảm bảo vệ sinh[18].

Người đỡ đẻ có kỹ năng: Là CBYT gồm Nữ hộ sinh, bác sỹ, Y sĩ sản nhi (YSSN), là những người được tập huấn thực hành thành thạo một cách bài bản về kỹ năng đỡ đẻ và CSTY theo qui trình cơ bản. Để giúp chẩn đoán và xử trí những ca mang thai thường (không có biến chứng) giai đoạn trong và ngay sau sinh một cách chuẩn xác, chuyển tuyến kịp thời các trường hợp biến chứng ở BM-TSS[4],[18]. Cô đỡ thôn buôn: Là đối tượng phụ nữ người DTTS sinh sống tại các buôn, đã được tham gia học tập ngắn hạn hay liên tục trong 6 tháng về những kỹ năng truyền thông trực tiếp làm mẹ an toàn (LMAT); thành thạo biết cách đỡ đẻ sạch một cách bài bản, tham gia hỗ trợ đỡ đẻ cho các trường hợp sinh tại nhà xảy ra ngoài ý muốn; biết cách chăm sóc BM-TSS trong và ngay sau sinh; tư vấn vận động bà mẹ mang thai sinh con tại CSYT[18]. Mụ vườn: Hay bà đỡ dân gian là người có uy tín, kinh nghiệm đỡ đẻ, được người nhà hoặc bà mẹ mời đến đỡ đẻ cho các trường hợp sinh tại nhà, những bà đỡ này, không thông qua trường lớp đào tạo, tập huấn dài hạn hay ngắn hạn về kỹ năng đỡ đẻ hay chăm sóc cho BM-TSS trong và ngay sau sinh theo quy trình[18].

Tư vấn chăm sóc trong và ngay sau sinh: Trước khi thực hiện quy trình chăm sóc thiết yếu,đỡ đẻ cho bà mẹ hay thực hiện thủ thuật cho BM-TSS, gia đình và bà mẹ đã được CBYT tư vấn hướng dẫn về lợi ích của việc chăm sóc sớm cho BM-TSS, để họ an tâm hợp tác, giúp họ biết cách 6 chăm sóc bản thân và trẻ để phát hiện sớm kịp thời nguy cơ tai biến, nhằm hạn chế những hậu quả của nó đem lại là TVM-TVSS ngay sau sinh[18],[3].Chăm sóc bà mẹ -trẻ sơ sinh trong và ngay sau sinh.Chăm sóc bà mẹ trong và ngay sau sinh. Mang thai và sinh con là một quá trình sinh lý bình thường của bà mẹ. Tuy nhiên, quá trình này, có thể gặp nhiều nguy cơ cho bà mẹ. Theo ước tính trên toàn cầu, 15% trường hợp có biến chứng khi sinh con và ngay sau sinh không có dấu hiệu báo trước.

Tử vong mẹ xảy ra trong ngày đầu sau sinh hầu hết số là do băng huyết (sau sinh con) chiếm 26-33%, nhiễm độc thai nghén chiếm 18%, tiếp đến là nhiễm trùng và các nguyên nhân gián tiếp khác [32],[40]. Phần lớn TVM có thể ngăn ngừa được với những biện pháp đơn giản nhưng đem lại hiệu quả cao [42]. Chăm sóc bà mẹ trong và ngay sau sinh là từ khi chuyển dạ sinh đến hết một ngày đầu sau sinh, gồm các chăm sóc tích cựu để dự phòng, phát hiện sớm và xử trí tích cực khi có biến chứng xảy ra, như các CSTY cơ bản và những chăm sóc thường quy[27],[18],[26].Lợi ích đem lại là, nhận biết sớm và phòng ngừa được các rủi ro có thể đến với bà mẹ, nhằm bảo vệ sự an toàn trong lúc sinh nở, giảm bệnh tật và TVM cho bà mẹ[26],[44]. Bà mẹ sinh con được chăm sóctốt nhất tại CSYT, vì tại đây có đầy đủ phương tiện cơ cấp cứu cơ bản, dụng cụ trang thiết bị và nhân lực để có thể phòng các biến chứng thường gặp như chảy máu sau sinh, cứu sống mẹ.

Nếu trường hợp sinh tại nhà, thì phải có sự tham gia bởi CBYT đã qua tập huấn về kỹ năng đỡ đẻ[17],[29]. Hầu hết số sản phụSCTNkhông được hỗ trợ chăm sóc của người đỡ đẻ có tay nghề. Một số ít sản phụ SCTN có sợ tham gia hỗ trợ của CBYT và CĐTB đã qua trường lớp đào tạo đỡ đẻ và có dùng gói đỡ đẻ sạch, tuy nhiên số CĐTB tham gia hỗ trợ cuộc đẻ tại nhà không nhiều, phần lớn là do mụ vườn hoặc các thành viên gia đình đỡ và không dùng gói đỡ đẻ sạch[21],[2]. Chăm sóc cho bà mẹ tốt nhất trong và ngay khi sinh với trợgiúp của là một trong những hoạt động cần được thực hiện theo đúng quy định.Những người cung cấp dịch vụ đòi hỏi phải thành thạo thực hiện đủ đầy các bước tiên lượng cho một cuộc sinh con, thông qua quá trình thăm khám, theo dõi, hướng dẫn chăm sóc.

Đây là 7 chiến lược can thiệp tốt nhất, nhằm đảm bảo quá trình sinh con xảy ra bình thường với sự chăm sóc,theo dõi chặt chẽ của CBYT có chuyên môn thực hiện. Chăm sóc đầy đủ các bước cơ bản cho cuộc sinh giúp bà mẹ có trải nghiệm tốt trong quá trình sinh con, làm giảm rủi ro TVM (95%), giảm nguy cơ chảy máu sau sinh do hậu quả tai biến khi chuyển dạ (67%), giảm TVSS (40%) do ngạt[27],[26]. Vấn đề trọng tâm CSYT trong và ngay sau sinh cho sản phụ là được sinh con tại CSYT, haycó sự tham gia trợ giúp của CBYT hay CĐTB đã qua trường lớp đào tạo. Đây được coi là một trong số phương án then chốt để giảm TVM đã góp phần hoàn thiện Mục tiêu thiên niên kỷ số 5 là giảm ¾ TVM vào năm 2015so với năm 1990[6],[40],[44].

Theo kêu gọi của UNFPA và WHO (2015) trên toàn cầu, các nước cần nổ lực để tăng tỷ lệ bà mẹ đến CSYT để sinh con để đạt mức từ 85% vào năm 2010 đến 90 % vào năm 2015[42]. Thế nhưng, trong thực tế các nước chỉ đạt chỉ tiêu với tỷ lệ 69% trong giai đoạn năm 2010-2015 [42].Tỷ lệ sinh con tại CSYT rất khác biệt theo từng quốc gia, một số quốc gia giàu tỷ lệ sinh con tại CSYT đã đạt mức 100%, nhưng ở một số nước nghèo mới chỉ đạt 20%[44], [40]. Ở Việt Nam, chăm sóc SKBM luôn ở trong vị trí hàng đầu trong các can thiệp cải thiện SKBM-TE. Mục tiêu cải thiện SKBM đã có nhiều trong chính sách ưu tiên của Đảng và Nhà nước, là một cấu phần quan trọng trong Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân và các Nghị định liên quan khác với mục tiêu bảo vệ SKBM-TE được khỏe mạnh và an toàn.

Theo báo cáo hàng năm của hệ thống CSSKSS, tỷlệ phụ nữ sinh con tại CSYTtrên cả nước đạttrên 90%, với kết quả này đã đóng góp một phần quan trọng trong việc giảm TVM-TVSS ở nước ta nhiều năm vừa qua[17]. Chăm sóc trẻ sơ sinh trong và ngay sau sinh. Chăm sóc cho trẻ sơ sinh (TSS)trong và ngay sau sinhlà một quá trình chăm sóc liên tục từ khi trẻ vừa lọt lòng mẹ đến khi trẻ sinh ra đượcchăm sóc toàn diệntrong ngày đầu sau sinh (trong vòng 24 giờ đầu sau sinh) bởi những can thiệp đơn thuần gồm các CSTY và chăm sóc thường quy có thể thực hiện được ở tất cả các tuyến y tế[26],[18]. Theo WHO, chăm sóc cho TSS trong và ngay sau sinhgồm các biện pháp đơn gản như: Lau khô, ủ ấm, cho trẻ nằm trên bụng/ngực bà mẹ từ nhữnggiây phút đầu tiên vừa lọt lòng.

Trẻ vừa sinh ra được nằm tiếp xúc da kề da với mẹ 8 không những làm tăng tình “mẫu tử”mà còn ủ ấm cho trẻ, giúp trẻ dễ dàng tìm bầu vú bú để được bú sớm, bú hoàn toàn những giọt sữa mẹ đầu tiên trong vòng giờ đầu sau sinh[41],[28].Cho trẻ bú mẹ sớm là cung cấp nguồn dinh dưỡng lý tưởng nhất cho trẻ mới sinh và cũng là bổ sung cho trẻ “liều vắc xin đầu tiên” tạo sức đề kháng thích nghi môi trường sống bên ngoài. Chăm trong và ngay sau sinh cho trẻ được thực hiện ngay tại phòng đỡ đẻ của CSYT ở các tuyến, mà không yêu cầu nhiều về trang thiết bị hiện đại đắt tiền hay phức tạp và cũng có thể thực hiện tại hộ gia đình với sự bao phủ của Hộ sinh. Qui trình chăm sóc là các thao tác thực hiện theo trình tự, có thể để đem lại hiệu quả tốt nhất cho trẻ.