Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU MẶT HÀNG THỦY SẢN 1.1 Cơ sở lý luận về hoạt động xuất khẩu 1.1 Khái niệm về xuất khẩu Hoạt động xuất khẩu là hoạt động cơ bản của hoạt động ngoại thương. Trong bối cảnh hội nhập như hiện nay thì xuất khẩu là hoạt động không thể thiếu đối với mỗi quốc gia khi muốn mở rộng quan hệ hợp tácvới các nước trên thế giới, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế trong nước ra với thế giới. Nó đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội, tuy nhiên ban đầu nó chỉ là hoạt động trao đổi hàng hóa đơn thuần đến bây giờ thì hoạt động xuất khẩu đã và đang phát triển với nhiều hình thức. “Xuất khẩu là việc bán, cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho các quốc gia khác trên cơ sở dùng tiền tệ làm phương tiện thanh toán, trong đó có sự dịch chuyển hàng hóa ra khỏi biên giới hải quan.
Hoạt động xuất khẩu không chỉ đơn thuần mang lại lợi nhuận cho các bên chủ thể tham gia vào hoạt động này mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của mỗi quốc gia. Hoạt động xuất khẩu mang lại nguồn thu ngoại tệ, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, nâng cao năng lực sản xuất trong nước, đẩy mạnh sản xuất hàng hóa, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, ổn định và nâng cao từng bước đời sống nhân dân.” Theo Luật Thương mại 2005 tại Điều 28, khoản 1, khái niệm được nêu cụ thể như sau: “Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hóa được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.” Như vậy, xuất khẩu được hiểu là hoạt động đưa hàng hóa và dịch vụ từ quốc gia này sang quốc gia khác nhằm thu lợi nhuận. Dưới góc độ kinh doanh, xuất khẩu là việc bán các hàng hóa và dịch vụ giữa quốc gia này với quốc gia khác, còn dưới góc độ phi kinh doanh (làm quà tặng hoặc viện trợ không hoàn lại) thì hoạt động xuất khẩu chỉ là việc lưu chuyển hàng hóa và dịch vụ qua biên giới quốc gia. Xuất khẩu là hình thức xâm nhập thị trường nước ngoài ít rủi ro và chi phí thấp nhất.
Với các nước có trình độ kinh tế thấp như các nước đang phát triển thì xuất khẩu đóng vai trò rất lớn đối với nền kinh tế và đối với các doanh nghiệp xuất khẩu. Xuất khẩu thủy sản nghĩa là trong quá trình mua bán, trao đổi giữa hai quốc gia, hai vùng lãnh thổ khác nhau, hai chủ thể kinh tế ở hai quốc gia khác nhau mà thủy sản là đối tượng của hoạt động này. Điều này có nghĩa là hàng hóa trong quá trình xuất khẩu là thủy sản.2 Đặc điểm của hoạt động xuất khẩu Hoạt động xuất khẩu diễn ra trên nhiều lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế đối với các mặt hàng đa dạng, phong phú từ xuất khẩu hàng tiêu dùng cho đến tư liệu sản xuất, máy móc hàng hóa thiết bị công nghệ cao. Tất cả các hoạt động này đều có chung mục tiêu là nhằm đem lại lợi ích cho các quốc gia nói chung và doanh nghiệp nói riêng.
Hoạt động xuất khẩu diễn ra rất rộng về không gian và thời gian. Nó có thể diễn ra trong phạm vi rất ngắn song cũng có thể kéo dài bằng năm, có thể được diễn ra trên phạm vi một quốc gia hay nhiều quốc gia khác nhau. Hoạt động xuất khẩu được tổ chức, thực hiện với nhiều nghiệp vụ, nhiều khâu từ điều tra thị trường nước ngoài, lựa chọn hàng hóa xuất khẩu, lựa chọn phương 3 Luan van thức giao dịch thương mại quốc tế, các bước tiến hành giao dịch đàm phán, ký kết hợp đồng, tổ chức thực hiện hợp đồng cho đến khi hàng hóa chuyển đến cảng chuyển giao quyền sở hữu cho người mua, hoàn thành thanh toán. Mỗi khâu, mỗi nghiệp vụ phải được nghiên cứu đầy đủ, kỹ lưỡng, đặt chúng trong mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau, tranh thủ nắm bắt những lợi thế để đạt hiệu quả cao nhất trong xuất khẩu.
Hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp luôn diễn ra trong môi trường pháp lý cụ thể. Do đó, họ nhất thiết phải theo dõi sát sao những quy định cụ thể của các văn bản pháp luật liên quan, được ban hành trong từng giai đoạn cụ thể.3 Vai trò của xuất khẩu Là một trong những nội dung cơ bản của hoạt động kinh tế đối ngoại, xuất khẩu đã trở thành phương tiện để thúc đẩy phát triển nền kinh tế trong nước cũng như phát triển nền kinh tế toàn cầu. Thứ nhất, xuất khẩu đã tạo nguồn vốn chính cho nhập khẩu, phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Nền kinh tế của Việt Nam so với các nước trong khu vực như Trung Quốc, Singapore thì còn yếu kém, thiếu vốn đầu tư cho sản xuất và phát triển các ngành công nghiệp, dịch vụ. Đối với mọi quốc gia đang phát triển như Việt Nam thì quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa luôn được đặt lên hàng đầu để thoát khỏi sự nghèo nàn, lạc hậu, vươn lên phát triển kinh tế.
Việt Nam cần phải tận dụng được lợi thế so sánh của mình, khai thác nguồn lực có sẵn để sản xuất và xuất khẩu những mặt hàng mà mình có lợi thế so sánh. Bên cạnh đó, hoạt động thúc đẩy xuất khẩu sẽ giúp cho đất nước thoát khỏi tình trạng thiếu ngoại tệ, tạo sự ổn định kinh tế vĩ mô thông qua ổn định cán cân thương mại và tỷ giá, đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa hướng về xuất khẩu tạo tiền đề tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững. Tuy nhiên, để tạo nên quá trình công nghiệp hóa đòi hỏi Việt Nam cần phải đầu tư vào máy móc thiết bị, nâng cao cơ sở hạ tầng. Để làm được điều này, Việt Nam trước hết cần phải có nguồn vốn đủ lớn.
Ngoài việc thu hút các nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài hay vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA),. thì trong nước cũng cần có nguồn vốn của mình. Các nguồn vốn này từ nước ngoài này tuy quan trọng nhưng sẽ phải trả dù bằng cách này hay cách khác. Do vậy, xuất khẩu được trông chờ sẽ tạo ra nguồn vốn chính cho nhập khẩu, đồng thời có khả năng chi trả cho các khoản đi vay, viện trợ,.
trong tương lai. Thứ hai, hoạt động xuất khẩu phát huy được các lợi thế của đất nước Để xuất khẩu được, các doanh nghiệp kinh doanh xuất khẩu phải lựa chọn được những ngành nghề, mặt hàng có tổng chi phí (bao gồm chi phí sản xuất và chi phí xuất khẩu) nhỏ hơn giá trị trung bình trên thị trường thế giới. Họ phải dựa vào những ngành hàng, những mặt hàng khai thác được các lợi thế của đất nước cả về tương đối và tuyệt đối. Cụ thể như mặt hàng thủy sản được xem là mặt hàng có lợi thế tuyệt đối vì không phải nước nào cũng có biển như Việt Nam.
Người tiêu dùng nước ngoài có nhu cầu tiêu thụ các mặt hàng thủy sản rất lớn nên việc xuất khẩu thủy sản vừa đem lại lợi nhuận cho nước ta, vừa tạo ra lợi thế tuyệt đối so với các nước khác. Hoạt động xuất khẩu vừa thúc đẩy khai thác các lợi thế trong nước vừa làm cho việc khai thác đó có hiệu quả hơn vì khi xuất khẩu, các doanh nghiệp xuất 4 Luan van khẩu có ngoại tệ để nhập khẩu máy móc, thiết bị tiên tiến giúp nâng cao năng suất lao động. Thứ ba, xuất khẩu đóng góp vào quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, định hướng sản xuất, thúc đẩy sản xuất phát triển Dưới tác động của xuất khẩu, cơ cấu sản xuất và tiêu dùng của thế giới đã và đang thay đổi mạnh mẽ, xuất khẩu làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế của các quốc gia từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ. Việc chuyển đổi cơ cấu mặt hàng xuất khẩu để đáp ứng nhu cầu của thị trường khu vực và thế giới đã thay đổi từ việc xuất khẩu các mặt hàng nông sản, khoáng sản và sản phẩm thô chưa qua chế biến thì nay đã chú trọng đầu tư phát triển các ngành công nghiệp nhẹ, tiểu thủ công nghiệp và công nghiệp chế biến.
Bên cạnh đó, xuất khẩu còn thể hiện vai trò là tạo điều kiện cho các ngành có cơ hội cùng phát triển. Chẳng hạn khi phát triển ngành dệt xuất khẩu sẽ tạo cơ hội cho việc phát triển ngành sản xuất nguyên liệu như bông hay thuốc nhuộm. Sự phát triển ngành công nghiệp chế biến thực phẩm xuất khẩu có thể sẽ kéo theo sự phát triển của ngành công nghiệp chế tạo thiết bị phục vụ cho nó. Ngoài ra, xuất khẩu tạo điều kiện mở rộng thị trường sản phẩm, góp phần ổn định sản xuất, tạo ra lợi thế nhờ quy mô.
Cùng với đó là tạo điều kiện mở rộng khả năng cung cấp đầu vào cho sản xuất, mở rộng khả năng tiêu dùng của một quốc gia. Xuất khẩu cũng là một phương tiện hết sức quan trọng để tạo vốn và thu hút kỹ thuật công nghệ từ các nước phát triển nhằm hiện đại hóa nền kinh tế nội địa, tạo năng lực cho sản xuất mới. Ngoài ra, xuất khẩu cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy chuyên môn hóa, tăng cường hiệu quả sản xuất của từng quốc gia, hoạt động khoa học công nghệ ngày càng tiến bộ và phân công lao động ngày càng sâu sắc. Thông qua xuất khẩu, hàng hóa sẽ tham gia vào cuộc cạnh tranh trên thị trường thế giới về giá cả, cạnh tranh.
Cuộc cạnh tranh này đòi hỏi nước xuất khẩu phải tổ chức lại sản xuất, hình thành cơ cấu sản xuất thích ứng được với những thay đổi của thị trường. Thứ tư, xuất khẩu góp phần giải quyết việc làm, tạo thu nhập Với chiến lược phát triển công nghiệp nông thôn hướng về xuất khẩu không những tạo công ăn việc làm cho người nông dân những lúc nông nhàn mà còn làm biến đổi cơ cấu lao động theo hướng giảm dần số lượng thuần nông, tăng tỷ lệ hộ phi nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ,. Như vậy, xuất khẩu tác động tích cực đến việc giải quyết công ăn việc làm và cải thiện đời sống nhân dân.