Luận văn thực trạng biểu hiện căng thẳng tâm lý và một số yếu tố liên quan ở nhân viên y tế khối lâm sàng tại bệnh viện đa khoa phương đông năm 2021

Khám phá thực trạng căng thẳng tâm lý và các yếu tố liên quan ở nhân viên y tế khối lâm sàng tại bệnh viện đa khoa Phương Đông năm 2021.

• Tác giả: Đào Thị Ánh Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Bằng
• Trường học: Trường Đại học Y tế Công cộng
• Chuyên ngành: Y tế Công cộng
• Đề tài: Thực trạng biểu hiện căng thẳng tâm lý và một số yếu tố liên quan ở nhân viên y tế khối lâm sàng tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, năm 2021
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm liên quan đến căng thẳng tâm lý của nhân viên y tế
• 1.1.1. Định nghĩa về NVYT
• 1.1.2. Căng thẳng tâm lý và căng thẳng nghề nghiệp
• 1.1.3. Biểu hiện của căng thẳng tâm lý
• 1.1.4. Ảnh hưởng của căng thẳng tâm lý
• 1.2. Thực trạng căng thẳng tâm lý của NVYT
• 1.2.1. Thực trạng căng thẳng tâm lý của NVYT trên Thế giới
• 1.2.2. Thực trạng căng thẳng tâm lý của NVYT tại Việt Nam
• 1.3. Một số yếu tố liên quan đến căng thẳng tâm lý của NVYT
• 1.3.1. Yếu tố cá nhân
• 1.3.2. Yếu tố gia đình
• 1.3.3. Yếu tố công việc
• 1.4. Giới thiệu về bộ công cụ đánh giá căng thẳng tâm lý
• 1.4.1. Thang đo nhận thức căng thẳng (Perceived Stress Scale - PSS)
• 1.4.2. Thang đo đánh giá căng thẳng (JCQ-V)
• 1.4.3. Thang đo đánh giá stress, lo âu, trầm cảm (DASS)
• 1.5. Địa bàn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Mẫu nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp chọn mẫu
• 2.5. Phương pháp và công cụ thu thập số liệu
• 2.5.1. Công cụ thu thập số liệu
• 2.5.2. Quy trình thu thập số liệu
• 2.6. Các biến số trong nghiên cứu định lượng
• 2.6.1. Nhóm biến số độc lập
• 2.6.2. Nhóm biến số phụ thuộc
• 2.7. Các khái niệm, thước đo, tiêu chuẩn đánh giá
• 2.8. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 2.9. Vấn đề đạo đức của nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.1.1. Đặc điểm cá nhân của đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Các yếu tố gia đình
• 3.1.3. Yếu tố công việc
• 3.2. Thực trạng biểu hiện căng thẳng tâm lý ở NVYT khối lâm sàng tại BVĐK Phương Đông
• 3.3. Các yếu tố liên quan đến tình trạng biểu hiện căng thẳng tâm lý của NVYT khối lâm sàng tại BVĐK Phương Đông
• 3.3.1. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
• 3.3.2. Thực trạng biểu hiện căng thẳng tâm lý của NVYT khối lâm sàng
• 3.3.3. Phân tích yếu tố liên quan đến tình trạng căng thẳng tâm lý của NVYT khối lâm sàng
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Mối liên quan giữa yếu tố cá nhân với tình trạng căng thẳng tâm lý
• 4.2. Mối liên quan giữa yếu tố gia đình với tình trạng căng thẳng tâm lý
• 4.3. Mối liên quan giữa yếu tố công việc với tình trạng căng thẳng tâm lý
• 4.3.1. Mối liên quan giữa nội dung công việc với tình trạng căng thẳng tâm lý
• 4.3.2. Mối liên quan giữa môi trường làm việc với tình trạng căng thẳng tâm lý
• 4.3.3. Mối liên quan giữa mức độ khuyến khích trong công việc với tình trạng căng thẳng tâm lý
• 4.4. Hạn chế của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU ĐỒNG Ý THAM GIA PHÁT VẤN NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 2: PHIẾU ĐIỀU TRA ĐỊNH LƯỢNG
• PHỤ LỤC 3: BẢNG BIẾN SỐ NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Thực trạng căng thẳng tâm lý ở nhân viên y tế

Nghiên cứu tại Bệnh viện Phương Đông năm 2021 cho thấy tỷ lệ căng thẳng tâm lý ở nhân viên y tế khối lâm sàng là 77.4%. Trong đó, mức độ căng thẳng được phân loại thành nhẹ (42.3%), vừa (28.9%) và nặng (6.2%). Căng thẳng tâm lý không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần mà còn tác động tiêu cực đến hiệu suất công việc và chất lượng chăm sóc bệnh nhân. Các yếu tố như áp lực công việc, điều kiện làm việc, và thiếu hỗ trợ tâm lý được xác định là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhân viên y tế tại các bệnh viện tư nhân như Bệnh viện Phương Đông chịu nhiều áp lực hơn so với các bệnh viện công lập.

1.1. Yếu tố cá nhân và gia đình

Các yếu tố cá nhân như tuổi tác, tình trạng hôn nhân, và thâm niên công tác có mối liên hệ chặt chẽ với căng thẳng tâm lý. Nghiên cứu cho thấy nhân viên trẻ tuổi và những người có thâm niên thấp thường dễ bị căng thẳng hơn. Bên cạnh đó, yếu tố gia đình như mối quan hệ giữa các thành viên và thu nhập bình quân cũng ảnh hưởng đáng kể đến tình trạng này. Những người có mối quan hệ gia đình không tốt hoặc thu nhập thấp có nguy cơ cao hơn.

1.2. Yếu tố công việc

Áp lực công việc và điều kiện làm việc là hai yếu tố chính gây ra căng thẳng tâm lý ở nhân viên y tế. Nghiên cứu chỉ ra rằng làm thêm giờ, thiếu sự hỗ trợ từ ban lãnh đạo, và môi trường làm việc không thuận lợi là những nguyên nhân hàng đầu. Đặc biệt, nhân viên y tế khối lâm sàng thường xuyên phải đối mặt với nguy cơ lây nhiễm bệnh tật và áp lực từ bệnh nhân, điều này làm gia tăng mức độ căng thẳng.

II. Yếu tố liên quan đến căng thẳng tâm lý

Nghiên cứu đã xác định nhiều yếu tố liên quan đến căng thẳng tâm lý ở nhân viên y tế tại Bệnh viện Phương Đông. Các yếu tố này bao gồm cả yếu tố cá nhân, gia đình, và công việc. Đặc biệt, áp lực công việc và thiếu hỗ trợ tâm lý được coi là những yếu tố quan trọng nhất. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc thiếu các chương trình hỗ trợ tâm lý và chế độ đãi ngộ không phù hợp là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng căng thẳng kéo dài.

2.1. Yếu tố cá nhân

Tuổi tác, giới tính, và thâm niên công tác là những yếu tố cá nhân có ảnh hưởng lớn đến căng thẳng tâm lý. Nghiên cứu cho thấy nhân viên trẻ tuổi và những người có thâm niên thấp thường dễ bị căng thẳng hơn. Ngoài ra, giới tính cũng là một yếu tố quan trọng, với tỷ lệ nữ giới bị căng thẳng cao hơn nam giới.

2.2. Yếu tố công việc

Áp lực công việc, làm thêm giờ, và thiếu sự hỗ trợ từ ban lãnh đạo là những yếu tố công việc chính gây ra căng thẳng tâm lý. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng môi trường làm việc không thuận lợi và thiếu cơ hội phát triển chuyên môn cũng là nguyên nhân quan trọng.

III. Giải pháp và khuyến nghị

Nghiên cứu đưa ra một số khuyến nghị nhằm giảm thiểu căng thẳng tâm lý ở nhân viên y tế tại Bệnh viện Phương Đông. Các giải pháp bao gồm cải thiện điều kiện làm việc, tăng cường hỗ trợ tâm lý, và xây dựng chế độ đãi ngộ phù hợp. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tổ chức các hoạt động thi đua khen thưởng và tạo môi trường làm việc thân thiện, gắn kết.

3.1. Cải thiện điều kiện làm việc

Cải thiện điều kiện làm việc là một trong những giải pháp quan trọng nhất. Nghiên cứu khuyến nghị bệnh viện nên đầu tư vào cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại, và giảm tải công việc cho nhân viên. Điều này sẽ giúp giảm bớt áp lực công việc và cải thiện sức khỏe tâm thần của nhân viên.

3.2. Hỗ trợ tâm lý

Tăng cường hỗ trợ tâm lý là giải pháp cần thiết để giảm thiểu căng thẳng tâm lý. Nghiên cứu đề xuất bệnh viện nên tổ chức các buổi tư vấn tâm lý, đào tạo kỹ năng quản lý căng thẳng, và xây dựng các chương trình hỗ trợ tinh thần cho nhân viên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, các vấn đề về sức khỏe tâm thần đang ảnh hưởng trực tiếp đến khoảng 25% dân số và 20% lực lượng lao động trên toàn cầu. Trong lĩnh vực y tế, nhân viên y tế khối lâm sàng là đối tượng đặc thù thường xuyên đối mặt với áp lực chuyên môn cao, nguy cơ phơi nhiễm bệnh tật và tình trạng căng thẳng tâm lý kéo dài. Bệnh viện Đa khoa Phương Đông là bệnh viện tư nhân hạng 3 tại Hà Nội, chính thức hoạt động từ tháng 10 năm 2018 với quy mô 106 giường bệnh và gần 250 nhân sự. Trung bình mỗi ngày, bệnh viện tiếp nhận trên 700 lượt khám chữa bệnh, dẫn đến tình trạng quá tải cục bộ tại các khoa lâm sàng. Thống kê nội bộ cho thấy tỷ lệ xin nghỉ việc ở khối lâm sàng cao gấp 2,5 lần so với khối hành chính điều hành, dù lực lượng này chiếm tới 67% tổng nhân sự toàn viện.

Xuất phát từ thực tiễn trên, nghiên cứu được thực hiện nhằm mô tả thực trạng biểu hiện căng thẳng tâm lý và xác định các yếu tố liên quan ở 203 nhân viên y tế khối lâm sàng tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông từ tháng 12 năm 2020 đến tháng 12 năm 2021. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống số liệu khoa học đáng tin cậy, giúp các nhà quản lý y tế tư nhân đánh giá toàn diện gánh nặng tâm lý nghề nghiệp. Đây là cơ sở thực chứng quan trọng để ban lãnh đạo bệnh viện xây dựng chính sách đãi ngộ phù hợp, cải thiện điều kiện lao động và triển khai các giải pháp can thiệp kịp thời nhằm bảo vệ sức khỏe tinh thần cho đội ngũ y bác sĩ tuyến đầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết căng thẳng sinh học của Hans Selye, nhìn nhận căng thẳng tâm lý là phản ứng sinh học không đặc hiệu của cơ thể trước các kích thích môi trường. Đồng thời, tác giả kết hợp mô hình đáp ứng căng thẳng của G. Butler và định nghĩa của Viện Quốc gia về An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Hoa Kỳ (NIOSH), nhấn mạnh sự mất cân bằng giữa đòi hỏi công việc và năng lực của người lao động.

Các khái niệm trọng tâm bao gồm: sức khỏe tâm thần theo Tổ chức Y tế Thế giới; nhân viên y tế khối lâm sàng theo Thông tư số 28/2014/TT-BYT; và biểu hiện căng thẳng tâm lý trên các khía cạnh cảm xúc, nhận thức, hành vi và sinh lý. Khung mô hình nghiên cứu bao gồm 3 nhóm yếu tố độc lập tác động đến căng thẳng: nhóm yếu tố cá nhân (tuổi, giới tính, tình trạng hôn nhân, vị trí chuyên môn, thâm niên công tác, hoạt động thể lực); nhóm yếu tố gia đình (nhà ở, thu nhập bình quân, mối quan hệ gia đình); và nhóm yếu tố công việc (thời gian làm thêm giờ, mức độ ổn định, môi trường làm việc, thái độ của người bệnh và chế độ khuyến khích).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích, tiến hành thu thập dữ liệu định lượng từ ngày 15 tháng 3 năm 2021 đến ngày 30 tháng 3 năm 2021. Cỡ mẫu được tính toán theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95%, sai số tuyệt đối mong muốn 6% và tỷ lệ dự đoán 20%, xác định cỡ mẫu tối thiểu là 170 đối tượng cộng thêm 10% dự phòng là 187 đối tượng. Nghiên cứu đã chọn mẫu toàn bộ 203 nhân viên y tế khối lâm sàng đang làm việc tại 5 khoa: Nội, Ngoại, Sản, Nhi và Chuyên khoa lẻ nhằm đảm bảo tính đại diện cao.

Công cụ thu thập dữ liệu là bộ câu hỏi phát vấn tự điền gồm 6 phần và 36 câu hỏi. Tình trạng căng thẳng tâm lý được sàng lọc qua 7 tiểu mục thuộc cấu phần Stress của thang đo DASS-21 đã được chuẩn hóa tại Việt Nam (thang điểm Likert từ 0 đến 3, nhân đôi tổng điểm; điểm cắt lớn hơn 14 xác định có biểu hiện căng thẳng với các mức: nhẹ từ 15 đến 18 điểm, vừa từ 19 đến 25 điểm, nặng từ 26 đến 33 điểm và rất nặng từ 34 điểm trở lên). Phiếu khảo sát được thử nghiệm trước trên 10 nhân viên y tế tại cơ sở y tế tương đương. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm EpiData 3.1 và SPSS 20.0, áp dụng kiểm định Khi bình phương và kiểm định chính xác Fisher để xác định tỷ suất chênh (OR), khoảng tin cậy 95% (CI 95%) ở mức ý nghĩa p nhỏ hơn 0,05. Đề tài được thông qua bởi Hội đồng Đạo đức Trường Đại học Y tế Công cộng theo Quyết định số 96/2021/YTCC-HD3.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ biểu hiện căng thẳng tâm lý ở nhân viên y tế khối lâm sàng tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông là 77,4% (157 trên tổng số 203 người), với điểm trung bình đạt 16,9 ± 5,8 điểm. Trong đó, mức độ nhẹ chiếm 42,3%, mức độ vừa chiếm 28,9%, mức độ nặng chiếm 6,2% và không có trường hợp rất nặng.

Về vị trí công việc, tỷ lệ căng thẳng cao nhất ở kỹ thuật viên (94,1%), tiếp theo là điều dưỡng (88,9%), nữ hộ sinh (80,0%), bác sĩ (52,2%) và dược sĩ (50,0%). Nhóm kỹ thuật viên, điều dưỡng và hộ sinh có nguy cơ căng thẳng cao gấp 7,0 lần nhóm bác sĩ và dược sĩ (OR = 7,0; CI 95%: 2,5 - 19,7; p < 0,001). Về khoa phòng, tỷ lệ căng thẳng dẫn đầu tại khoa Ngoại (84,6%), khoa Nhi (82,4%), khoa Nội (81,2%), Chuyên khoa lẻ (80,8%) và thấp nhất tại khoa Sản (64,0%).

Phân tích đơn biến xác định các yếu tố liên quan có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) gồm: thường xuyên đối mặt với thái độ không tốt của bệnh nhân hoặc người nhà làm tăng nguy cơ căng thẳng gấp 16,6 lần (OR = 16,6; CI 95%: 4,0 - 69,7); không hài lòng với hình thức động viên khen thưởng làm tăng nguy cơ gấp 20,9 lần (OR = 20,9; CI 95%: 4,0 - 108,8); tuổi từ 35 trở xuống có nguy cơ gấp 13,6 lần (OR = 13,6; CI 95%: 4,3 - 42,8); thâm niên dưới 10 năm có nguy cơ gấp 11,3 lần (OR = 11,3); chưa có nhà riêng có nguy cơ gấp 10,2 lần (OR = 10,2); thu nhập gia đình dưới 10 triệu đồng/tháng có nguy cơ gấp 11,3 lần (OR = 11,3); làm thêm giờ có nguy cơ gấp 9,6 lần (OR = 9,6); và không tham gia thể lực có nguy cơ gấp 11,9 lần (OR = 11,9).

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ căng thẳng 77,4% tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông cao hơn đáng kể so với mức 36,9% tại Bệnh viện Ung bướu Hà Nội năm 2011 và 24,5% tại Bệnh viện Đa khoa 115 Nghệ An năm 2013. Sự khác biệt này xuất phát từ đặc thù môi trường bệnh viện tư nhân chất lượng cao, nơi người bệnh chi trả viện phí lớn và đòi hỏi sự chăm sóc khắt khe. Bên cạnh đó, có tới 83,5% nhân viên phải làm thêm giờ từ 1 đến 2 ngày mỗi tuần trong bối cảnh kiểm soát dịch bệnh phức tạp năm 2021.

Dữ liệu phản ánh áp lực lớn từ sự mất cân đối giữa công sức và thu nhập khi có 52,6% nhân viên nhận định thu nhập chưa phù hợp và 89,7% chưa hài lòng với các hình thức động viên. Đáng lưu ý, nhóm nhân viên nhận thấy có cơ hội học tập nâng cao chuyên môn lại có tỷ lệ căng thẳng cao gấp 27,8 lần (OR = 27,8; CI 95%: 3,1 - 246,7), phản ánh gánh nặng tâm lý khi vừa phải hoàn thành chỉ tiêu chuyên môn vừa phải nỗ lực đào tạo liên tục. Các kết quả này có thể được trình bày trực quan thông qua biểu đồ cột phân bố tỷ lệ căng thẳng theo chuyên môn và bảng tổng hợp các tỷ suất chênh OR để làm rõ thứ tự ưu tiên can thiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên bằng chứng thực nghiệm, nghiên cứu đề xuất 4 giải pháp can thiệp trọng tâm:

1. Cải tiến chính sách tiền lương và đãi ngộ: Ban Giám đốc cùng Phòng Tài chính - Kế toán cần rà soát lại thang bảng lương, xây dựng quy chế khen thưởng minh bạch và công bằng vào các dịp lễ, Tết. Mục tiêu hướng tới là giảm tỷ lệ nhân viên đánh giá thu nhập không phù hợp từ mức 52,6% hiện tại xuống dưới 20% trong quý 3 năm 2021.
2. Tối ưu hóa phân ca và kiểm soát thời gian làm thêm: Phòng Tổ chức Cán bộ phối hợp với Trưởng các khoa lâm sàng sắp xếp lịch trực hợp lý, hạn chế tối đa việc làm thêm giờ quá 2 ngày mỗi tuần (hiện chiếm 9,3%). Cần tuyển dụng bổ sung từ 15% đến 20% nhân lực điều dưỡng và kỹ thuật viên trước quý 4 năm 2021 để giảm tải công việc.
3. Đào tạo kỹ năng giao tiếp và hỗ trợ tâm lý: Phòng Kế hoạch Tổng hợp kết hợp với Công đoàn bệnh viện tổ chức các khóa tập huấn ứng xử, xử lý xung đột với người bệnh (nguồn cơn làm tăng nguy cơ stress gấp 16,6 lần). Đồng thời, thiết lập kênh tư vấn tâm lý nội bộ từ tháng 6 năm 2021 để hỗ trợ kịp thời cho 77,4% nhân viên có biểu hiện căng thẳng.
4. Phát động phong trào rèn luyện thể chất: Ban Chấp hành Công đoàn và Đoàn Thanh niên đẩy mạnh các hoạt động thể dục thể thao nội viện, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ nhân viên tập luyện thường xuyên từ mức 4,1% lên trên 35% trong 6 tháng, tận dụng lợi ích giảm thiểu 11,9 lần nguy cơ căng thẳng tâm lý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

1. Ban lãnh đạo và nhà quản trị bệnh viện tư nhân: Nắm bắt toàn diện sức khỏe tinh thần của nhân sự khối lâm sàng, từ đó tối ưu hóa chính sách đãi ngộ, cải thiện môi trường làm việc và giảm thiểu tỷ lệ xin nghỉ việc (vốn đang cao gấp 2,5 lần ở khối lâm sàng).
2. Học viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Y tế công cộng, Quản lý y tế: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về thiết kế nghiên cứu cắt ngang, quy trình ứng dụng thang đo DASS-21 và phân tích hồi quy các yếu tố nguy cơ trong môi trường y tế tư nhân.
3. Trưởng khoa lâm sàng và điều dưỡng trưởng: Nhận diện sớm các yếu tố gây quá tải ở nhân viên cấp dưới để phân bổ ca trực khoa học, xây dựng môi trường làm việc gắn kết và nâng cao hiệu suất chăm sóc người bệnh.
4. Tổ chức Công đoàn ngành y tế và cơ quan quản lý: Có thêm căn cứ thực tiễn để tham mưu ban hành các quy định về an toàn lao động, định mức giờ làm và chính sách chăm sóc sức khỏe tâm thần định kỳ cho nhân viên y tế ngoài công lập.

Câu hỏi thường gặp

1. Thang đo DASS-21 đánh giá biểu hiện căng thẳng tâm lý ở nhân viên y tế như thế nào? Thang đo sử dụng 7 câu hỏi chuyên biệt để đo lường mức độ khó thư giãn, dễ bị kích động và căng thẳng thần kinh trong tuần qua theo thang điểm từ 0 đến 3. Tổng điểm được nhân đôi, với ngưỡng cắt lớn hơn 14 điểm xác định có căng thẳng (gồm mức nhẹ 15-18 điểm, vừa 19-25 điểm, nặng 26-33 điểm). Điểm trung bình ghi nhận trong nghiên cứu là 16,9 điểm.

2. Tại sao kỹ thuật viên và điều dưỡng lại có tỷ lệ căng thẳng cao hơn bác sĩ? Kỹ thuật viên ghi nhận tỷ lệ căng thẳng 94,1% và điều dưỡng là 88,9%, cao hơn nhiều so với bác sĩ (52,2%). Nguyên nhân do nhóm này trực tiếp thực hiện các thao tác chăm sóc liên tục, thời gian tiếp xúc bệnh nhân kéo dài, thường xuyên chịu áp lực từ thái độ của người nhà và có mức thu nhập bình quân thấp hơn.

3. Yếu tố công việc nào làm tăng nguy cơ căng thẳng tâm lý cao nhất trong nghiên cứu? Áp lực từ cơ hội học tập nâng cao trình độ chuyên môn làm tăng nguy cơ căng thẳng cao nhất (OR = 27,8), tiếp theo là sự không hài lòng với hình thức động viên khen thưởng của bệnh viện (OR = 20,9) và việc thường xuyên đối mặt với thái độ không tốt của bệnh nhân hoặc người nhà (OR = 16,6).

4. Tình trạng làm thêm giờ tác động ra sao đến sức khỏe tâm thần của nhân viên y tế? Khảo sát cho thấy 74,2% nhân viên phải làm thêm 1-2 ngày/tuần và 9,3% làm thêm từ 3 ngày/tuần trở lên. Những người phải làm thêm giờ có nguy cơ xuất hiện biểu hiện căng thẳng tâm lý cao gấp 9,6 lần so với nhóm không làm thêm giờ (OR = 9,6; p < 0,001) do thiếu hụt thời gian tái tạo sức lao động.

5. Biện pháp cá nhân nào giúp nhân viên y tế phòng ngừa căng thẳng hiệu quả nhất? Duy trì tập luyện thể lực đều đặn giúp giảm nguy cơ căng thẳng tới 11,9 lần so với người không tập luyện. Ngoài ra, nhân viên y tế cần chủ động trau dồi kỹ năng giao tiếp ứng xử, sắp xếp thời gian làm việc khoa học và duy trì mối quan hệ hòa thuận trong gia đình để tăng khả năng chống chịu stress.

Kết luận

• Tỷ lệ hiện mắc biểu hiện căng thẳng tâm lý ở nhân viên y tế khối lâm sàng tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông năm 2021 là 77,4%, trong đó mức độ nhẹ chiếm 42,3%, vừa chiếm 28,9% và nặng chiếm 6,2%.
• Vị trí kỹ thuật viên (94,1%) và điều dưỡng (88,9%) chịu áp lực lớn nhất; khoa Ngoại (84,6%) và khoa Nhi (82,4%) là các đơn vị có tỷ lệ căng thẳng cao nhất toàn viện.
• Các yếu tố công việc then chốt làm gia tăng căng thẳng gồm làm thêm giờ (OR = 9,6), thái độ tiêu cực từ người bệnh (OR = 16,6) và chưa hài lòng về chế độ đãi ngộ (OR = 20,9).
• Yếu tố cá nhân và gia đình như tuổi từ 35 trở xuống (OR = 13,6), chưa có nhà riêng (OR = 10,2) và không rèn luyện thể lực (OR = 11,9) làm tăng rõ rệt nguy cơ căng thẳng.
• Luận văn đóng góp hệ thống dữ liệu thực nghiệm giá trị về sức khỏe tâm thần của nhân viên y tế trong khối bệnh viện tư nhân tại Việt Nam.

Kế hoạch can thiệp trong giai đoạn 2021-2022 đòi hỏi ban lãnh đạo bệnh viện khẩn trương thực thi các giải pháp tái cơ cấu thu nhập, điều tiết giờ làm và tổ chức các chương trình hỗ trợ tâm lý chuyên sâu. Hãy bắt đầu cải thiện môi trường làm việc y tế ngay hôm nay bằng cách xây dựng chính sách chăm sóc sức khỏe tinh thần bền vững cho đội ngũ thầy thuốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm liên quan đến căng thẳng tâm lý của nhân viên y tế 1.1 Định nghĩa về NVYT Theo Báo cáo Sức khỏe Thế giới của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2006, nhân lực y tế bao gồm tất cả những người tham gia vào các hoạt động với mục đích nhằm nâng cao sức khỏe cho mọi người (17). NVYT bao gồm những người cung cấp dịch vụ y tế: bác sỹ, điều dưỡng, dược sỹ, kỹ thuật viên (KTV) và những người quản lý và nhân viên khác (nhân viên kế toán, cấp dưỡng, lái xe, hộ lý). Họ góp phần quan trọng và quyết định việc thực hiện chức năng của hầu hết các hệ thống y tế (17). Tại Việt Nam, theo Thông tư số 28/2014/TT-BYT ngày 14/8/2014 của Bộ Y tế Quy định nội dung hệ thống chỉ tiêu thống kê ngành Y tế, NVYT là toàn bộ số lao động hiện đang công tác trong các cơ sở y tế (CSYT) (kể cả công và tư, kể cả biên chế và hợp đồng).

Căn cứ theo Thông tư 28/2014/TT-BYT, nhân viên y tế khối lâm sàng là những người trực tiếp tham gia vào quá trình khám, chữa bệnh của người bệnh.2 Căng thẳng tâm lý và căng thẳng nghề nghiệp Hiện nay, căng thẳng tâm lý là một thuật ngữ được sử dụng rộng rãi. Theo Hans Selye “căng thẳng tâm lý là một phản ứng sinh học không đặc hiệu của cơ thể với những tình huống căng thẳng” (17). Theo nghiên cứu G. Butler, khái niệm chung về căng thẳng tâm lý bao gồm hai khía cạnh: - Tình huống căng thẳng tâm lý: chỉ tác nhân xâm phạm hay kích thích gây ra căng thẳng tâm lý: những tác nhân vật lý, hóa học, tâm lý, xã hội.

- Đáp ứng căng thẳng tâm lý: dùng để chỉ trạng thái phản ứng với căng thẳng tâm lý (phản ứng sinh lý và phản ứng tâm lý) (18). Căng thẳng tâm lý do nghề nghiệp được Viện nghiên cứu quốc gia Hoa Kỳ về sức khỏe và an toàn nghề nghiệp định nghĩa là “những phản ứng có hại về thể chất và cảm xúc xảy ra khi có những yêu cầu của công việc không phù hợp với năng lực, nguồn lực hoặc nhu cầu của người làm việc” (4). Nghiên cứu sử dụng định nghĩa căng thẳng tâm tâm lý theo Hans Selye.3 Biểu hiện của căng thẳng tâm lý Dấu hiệu đầu tiên và dễ nhận biết nhất của căng thẳng tâm lý là mệt mỏi. Tiếp đó, người gặp phải vấn đề căng thẳng tâm lý cảm thấy suy kiệt về tinh thần và thể lực.

Họ mất khả năng tự đánh giá mình và thường xuyên cáu giận. Theo Institute of mental health, biểu hiệu của căng thẳng tâm lý được phân chia làm 4 thành tố về: nhận thức, cảm xúc, sinh lý và hành vi (19). Trong đó, biểu hiện về cảm xúc và nhận thức là dấu hiện dễ nhận biết căng thẳng tâm lý. Biểu hiện cảm xúc cụ thể: ủ rũ, buồn rầu, dễ xúc động, dễ nổi nóng, tổn thương, bức bối, không xoa dịu được căng thẳng,….

Đối với các biểu hiện về nhận thức gồm: có nhiều suy nghĩ lo âu, cảm thấy mất lòng tin hay nghi ngờ, không thể tập trung,…. Nghiên cứu tại BVĐK Phương Đông mô tả biểu hiện căng thẳng tâm lý về cảm xúc thông qua 7 tiểu mục thuộc phần căng thẳng trong thang đo DASS-21.4 Ảnh hưởng của căng thẳng tâm lý  Ảnh hưởng tới cá nhân - Ảnh hưởng của căng thẳng tâm lý đối với sức khỏe: Căng thẳng tâm lý có thể tác động đến hầu hết các cơ quan, bộ phận trên cơ thể khi mức độ căng thẳng cao và xảy ra thường xuyên. Căng thẳng gây ảnh hưởng đến: Hệ thần kinh dễ bị kích thích, nhức đầu và mất ngủ dẫn đến các bệnh mạn tính (huyết áp, tim mạch, hô hấp, cơ xương khớp, gan, thận…) hoặc bệnh tâm thần trở nên trầm trọng hơn; Sinh lực hao mòn khiến cơ thể mệt mỏi; Khả năng miễn dịch của cơ thể suy giảm làm tăng nguy cơ mắc bệnh viêm nhiễm; Thay đổi hệ thống sinh sản ở cả nam và nữ (rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, giảm sản xuất testosterone và tinh trùng, …) (20). Ngoài ra theo Bowe, căng thẳng tâm lý ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa, làm chậm quá trình tiêu hóa.

Một nghiên cứu gần đây cho thấy mức độ căng thẳng cao có thể ảnh hưởng đến sự cân bằng tự nhiên của các vi khuẩn đường ruột bị phá vỡ, dẫn đến khó tiêu, rối loạn chức năng đại tràng, viêm loét dạ dày – tá tràng,… Điều này làm cho niêm mạc ruột tăng tính thấm, cơ thể dễ đối mặt với tình trạng viêm, da dễ bị nổi mụn, sạm màu, lão hóa hoặc gặp phải bệnh vẩy nến, chàm (21). Hậu quả căng thẳng tâm lý gây nên gánh nặng về kinh tế thông qua chi phí chăm sóc sức khỏe, thiệt hại cho người sử dụng lao động nói chung và CSYT nói riêng do nhân viên nghỉ việc, giảm năng suất lao động…(3). 6 - Ảnh hưởng của căng thẳng tâm lý đối với cảm xúc: Căng thẳng tâm lý dẫn đến không kiềm chế được cảm xúc, cư xử đối với người thân, đồng nghiệp và bạn bè dẫn đến tranh cãi, gây gổ và bị xa lánh (2). - Ảnh hưởng của căng thẳng tâm lý đối với hành vi: Căng thẳng tâm lý dẫn đến thay đổi về thói quen (giấc ngủ, ăn uống,.), làm giảm khả năng tập trung và góp phần gia tăng sử dụng thuốc lá, rượu và các chất kích thích khác.

Ngoài ra căng thẳng dẫn đến các hành vi tiêu cực làm ảnh hưởng đến người xung quanh (đánh nhau, gây sự, tranh cãi (2).  Ảnh hưởng tới gia đình: Ảnh hưởng tiêu cực của căng thẳng tâm lý đối với sức khỏe, gia đình và công việc đều như nhau vì căng thẳng ở mặt này đương nhiên sẽ tác động đến những mặt khác. Căng thẳng cao và kéo dài sẽ ảnh hưởng đến cảm xúc, cách cư xử. Theo thống kê căng thẳng của Hoa Kỳ 54% đối tượng cho biết căng thẳng đã khiến họ đánh nhau với những người thân thiết (3).

Bên cạnh đó, căng thẳng cũng là một trong số nguyên nhân gây gia tăng tỷ lệ ly hôn và tự sát trong cộng đồng (3).  Ảnh hưởng tới công việc tại cơ quan/tổ chức: Theo số liệu của Viện nghiên cứu căng thẳng tâm lý Hoa Kỳ có 48% số người căng thẳng cho rằng căng thẳng tâm lý có tác động tiêu cực đến nghề nghiệp của họ, 31% gặp khó khăn trong việc quản lý công việc (3). Ngoài ra, chi phí hàng năm cho người sử dụng lao động trong chăm sóc sức khỏe liên quan đến căng thẳng hoặc bỏ việc là 300. Theo kết quả của nhiều nghiên cứu, có sự tương quan nghịch giữa căng thẳng tâm lý và chỉ số làm việc -WAI ở NVYT, nghĩa là chỉ số khả năng làm việc giảm khi mà mức độ căng thẳng nghề nghiệp tăng; Tình trạng căng thẳng nếu kéo dài sẽ dẫn đến suy giảm chức năng các cơ quan, tăng tỷ lệ các bệnh tim mạch, cơ xương khớp cũng như làm giảm khả năng lao động, tăng tỷ lệ nghỉ hưu sớm (22-25).

Qua đó thấy được tình trạng căng thẳng kéo dài ảnh hưởng tiêu cực đến công việc cũng là nguyên nhân trực tiếp ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng cơ quan/cơ sở làm việc (26). Đặc biệt trong môi trường y tế, căng thẳng tâm lý có thể dẫn đến sai sót y khoa của NVYT khối lâm sàng, giảm chất lượng chăm sóc, kết quả điều trị cho BN và ảnh hưởng tới doanh thu CSYT.2 Thực trạng căng thẳng tâm lý của NVYT 1.1 Thực trạng căng thẳng tâm lý của NVYT trên Thế giới 7 Trên thế giới, đã có rất nhiều nghiên cứu về SKTT nói chung và căng thẳng tâm lý trên các đối tượng và tình huống khác nhau như: học sinh, sinh viên, nhân viên văn phòng, công nhân, phụ nữ, đàn ông …(27-29). Với những đặc thù về tính chất công việc, NVYT làm việc tại BV, đặc biệt NVYT khối lâm sàng là người trực tiếp chăm sóc và tiếp xúc với BN - người mang nguồn nguy cơ lây nhiễm bệnh cao và luôn có trạng thái tâm lý không tốt vì bệnh tật – là đối tượng có nguy cơ căng thẳng tâm lý do nghề nghiệp mang lại. Chính vì điều này, các nghiên cứu tìm hiểu về thực trạng, yếu tố liên quan đến SKTT của NVYT tại các BV/trung tâm chăm sóc sức khỏe trên thế giới ngày càng phổ biến (30-32).

Nghiên cứu của Ito, Shinya và cộng sự (2014) về thực trạng căng thẳng tâm lý trên 9137 NVYT tại 20 bệnh viện tại Nhật Bản với bộ công cụ BJSQ cho thấy những rủi ro liên quan đến sức khỏe do căng thẳng nghề nghiệp ở NVYT cao hơn 10% so tỷ lệ trung bình trên cả nước (32). Đồng thời, kết quả đưa ra các yếu tố liên quan dẫn đến căng thẳng nghề nghiệp được xác định do áp lực quá tải công việc, làm thêm giờ và thiếu hỗ trợ tại CSYT (32). Một nghiên cứu của Shamsudin SB (2018) sử dụng bộ công cụ DASS-21 để đánh giá mức độ trầm cảm, lo lắng và căng thẳng của các NVYT tại quận Kota Kinabalu - Ấn Độ cho cũng cho thấy tỷ lệ trầm cảm, lo âu và căng thẳng được ghi nhận lần lượt là 16,2%, 26,3% và 11,4% (33). Trong đó, nghề nghiệp được xác định là yếu tố quan trọng nhất gây ra trầm cảm, lo lắng và căng thẳng ở NVYT, cụ thể: điểm số căng thẳng có liên quan đến nghề nghiệp (F = 2,773; p = 0,031) và vị trí nơi làm việc (F = 2,258; p = 0,032) (33).

Trong bối cảnh đại dịch, nhiều nghiên cứu cho thấy dịch COVID-19 đã gây ra những ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe tâm thần (trầm cảm, lo âu, căng thẳng,…) đối với cộng đồng nói chung và NVYT nói riêng (34, 35).Theo kết quả nghiên cứu tổng quan của Rajkumar RP (2020) trên nhiều nhóm đối tượng khác nhau về sức khỏe tâm thần do ảnh hưởng COVID-19 cho thấy triệu chứng lo âu và trầm cảm (16-28%), căng thẳng (8%) là những triệu chứng tâm lý phổ biến trong đại dịch (36). Do đặc thù công việc, dịch COVID-19 càng làm tăng gánh nặng công việc lên cả thể chất và tinh thần của NVYT- đối tượng trực tiếp tham gia vào quá trình xử lý và phòng, chống đại dịch. 8 Một nghiên cứu tổng quan khác của Jens Bohlken (2020) dựa trên kết quả 14 nghiên cứu về thực trạng căng thẳng của NVYT làm việc tại các khoa/phòng khác nhau tại CSYT trong đại dịch COVID-19 từ tháng 01 đến tháng 03 năm 2020 cho thấy tình trạng căng thẳng được báo cáo tại nhiều nghiên cứu, bên cạnh đó các triệu chứng trầm cảm và lo lắng cũng được ghi nhận (35).