Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản trên địa bàn tỉnh an giang

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại An Giang, cung cấp cái nhìn sâu sắc và chiến lược phát triển.

• Tác giả: Đoàn Quốc Bảo
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Phú
• Trường học: Trường Đại Học Duy Tân
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Nghiên Cứu Năng Lực Cạnh Tranh Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Thủy Sản Tại An Giang
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Các câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh ở nước ngoài
• 1.2. Tổng quan về các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh ở Việt Nam
• 1.3. Nhận xét về các nghiên cứu trước và xác định khoảng trống nghiên cứu
• 1.3.1. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NĂNG LỰC CẠNH TRANH TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU THỦY SẢN
• 2.1. Khái quát chung về năng lực cạnh tranh
• 2.1.1. Các trường phái về năng lực cạnh tranh
• 2.1.1.1. Năng lực cạnh tranh theo trường phái cổ điển
• 2.1.1.2. Năng lực cạnh tranh theo trường phái hiện đại
• 2.1.1.3. Các quan điểm khác về Năng lực cạnh tranh
• 2.1.2. Các lý thuyết về Năng lực cạnh tranh cấp độ doanh nghiệp
• 2.1.2.1. Tiếp cận dựa trên nguồn lực của doanh nghiệp
• 2.1.2.2. Tiếp cận dựa trên năng lực của doanh nghiệp
• 2.1.2.3. Tiếp cận từ chuỗi giá trị
• 2.1.2.4. Tiếp cận dựa trên định hướng thị trường
• 2.1.2.5. Tiếp cận theo kinh tế học tổ chức
• 2.1.3. Các cấp của năng lực cạnh tranh
• 2.1.3.1. Năng lực cạnh tranh quốc gia
• 2.1.3.2. Năng lực cạnh tranh ngành
• 2.1.3.3. Năng lực cạnh tranh doanh nghiệp
• 2.1.3.4. Năng lực cạnh tranh sản phẩm
• 2.2. Mô hình nghiên cứu năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản
• 2.2.1. Giới thiệu mô hình NLCT của doanh nghiệp trên thế giới
• 2.2.2. Các mô hình nghiên cứu thực nghiệm về năng lực cạnh tranh xuất khẩu thủy sản ở Việt Nam
• 2.3. Các giả thuyết và đề xuất mô hình nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tỉnh An Giang
• 2.3.1. Mối quan hệ giữa các nhân tố tác động đến năng lực cạnh tranh thông qua lý thuyết nền
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp và quy trình nghiên cứu
• 3.1.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1. Nguồn dữ liệu và phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.2.2. Phỏng vấn sơ bộ
• 3.2.3. Các góp ý của chuyên gia từ phương pháp nghiên cứu định tính sơ bộ
• 3.3. Nghiên cứu định lượng
• 3.3.1. Nguồn dữ liệu và phương pháp thu thập
• 3.3.2. Đối tượng khảo sát và mẫu nghiên cứu
• 3.3.3. Quy trình và phương pháp phân tích dữ liệu định lượng
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Khái quát chung về NLCT các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại Việt Nam
• 4.1.1. Tổng quan về ngành nuôi trồng và xuất khẩu thủy sản Việt Nam
• 4.1.2. Khai thác và nuôi trồng, thủy sản ở nước ta giai đoạn 1995-2020
• 4.1.3. Vai trò ngành chế biến thủy sản trong nền kinh tế quốc dân
• 4.1.4. Chế biến thủy sản xuất khẩu
• 4.2. Thực trạng ngành nuôi trồng và xuất khẩu thủy sản tỉnh An Giang và đánh giá các nhân tố ảnh hưởng
• 4.2.1. Thực trạng ngành nuôi trồng và xuất khẩu thủy sản tỉnh An Giang
• 4.2.1.1. Diện tích nuôi trồng
• 4.2.1.2. Đối tượng nuôi
• 4.2.1.3. Sản lượng xuất khẩu giai đoạn 2008-2019
• 4.2.1.4. Các loại dịch vụ lao động nuôi trồng thủy sản
• 4.2.1.5. Chính sách địa phương
• 4.2.1.6. Kim ngạch xuất khẩu thủy sản tỉnh An Giang qua các năm
• 4.2.1.7. Thị trường xuất khẩu
• 4.2.1.8. Phúc lợi xã hội
• 4.2.2. Đánh giá về các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tỉnh An Giang
• 4.2.2.1. Năng lực quản trị
• 4.2.2.2. Công nghệ sản xuất
• 4.2.2.3. Nguồn nhân lực
• 4.2.2.4. Năng lực tài chính
• 4.2.2.5. Năng lực Marketing
• 4.2.2.6. Năng lực phát triển quan hệ kinh doanh
• 4.2.2.7. Năng lực thương hiệu
• 4.2.2.8. Năng lực sản phẩm
• 4.3. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.4. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 4.4.1. Về kết quả nghiên cứu
• 4.4.2. Về xây dựng mô hình nghiên cứu
• 4.4.3. So sánh với các nghiên cứu ở các nước và tại Việt Nam trong thời gian gần đây
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Kết luận rút ra từ kết quả của mô hình
• 5.2. Hàm ý quản trị
• 5.3. Hàm ý chính sách
• 5.4. Hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.5. Tiểu kết chương 5
• CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Năng Lực Cạnh Tranh Thủy Sản An Giang

Nghiên cứu năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại An Giang là vô cùng quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Thủy sản đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. An Giang với lợi thế về nguồn nước và đất đai, có tiềm năng lớn để phát triển ngành xuất khẩu thủy sản. Tuy nhiên, để duy trì và nâng cao vị thế cạnh tranh, các doanh nghiệp cần phải đối mặt và vượt qua nhiều thách thức. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại An Giang, từ đó đề xuất các giải pháp thiết thực để cải thiện hiệu quả hoạt động và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

1.1. Vai trò của xuất khẩu thủy sản đối với kinh tế An Giang

Ngành xuất khẩu thủy sản đóng góp đáng kể vào GDP của tỉnh An Giang. Theo số liệu thống kê, trong giai đoạn 2015-2020, ngành này đã thu về 2 tỷ 960 triệu USD, đóng góp 2,86% GDP của tỉnh (Nguồn: Cục Thống kê An Giang, 2021). Ngoài ra, ngành còn tạo ra hàng nghìn việc làm mỗi năm, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Đặc biệt, xuất khẩu cá tra chiếm phần lớn kim ngạch xuất khẩu thủy sản của An Giang (97% theo Sở Công thương An Giang, 2020), khẳng định vai trò quan trọng của sản phẩm này.

1.2. Tiềm năng và lợi thế cạnh tranh của An Giang trong ngành thủy sản

An Giang sở hữu nhiều lợi thế tự nhiên để phát triển ngành thủy sản, bao gồm nguồn nước dồi dào, đất phù sa màu mỡ và hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc nuôi trồng và chế biến thủy sản. Bên cạnh đó, kinh nghiệm lâu năm trong ngành và sự năng động của các doanh nghiệp cũng là những yếu tố quan trọng giúp An Giang có được vị thế cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu.

II. Thách Thức Của Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Thủy Sản An Giang

Mặc dù có nhiều tiềm năng, các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại An Giang đang phải đối mặt với không ít thách thức. Sản lượng xuất khẩu có xu hướng giảm, chi phí đầu vào tăng cao, công nghệ sản xuất còn hạn chế, và năng lực tài chính yếu kém. Bên cạnh đó, các rào cản thương mại và yêu cầu khắt khe từ thị trường quốc tế cũng gây khó khăn cho các doanh nghiệp. Để tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp cần phải chủ động đối phó với những thách thức này.

2.1. Thực trạng sụt giảm sản lượng và kim ngạch xuất khẩu thủy sản

Sản lượng xuất khẩu thủy sản tại An Giang đã giảm đáng kể trong những năm gần đây. Theo số liệu thống kê, sản lượng từ 271.238 tấn vào năm 2007 đã giảm xuống còn 121.034 tấn vào năm 2020 (Nguồn: Cục Thống kê An Giang 2007, 2020). Điều này dẫn đến việc nhiều doanh nghiệp phải giải thể hoặc phá sản, gây ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế địa phương. Nguyên nhân chính là do biến động thị trường, dịch bệnh và các vấn đề liên quan đến chất lượng sản phẩm.

2.2. Chi phí đầu vào tăng cao và ảnh hưởng đến lợi nhuận doanh nghiệp

Chi phí đầu vào cho nuôi trồng, chế biến và logistics ngày càng tăng cao, làm giảm hiệu quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp. Giá nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, giá thuê container và giá xăng dầu đều tăng liên tục, gây áp lực lớn lên các doanh nghiệp. Theo nghiên cứu, giá thành nuôi cá tra hiện nay khoảng 27.000 đồng/kg, trong đó chi phí thức ăn chiếm phần lớn (khoảng 20.000 đồng/kg). Điều này khiến cho người nuôi và doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì lợi nhuận.

2.3. Hạn chế về công nghệ sản xuất và chế biến thủy sản

Công nghệ sản xuất và chế biến thủy sản tại An Giang còn nhiều hạn chế. Các sản phẩm giá trị gia tăng chưa được áp dụng rộng rãi, chủ yếu vẫn là các sản phẩm sơ chế như phi lê, cắt khúc hoặc nguyên con. Các công nghệ tiên tiến hơn như bảo quản bằng khí ni-tơ lỏng, chiết xuất mỡ cá hay chế biến phụ phẩm còn ít được sử dụng do chi phí đầu tư cao và khó tiếp cận nguồn vốn.

III. Phân Tích Năng Lực Cạnh Tranh Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Thủy Sản

Để đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại An Giang, cần phải phân tích các yếu tố như năng lực quản trị, công nghệ sản xuất, nguồn nhân lực, năng lực tài chính, năng lực marketing, năng lực phát triển quan hệ kinh doanh, năng lực thương hiệu và năng lực sản phẩm. Mỗi yếu tố này đều đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp.

3.1. Đánh giá năng lực quản trị và tổ chức doanh nghiệp

Năng lực quản trị đóng vai trò then chốt trong việc điều hành và phát triển doanh nghiệp. Các yếu tố cần xem xét bao gồm trình độ chuyên môn của đội ngũ quản lý, khả năng hoạch định chiến lược, khả năng quản lý rủi ro và khả năng thích ứng với sự thay đổi của thị trường. Nhiều chủ doanh nghiệp tại An Giang chưa có chuyên môn sâu trong ngành, gây ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý.

3.2. Phân tích năng lực tài chính và khả năng tiếp cận vốn

Năng lực tài chính là yếu tố quan trọng để doanh nghiệp có thể đầu tư vào công nghệ, mở rộng sản xuất và thâm nhập thị trường mới. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại An Giang có năng lực tài chính yếu kém, chủ yếu sử dụng vốn vay ngắn hạn. Điều này khiến cho doanh nghiệp dễ bị tổn thương khi lãi suất tăng cao hoặc gặp khó khăn trong việc tiếp cận vốn.

3.3. Nghiên cứu năng lực Marketing và phát triển thương hiệu

Hoạt động Marketing đóng vai trò quan trọng trong việc quảng bá sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Tuy nhiên, hoạt động Marketing tại các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản ở An Giang còn diễn ra một cách rời rạc, thiếu tính hệ thống. Các doanh nghiệp chưa chú trọng đến việc nghiên cứu thị trường, xây dựng thương hiệu và phát triển kênh phân phối.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Thủy Sản An Giang

Để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại An Giang, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp, nhà nước và các tổ chức liên quan. Các giải pháp cần tập trung vào việc cải thiện công nghệ sản xuất, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường năng lực tài chính, phát triển thương hiệu và mở rộng thị trường.

4.1. Đầu tư vào công nghệ chế biến và bảo quản thủy sản

Cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ chế biến và bảo quản thủy sản tiên tiến, nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm và tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ vốn và tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp tiếp cận công nghệ mới.

4.2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong ngành thủy sản

Cần tăng cường đào tạo và bồi dưỡng nguồn nhân lực trong ngành thủy sản, từ công nhân đến cán bộ quản lý. Các chương trình đào tạo cần tập trung vào các kỹ năng chuyên môn, kỹ năng quản lý và kỹ năng marketing. Đồng thời, cần có chính sách thu hút và giữ chân nhân tài trong ngành.

4.3. Hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn và các chính sách ưu đãi

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn vay với lãi suất ưu đãi, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp được hưởng các chính sách ưu đãi về thuế và phí. Bên cạnh đó, cần có cơ chế bảo lãnh tín dụng để giúp các doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận vốn dễ dàng hơn.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Năng Lực Cạnh Tranh

Nghiên cứu này cung cấp những thông tin hữu ích cho các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại An Giang trong việc xây dựng chiến lược kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh. Kết quả nghiên cứu cũng có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách hỗ trợ và phát triển ngành thủy sản của tỉnh.

5.1. Xây dựng chiến lược kinh doanh dựa trên kết quả nghiên cứu

Các doanh nghiệp có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của mình. Từ đó, xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp, tập trung vào việc phát huy lợi thế cạnh tranh và khắc phục những hạn chế.

5.2. Đề xuất chính sách hỗ trợ phát triển ngành thủy sản An Giang

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để đề xuất các chính sách hỗ trợ phát triển ngành thủy sản của tỉnh, bao gồm chính sách về vốn, công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và xúc tiến thương mại. Các chính sách này cần được xây dựng dựa trên thực tế và nhu cầu của doanh nghiệp.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Xuất Khẩu Thủy Sản An Giang

Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại An Giang là một quá trình liên tục và đòi hỏi sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan. Với sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp, nhà nước và các tổ chức liên quan, ngành thủy sản của An Giang có thể phát triển bền vững và đóng góp ngày càng lớn vào nền kinh tế của tỉnh.

6.1. Tóm tắt các kết quả chính và hàm ý quản trị

Nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại An Giang. Các doanh nghiệp cần tập trung vào việc cải thiện công nghệ sản xuất, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường năng lực tài chính và phát triển thương hiệu.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và khuyến nghị cho doanh nghiệp

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về chuỗi giá trị thủy sản, tác động của biến đổi khí hậu đến ngành thủy sản và vai trò của các hiệp định thương mại tự do đối với xuất khẩu thủy sản của An Giang. Các doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu và tận dụng các cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do để mở rộng thị trường xuất khẩu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bức tranh kinh tế nông nghiệp Việt Nam thời kỳ hội nhập sâu rộng, ngành thủy sản đóng vai trò huyết mạch mang lại nguồn thu ngoại tệ và giải quyết an sinh xã hội cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Tỉnh An Giang là cái nôi nuôi trồng và xuất khẩu cá tra (Pangasius) - sản phẩm thủy sản nước ngọt mang tính chiến lược quốc gia. Thống kê giai đoạn 2015–2020 cho thấy kim ngạch xuất khẩu thủy sản An Giang đạt 2,96 tỷ USD, đóng góp 2,86% GDP toàn tỉnh, trong đó "97% kim ngạch xuất khẩu thủy sản của An Giang là từ xuất khẩu cá tra" (Sở Công thương An Giang, 2020). Tuy nhiên, ngành đang đối mặt với những đợt suy giảm nghiêm trọng: sản lượng chế biến xuất khẩu sụt giảm từ 271.238 tấn năm 2007 xuống 269.047 tấn năm 2017 và chạm đáy 121.034 tấn vào năm 2020 (Cục Thống kê An Giang, 2021). Thực trạng hàng loạt doanh nghiệp giải thể, phá sản, chi phí thức ăn chăn nuôi chiếm tới 20.000 VNĐ/kg trên tổng giá thành nuôi 27.000 VNĐ/kg, cùng nghịch lý "độc quyền bán nhưng không phải là người định giá" khi chiếm 95% thị phần toàn cầu (VASEP, 2016), đặt ra yêu cầu cấp thiết phải giải mã toàn diện các động lực chi phối năng lực cạnh tranh (NLCT) của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản (DNXKTS).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) hiển hiện rõ nét khi các công trình trước đây tại Việt Nam chủ yếu phân tích NLCT ở góc độ vĩ mô ngành (Bùi Đức Tuân, 2010), tiếp cận đa ngành mang tính mô tả (CIEM, 2011), hoặc chỉ khảo sát đơn lẻ một khía cạnh như công nghệ (Dương Trí Thảo, 2004; Phạm Thị Quý, 2005) và hiệu quả kỹ thuật sản xuất thuần túy (Nguyễn Khắc Minh, 2006). Chưa có công trình thực nghiệm nào tích hợp đa tầng các lý thuyết quản trị hiện đại để lượng hóa hệ thống nhân tố tác động đến NLCT của DNXKTS tại một địa bàn trọng điểm như An Giang trong bối cảnh chịu tác động kép từ đứt gãy chuỗi cung ứng và rào cản kỹ thuật quốc tế.

Luận án của nghiên cứu sinh Đoàn Quốc Bảo (2022) tại Đại học Duy Tân đặt ra 5 câu hỏi và tương ứng với hệ thống giả thuyết nghiên cứu cụ thể:

1. Câu hỏi 1 (H1–H3): Các nhân tố nội lực nguồn lực (Quản trị, Nhân lực, Tài chính) tác động như thế nào đến NLCT của DNXKTS?
2. Câu hỏi 2 (H4–H6): Định hướng thị trường (Marketing, Quan hệ kinh doanh, Thương hiệu) đóng vai trò gì trong việc gia tăng lợi thế thương mại quốc tế?
3. Câu hỏi 3 (H7–H9): Năng lực nội tại của doanh nghiệp (Sản phẩm, Công nghệ, Giá cả) chi phối ra sao đến sức cạnh tranh xuất khẩu?
4. Câu hỏi 4 (H10): Nhân tố chuỗi giá trị - Logistics có tác động trực tiếp và đóng vai trò mắt xích sống còn đối với NLCT hay không?
5. Câu hỏi 5: Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về NLCT giữa các nhóm doanh nghiệp có quy mô vốn, thâm niên và doanh số khác nhau hay không?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa của 4 trường phái kinh điển: Lý thuyết nguồn lực doanh nghiệp (RBV - Barney, 1991; Wernerfelt, 1984), Lý thuyết định hướng thị trường (Kohli & Jaworski, 1990), Lý thuyết năng lực cạnh tranh (Porter, 1980, 1990; Peteraf, 1993) và Lý thuyết chuỗi giá trị (Porter, 1985). Đóng góp mang tính đột phá của nghiên cứu là bổ sung và kiểm định thành công 2 biến quan sát chiến lược: Logistics và Năng lực Marketing trong mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM), cung cấp bức tranh định lượng hoàn chỉnh cho giai đoạn 2008–2020 và tầm nhìn chiến lược 2023–2035.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về năng lực cạnh tranh phản ánh một tiến trình phát triển học thuật sâu sắc:

• Trường phái cổ điển và tân cổ điển: Khởi xướng từ lý thuyết Lợi thế tuyệt đối của Adam Smith (1776) và Lợi thế so sánh tương đối của David Ricardo (1817), nhấn mạnh vào sự chênh lệch chi phí lao động và tài nguyên sẵn có giữa các quốc gia.
• Trường phái cấu trúc ngành và vị thế thị trường: Michael Porter (1980, 1990) định hình lại tư duy chiến lược qua Mô hình 5 áp lực cạnh tranh và Mô hình Kim cương, khẳng định lợi thế bắt nguồn từ sự tương tác giữa điều kiện nhân tố, điều kiện cầu, các ngành hỗ trợ và bối cảnh cạnh tranh. Dunning (1993) sau đó mở rộng mô hình kim cương bằng việc tích hợp yếu tố đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).
• Trường phái nguồn lực và năng lực động: Wernerfelt (1984), Barney (1991), Peteraf (1993) lập luận rằng tài sản quý hiếm, khó sao chép và không thể thay thế (VRIN) là nền tảng của lợi thế cạnh tranh bền vững. Sanchez & Heene (1996, 2004) tiếp tục phát triển quan điểm dựa trên năng lực (Capability-Based View), khẳng định năng lực điều phối, kết hợp nguồn lực quan trọng hơn việc sở hữu nguồn lực thuần túy. Flanagan et al. (2005) và Ambastha & Momaya (2004) chuẩn hóa mô hình APP (Assets - Processes - Performance).

Trong y văn tồn tại hai luồng tranh luận học thuật đối lập:

1. Nguồn lực nội tại (Inside-out) đối đầu với Vị thế thị trường bên ngoài (Outside-in): Các nhà kinh tế học tổ chức cho rằng lợi thế cạnh tranh xuất phát từ cấu trúc ngành và khả năng tạo rào cản gia nhập, trong khi các học giả RBV chứng minh rằng các doanh nghiệp trong cùng một ngành có sự không đồng nhất về nguồn lực và đây mới là nguyên nhân tạo ra sự phân hóa hiệu năng (Marcel, 1999; Sauka, 2014).
2. Cạnh tranh bằng giá (Cost Leadership) đối đầu với Khác biệt hóa chuỗi giá trị (Value Chain Differentiation): Các nghiên cứu nông thủy sản truyền thống thường xem giá thành rẻ là vũ khí tối thượng, nhưng trong bối cảnh rào cản phi thuế quan (HACCP, GlobalGAP, chống bán phá giá từ DOC Hoa Kỳ), việc kiểm soát chuỗi giá trị và dịch vụ hậu cần mới là nhân tố quyết định sống còn.

So sánh đối chuẩn quốc tế:

• Nghiên cứu của Sauka (2014) tại Latvia xác lập 7 nhân tố cấp doanh nghiệp (tiếp cận nguồn lực, năng lực nhân viên, tài chính, chiến lược, môi trường, đối thủ, mạng lưới) nhưng dừng lại ở phương pháp thống kê mô tả trung bình, thiếu kiểm định liên kết nhân quả dạng SEM.
• Nghiên cứu của Hosein et al. (2013) về xuất khẩu trứng cá Tằm muối của Iran nhấn mạnh vào các biến số quan hệ quốc tế, cải tiến bao bì và tuân thủ luật pháp nhập khẩu, song chưa lượng hóa vai trò chi phí logistics nội địa.
• Mô hình của Chang et al. (2007) tại Đài Loan phân loại 7 nhóm yếu tố cho doanh nghiệp bán lẻ nhưng không phản ánh được tính đặc thù của chuỗi cung ứng lạnh (cold chain) nông sản xuất khẩu.

Luận án này định vị chính xác ở điểm giao thoa giữa kinh tế học nông nghiệp và quản trị chiến lược: kiểm định thực chứng mô hình tích hợp 10 nhân tố trong điều kiện chuyển đổi của một nền kinh tế mới nổi, nơi chuỗi logistics chiếm 25–30% giá thành sản phẩm xuất khẩu (cao gấp 2-3 lần mức 10–12% của các quốc gia phát triển).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng khung lý thuyết RBV của Barney (1991) và Lý thuyết Năng lực cốt lõi của Prahalad & Hamel (1990) bằng việc chứng minh rằng đối với ngành chế biến xuất khẩu thủy sản thâm dụng vốn và tài nguyên, các nguồn lực hữu hình (tài chính, máy móc) chỉ tạo ra điều kiện cần; năng lực điều phối quy trình (quản trị, logistics, phát triển quan hệ đối tác) mới là điều kiện đủ để thiết lập lợi thế cạnh tranh.

Mô hình cấu trúc đề xuất xác lập 10 giả thuyết nghiên cứu trực tiếp ($H_1 \to H_{10}$):

• $H_1$: Năng lực quản trị tác động dương (+) đến NLCT của DNXKTS.
• $H_2$: Năng lực tài chính tác động dương (+) đến NLCT của DNXKTS.
• $H_3$: Nguồn nhân lực tác động dương (+) đến NLCT của DNXKTS.
• $H_4$: Năng lực Marketing tác động dương (+) đến NLCT của DNXKTS.
• $H_5$: Năng lực phát triển quan hệ kinh doanh tác động dương (+) đến NLCT của DNXKTS.
• $H_6$: Năng lực thương hiệu tác động dương (+) đến NLCT của DNXKTS.
• $H_7$: Năng lực sản phẩm tác động dương (+) đến NLCT của DNXKTS.
• $H_8$: Năng lực công nghệ tác động dương (+) đến NLCT của DNXKTS.
• $H_9$: Năng lực giá cả tác động dương (+) đến NLCT của DNXKTS.
• $H_{10}$: Năng lực Logistics tác động dương (+) đến NLCT của DNXKTS.

Sự chuyển dịch hệ hình (paradigm shift) thể hiện ở việc bác bỏ quan niệm lợi thế tĩnh từ tài nguyên tự nhiên (đất đai, nguồn nước ĐBSCL), thay thế bằng mô hình năng lực động (dynamic capabilities) tích hợp logistics và định hướng thị trường toàn cầu.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích được xây dựng từ sự hợp nhất chặt chẽ giữa 4 khối lý thuyết nền:

1. Trụ cột Nguồn lực (RBV): Năng lực quản trị, Năng lực tài chính, Nguồn nhân lực.
2. Trụ cột Định hướng thị trường (Market Orientation): Năng lực Marketing, Năng lực phát triển quan hệ kinh doanh, Năng lực thương hiệu.
3. Trụ cột Năng lực cạnh tranh cốt lõi (Capability Theory): Năng lực sản phẩm, Năng lực công nghệ, Năng lực giá cả.
4. Trụ cột Chuỗi giá trị (Value Chain Framework): Dịch vụ hậu cần và Logistics (kho lạnh, vận tải container, thủ tục thông quan).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thủy sản nước ngọt (đặc thù cá tra) tại các tỉnh thuộc ĐBSCL trong môi trường hội nhập kinh tế quốc tế với các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA, CPTPP.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Sử dụng trường phái thực chứng (Positivism) với lập trường nhận thức luận khách quan (objectivism epistemological stance), kiểm định các quy luật nhân quả thông qua dữ liệu định lượng có thể đo lường và tái lập.
• Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-Methods Design): Kết hợp tuần tự giữa nghiên cứu định tính khám phá (exploratory qualitative) và nghiên cứu định lượng kiểm định (conclusive quantitative), trong đó định lượng đóng vai trò chủ đạo.
• Đối tượng và phạm vi khảo sát: Tổng thể là toàn bộ các cán bộ quản trị cấp cao, giám đốc điều hành, trưởng bộ phận kinh doanh/xuất nhập khẩu của các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra trên địa bàn tỉnh An Giang.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu trải qua hai giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Nghiên cứu định tính sơ bộ: Phỏng vấn chuyên sâu 21 chuyên gia đầu ngành, nhà quản lý doanh nghiệp XKTS, lãnh đạo Sở Công thương, Chi cục Thủy sản và các nhà khoa học kinh tế (chiếm 7,2% dung lượng mẫu phân tích). Mục tiêu nhằm hiệu chỉnh biến quan sát, hoàn thiện thang đo 10 nhân tố phù hợp với thực tiễn tỉnh An Giang.
2. Nghiên cứu định lượng chính thức: Sử dụng bảng câu hỏi chuẩn hóa với thang đo Likert 5 điểm (từ 1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý).

• Chiến lược lấy mẫu: Lấy mẫu thuận tiện có chọn lọc kết hợp phân tầng theo quy mô vốn và công suất chế biến của doanh nghiệp.
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu dữ liệu sơ cấp điều tra với dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê tỉnh An Giang, VASEP, Tổng cục Hải quan giai đoạn 2008–2020.
• Độ tin cậy và giá trị thang đo: Hệ số Cronbach's Alpha được yêu cầu đạt $\alpha \ge 0,70$; hệ số tương quan biến - tổng ($Corrected\ Item-Total\ Correlation$) $> 0,30$; Phân tích nhân tố khám phá (EFA) với hệ số KMO $\in [0,5; 1,0]$, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$), tổng phương sai trích ($Cumulative\ Variance\ Extracted$) $> 50%$, hệ số tải nhân tố ($Factor\ Loading$) $> 0,50$.

Data và phân tích

• Kỹ thuật xử lý: Ứng dụng phần mềm SPSS 22.0 và AMOS để phân tích dữ liệu đa biến.
• Phân tích nhân tố khẳng định (CFA): Kiểm định tính đơn hướng, giá trị hội tụ ($Convergent\ Validity$), giá trị phân biệt ($Discriminant\ Validity$) với các chỉ số thích hợp mô hình: Chi-square/df ($CMIN/DF \le 3,0$), TLI, CFI $\ge 0,90$, RMSEA $\le 0,08$.
• Mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM): Ước lượng trọng số hồi quy chuẩn hóa ($\beta$), giá trị $p-value$, hệ số xác định $R^2$.
• Kiểm định độ bền vững (Robustness Check): Thực hiện kỹ thuật Bootstrap lặp lại 5.000 mẫu để khẳng định các ước lượng không bị chệch bởi kích thước mẫu và đảm bảo tính vững chắc của các giả thuyết thống kê. Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến qua hệ số VIF và tự tương quan qua hệ số Durbin-Watson. Phân tích ANOVA để đánh giá sự khác biệt theo quy mô doanh nghiệp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng SEM mang lại những phát hiện đột phá về mặt thực nghiệm:

1. Logistics là mắt xích nghẽn mạch lớn nhất nhưng có tác động mạnh mẽ đến NLCT: Dữ liệu chỉ ra chi phí logistics tại An Giang bị đội lên rất cao do thiếu cảng nước sâu đón tàu tải trọng lớn, phụ thuộc 100% vào việc thuê xe chuyên dùng vận chuyển lên TP. Hồ Chí Minh với tình trạng tắc nghẽn giao thông thường xuyên. Hệ thống kho lạnh của doanh nghiệp chỉ có quy mô nhỏ (2.000–3.000 tấn), không đáp ứng được các đơn hàng lớn.
2. Năng lực tài chính và bẫy nợ ngắn hạn: Các DNXKTS An Giang phụ thuộc quá mức vào nguồn vốn vay ngân hàng ngắn hạn. Khi lãi suất biến động tăng vọt, biên lợi nhuận ròng không đủ bù đắp chi phí tài chính, dẫn đến suy kiệt dòng tiền và mất khả năng thanh toán cho các hộ nuôi liên kết từ 1 đến 4 tháng.
3. Hiện tượng triệt tiêu giá bán do cạnh tranh phi hợp tác: Luận án ghi nhận hiện tượng mang tính nghịch lý: dù cá tra Việt Nam chiếm 95% thị phần toàn cầu, các doanh nghiệp xuất khẩu An Giang liên tục phá giá lẫn nhau nhằm giành hợp đồng giải quyết áp lực thanh khoản ngắn hạn. Điều này trao quyền định đoạt giá trần cho các nhà nhập khẩu ngoại quốc và làm xói mòn NLCT của toàn ngành.
4. Khoảng trống công nghệ chế biến sâu: Hơn 85% sản phẩm xuất khẩu vẫn dừng lại ở dạng phi-lê đông lạnh cơ bản, cắt khúc xẻ bướm; chất lượng thịt bị suy giảm đáng kể sau rã đông. Các công nghệ tiên tiến mang lại giá trị gia tăng cao (cấp đông ni-tơ lỏng, chiết xuất collagen, dầu cá tinh luyện từ mỡ cá, snack da cá) chưa được đầu tư thỏa đáng do thiếu vốn và rào cản chuyển giao công nghệ.
5. Năng lực Marketing và phát triển thương hiệu mang tính cục bộ, thụ động: Đa số doanh nghiệp chưa có phòng ban Marketing chuyên trách, công tác xúc tiến mang tính tình thế, chưa chủ động nghiên cứu thị hiếu tiêu dùng tại các thị trường khắt khe như EU và Bắc Mỹ.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Mô hình hóa thành công cấu trúc năng lực cạnh tranh tích hợp 10 thành phần cho các doanh nghiệp thuộc nền kinh tế đang phát triển, chứng minh Logistics và Định hướng Marketing là hai cấu phần không thể tách rời của RBV và Chuỗi giá trị hiện đại.
• Đổi mới phương pháp: Cung cấp quy trình kết hợp CFA - SEM - Bootstrap chuẩn mực, có thể chuyển giao để nghiên cứu các ngành hàng nông thủy sản xuất khẩu khác như tôm nước lợ, lúa gạo, trái cây nhiệt đới.
• Hàm ý quản trị doanh nghiệp:
  • Tái cấu trúc cấu trúc vốn: Đa dạng hóa nguồn tài trợ, giảm tỷ lệ đòn bẩy tài chính ngắn hạn, thiết lập quỹ dự phòng rủi ro biến động giá nguyên liệu.
  • Đầu tư công nghệ chế biến sâu: Chuyển dịch mạnh mẽ từ phi-lê thô sang các sản phẩm GTGT, tận thu phụ phẩm (đầu cá, xương cá, da cá) để gia tăng biên lợi nhuận.
  • Chuyên nghiệp hóa Marketing quốc tế: Thành lập bộ phận nghiên cứu thị trường chuyên sâu, chủ động xây dựng thương hiệu cá tra đạt chứng nhận quốc tế (ASC, BAP, GlobalGAP).
• Hàm ý chính sách vĩ mô:
  • Triển khai đồng bộ Nghị định 36/2014/NĐ-CP về quản lý nuôi, chế biến và xuất khẩu cá tra, gắn mã số vùng nuôi và truy xuất nguồn gốc điện tử.
  • Hoàn thiện hạ tầng logistics liên kết vùng ĐBSCL: Đầu tư hệ thống cảng container nội địa (ICD), nạo vét luồng hàng hải, phát triển trung tâm logistics lạnh chuyên dụng tại An Giang.
  • Thiết lập cơ chế kiểm soát giá sàn xuất khẩu thông qua Hiệp hội VASEP nhằm chấm dứt triệt để tình trạng cạnh tranh phá giá tự sát.
  • Chính sách tín dụng đặc thù: Hỗ trợ hoàn thuế VAT 5% cho nguyên liệu thức ăn, thuốc thú y của các hộ nuôi liên kết, mở rộng hạn mức tín dụng trung và dài hạn cho các dự án đổi mới công nghệ chế biến.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn mang tính học thuật:

1. Giới hạn về không gian địa lý: Nghiên cứu chỉ tập trung trên địa bàn tỉnh An Giang. Dù An Giang là trung tâm sản xuất cá tra lớn nhất, các đặc thù về vị trí địa lý xa cảng biển lớn có thể không hoàn toàn tương đồng với các tỉnh duyên hải ĐBSCL (như Bến Tre, Tiền Giang, Sóc Trăng).
2. Giới hạn về chủng loại sản phẩm: Mẫu nghiên cứu đại diện chủ yếu cho phân khúc cá tra (chiếm 97% kim ngạch tỉnh), chưa bao quát hết các đối tượng thủy sản nước lợ hoặc nước mặn khác.
3. Đặc tính dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional data): Dữ liệu điều tra phản ánh nhận thức của nhà quản lý tại một thời điểm nhất định, chưa theo dõi được chuỗi biến thiên theo thời gian dài trước và sau các cú sốc kinh tế vĩ mô (như dịch bệnh Covid-19 hoặc xung đột địa chính trị).
4. Nguy cơ sai lệch do phương pháp đơn nhất (Common Method Bias): Dữ liệu thu thập chủ yếu dựa trên tự đánh giá của cán bộ quản lý doanh nghiệp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng phạm vi không gian sang toàn bộ 13 tỉnh thành vùng ĐBSCL để tiến hành phân tích đa nhóm (Multi-group analysis) so sánh lợi thế cạnh tranh giữa các tiểu vùng.
• Bổ sung các biến số mới: Mức độ chuyển đổi số trong chuỗi cung ứng, Năng lực tuân thủ tiêu chuẩn môi trường - xã hội - quản trị (ESG) và các cam kết giảm phát thải ròng trong nuôi trồng thủy sản.
• Thiết kế nghiên cứu dữ liệu bảng (Panel Data) kết hợp dữ liệu tài chính kiểm toán thực tế với dữ liệu khảo sát nhận thức để nâng cao độ chính xác của các ước lượng hồi quy.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình tham khảo giá trị cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Quản trị kinh doanh, Kinh tế nông nghiệp và Quản lý chuỗi cung ứng; dự kiến đóng góp vào các công bố quốc tế uy tín thuộc danh mục Scopus/SSCI về kinh tế xuất khẩu thủy sản vùng Đông Nam Á.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng giúp hơn 30 doanh nghiệp chế biến xuất khẩu thủy sản tại An Giang và hàng trăm doanh nghiệp tại ĐBSCL tái định vị chiến lược kinh doanh, chuyển trọng tâm từ tăng trưởng sản lượng sang nâng cao giá trị gia tăng và hiệu quả chuỗi logistics.
• Ảnh hưởng chính sách: Đóng góp trực tiếp vào báo cáo tham vấn chính sách phát triển kinh tế thủy sản cho UBND tỉnh An Giang, Sở Công thương, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn An Giang giai đoạn 2023–2030, tầm nhìn 2035.
• Lợi ích xã hội: Giúp ổn định chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp và người nông dân nuôi cá tra, bảo đảm sinh kế bền vững cho hàng chục ngàn lao động nuôi trồng và chế biến thủy sản tại địa phương.
• Vị thế quốc tế: Nâng cao năng lực cạnh tranh của thương hiệu cá tra Việt Nam trên các thị trường khó tính (Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu, Nhật Bản), tận dụng tối đa các ưu đãi thuế quan từ EVFTA và CPTPP.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận bộ thang đo đã được kiểm định độ tin cậy và giá trị hội tụ, khung lý thuyết tích hợp và quy trình ứng dụng SEM - Bootstrap chuẩn mực.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu cao cấp: Tài liệu tham khảo hữu ích trong việc giảng dạy các chuyên đề Quản trị chiến lược, Quản trị chuỗi cung ứng và Kinh tế học nông nghiệp.
• Lãnh đạo doanh nghiệp và Giám đốc R&D ngành thủy sản: Cẩm nang thực tiễn với các giải pháp rõ ràng về cắt giảm chi phí logistics, quản trị dòng tiền, đầu tư công nghệ chế biến sâu và liên kết chuỗi giá trị.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Công thương, Bộ Nông nghiệp & PTNT, UBND các tỉnh ĐBSCL): Căn cứ khoa học xác thực để xây dựng quy hoạch vùng nguyên liệu, hoàn thiện thể chế hỗ trợ tín dụng và phát triển hạ tầng giao thông - logistics liên kết vùng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp lý thuyết cốt lõi là sự tích hợp thành công Lý thuyết Chuỗi giá trị (Porter, 1985) và Lý thuyết Định hướng thị trường (Kohli & Jaworski, 1990) vào Khung nguồn lực doanh nghiệp (Barney, 1991) thông qua việc chính thức hóa 2 nhân tố Năng lực Logistics và Năng lực Marketing trong mô hình SEM giải thích NLCT của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản.

2. Điểm mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? Trả lời: So với nghiên cứu định tính của Bùi Đức Tuân (2010), mô hình thống kê mô tả của Sauka (2014) hay báo cáo phân tích thứ cấp của CIEM (2011), luận án đã triển khai quy trình định lượng đa biến khép kín (EFA $\to$ CFA $\to$ SEM) và ứng dụng kỹ thuật Bootstrap lặp 5.000 lần để kiểm định độ vững chắc của mô hình thực nghiệm, loại bỏ hoàn toàn các nhận định cảm tính.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong luận án? Trả lời: Nghịch lý kiểm soát giá: Việt Nam chiếm trên 95% nguồn cung cá tra toàn cầu nhưng các doanh nghiệp An Giang hoàn toàn ở thế bị động về giá ("độc quyền bán nhưng không phải là người định giá"). Nguyên nhân xuất phát từ sự thiếu liên kết chiến lược, tình trạng cạnh tranh phá giá lẫn nhau nhằm giải quyết áp lực nợ vay ngắn hạn, dẫn đến việc chuyển giao quyền ấn định giá cho các nhà phân phối quốc tế.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) hay không? Trả lời: Có. Luận án trình bày chi tiết toàn bộ thang đo 10 nhân tố với hệ thống câu hỏi khảo sát Likert, mô tả rõ ràng quy trình xử lý dữ liệu từ Cronbach's Alpha, ma trận xoay nhân tố EFA, các chỉ số độ khớp mô hình CFA đến phương trình cấu trúc tuyến tính SEM trên SPSS 22 và AMOS.

5. Chương trình hành động nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Đề xuất lộ trình 2023–2035 tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Mô hình hóa liên kết chuỗi logistics xanh và giảm phát thải carbon trong chế biến thủy sản; (2) Tối ưu hóa chuỗi giá trị số thông qua công nghệ chuỗi khối (Blockchain) trong truy xuất nguồn gốc; (3) Chiến lược ứng phó với các hàng rào kỹ thuật và thuế carbon quốc tế (CBAM) của thị trường EU và Bắc Mỹ.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm phong phú thêm cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thông qua mô hình tích hợp 4 trường phái quản trị hiện đại: Nguồn lực doanh nghiệp (RBV), Năng lực cốt lõi, Định hướng thị trường và Chuỗi giá trị.
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình cấu trúc tuyến tính 10 nhân tố ảnh hưởng đến NLCT của DNXKTS An Giang, khẳng định vai trò mang tính đột phá của nhân tố Năng lực Logistics và Năng lực Marketing trong bối cảnh thương mại số.
3. Làm sáng tỏ bức tranh thực trạng và giải mã căn nguyên của sự sụt giảm sản lượng xuất khẩu cá tra An Giang giai đoạn 2008–2020, chỉ ra điểm nghẽn về cấu trúc vốn ngắn hạn, hạ tầng logistics kho lạnh và công nghệ chế biến sâu.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và có tính khả thi cao: từ quản trị tài chính, đổi mới công nghệ, liên kết nông dân - doanh nghiệp đến các chính sách vĩ mô về hạ tầng cảng biển và cơ chế kiểm soát giá sàn xuất khẩu giai đoạn 2023–2035.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới đầy tiềm năng: chuỗi cung ứng thủy sản thông minh, tài chính chuỗi giá trị nông nghiệp và thích ứng với các tiêu chuẩn phát triển bền vững quốc tế (ESG).

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỂ NGHIÊN CỨU Bước đầu quá trình nghiên cứu, tác giả thực hiện việc tổng hợp và phân tích, đánh giá một cách tổng quan các công trình nghiên cứu trong ngoài nước, nhằm tìm ra những tư liệu quý giá liên quan tới đề tài làm cơ sở lý luận cho quá trình nghiên cứu. Tổng quan về các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh ở nước ngoài Có một số công trình nghiên cứu về NLCT như: Fagerberg, D. Nelson (2003), Innovation and Competitiveness, Oxford University Press. Nghiên cứu năng lực cạnh tranh ở 3 cấp độ: Cấp quốc gia (National level), cấp ngành (Industry level), cấp địa phương và doanh nghiệp (Regional and firm level) tác động của đổi mới dây chuyền công nghệ đến năng lực cạnh tranh.

Việc phân tích so sánh năng lực cạnh tranh giữa các quốc gia, giữa các ngành và giữa các tập đoàn đa quốc gia, tác giả nhận thấy rằng khả năng cạnh tranh được tạo ra từ những khác biệt cho việc duy trì tăng trưởng trong môi trường cạnh tranh toàn cầu. Theo Wernerrfelt (1984), thì nguồn lực của DN chính là yếu tố quyết định đến NLCT và hiệu quả kinh doanh của DN. Phân tích về nguồn lực của DN là tập trung vào phân tích NLCT dựa vào các yếu tố bên trong, nó chính là nguồn lực của DN. Lý thuyết này dựa vào tiền đề là các DN trong cùng một ngành thường sử dụng những chiến lược kinh doanh khác nhau.

Hơn nữa, các DN không thể dễ dàng sao chép chiến lược kinh doanh của nhau bởi vì chiến lược kinh doanh được xây dựng dựa vào chính nguồn lực của DN. Porter (1990), đã chỉ rõ lợi thế cạnh tranh không chỉ ở mỗi hoạt động, mà còn ở cả mối liên kết giữa các hoạt động với nhau, với các hoạt động của nhà cung cấp và của khách hàng. Qua đó tác giả đưa ra khái niệm “chuỗi giá trị”, chia hoạt động chung của một doanh nghiệp thành những nhóm hoạt động khác 13 nhau đại diện cho từng yếu tố tạo nên lợi thế cạnh tranh, qua đó đánh giá được lợi thế để xây dựng các chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp. Năm 1993, Duning, J, nhận định mô hình Kim cương kiểu cũ của Porter (1990) khi sử dụng để đánh giá năng lực cạnh tranh của một ngành / doanh nghiệp đã không còn chính xác trong điều kiện toàn cầu hóa và hội nhập của kinh tế thế giới và đề xuất bổ sung thêm nhân tố đầu tư nước ngoài vào mô hình để đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến NLCT.

Theo nghiên cứu của Sanchez & Heence (1996, 2004), thì năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp dựa trên khả năng kết hợp các nguồn lực của doanh nghiệp nhằm tạo ra lợi thế cạnh tranh “Năng lực cạnh tranh của 1 công ty là khả năng duy trì, triển khai phối hợp các nguồn lực và khả năng theo cách giúp công ty đạt được mục tiêu của nó”). Sanchez (2008), bản chất năng lực cạnh tranh đã chú trọng chuyển hướng năng lực thay vì nguồn lực. Theo quan điểm dựa trên năng lực của doanh nghiệp thì năng lực là chìa khoá để duy trì lợi thế cạnh tranh bền vững và đạt hiệu quả cao, cũng như trở thành một tiêu chí quan trọng để đánh giá sự tồn tại và phát triển của một ngành, hay của một doanh nghiệp trong môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt. Như vậy, tiếp cận dựa trên nguồn lực, dựa vào lợi thế nguồn lực của doanh nghiệp so với đối thủ cạnh tranh và cách tiếp cận dựa trên năng lực thì dựa vào khả năng kết hợp các nguồn lực để tạo ra năng lực – đòi hỏi doanh nghiệp phải năng động, hệ thống, nhận thức và toàn diện trong quản lý chiến lược.

Nghiên cứu của Thompson et al., (2007), đã đề xuất các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh tổng thể của một doanh nghiệp dựa vào 10 yếu tố: Hình ảnh/uy tín, công nghệ, mạng lưới phân phối, khả năng phát triển và đổi mới sản phẩm, chi phí sản xuất, dịch vụ khách hàng, nguồn nhân lực, tình hình tài chính, trình độ quảng cáo, khả năng quản lý sự thay đổi. Nghiên cứu này chưa xác định được mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố này đến kết quả kinh doanh của DN mà chỉ tập trung xây dựng các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh của doanh 14 nghiệp và đánh giá nó trên phương pháp cho điểm nhằm so sánh năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Nghiên cứu của Aziz et al. Trong đó tập trung vào 3 nhóm: quản trị, tổ chức và và tạo ra mạng lưới năng lực cạnh tranh của các nhà phát triển nhà tư nhân tại Malaysia.

Hai tác giả Ambastha và Momaya (2004), đã đưa ra khung lý thuyết về NLCT ở cấp độ DN. Nghiên cứu này cho thấy NLCT của DN chịu ảnh hưởng của các yếu tố: (1) Nguồn lực (nguồn nhân lực, cấu trúc, văn hóa, trình độ công nghệ, tài sản của DN); (2) Quy trình (chiến lược, quy trình quản lý, quy trình công nghệ, quy trình tiếp thị); (3) Hiệu suất (chi phí, giá cả, thị phần, phát triển sản phẩm mới). Nghiên cứu này chỉ dừng lại ở NLCT của DN nói chung mà chưa phân biệt về qui mô, địa lý, lĩnh vực hoạt động. Tác giả Ho (2005), đã nghiên cứu mối quan hệ giữa các hoạt động quản trị trong DN và NLCT.

Ông đề xuất mô hình đo lường các hoạt động quản trị trong DN thông qua năm khía cạnh, (1) Cơ cấu hội đồng quản trị; (2) Cương vị quản lý; (3) Chiến lược lãnh đạo; (4) Sở hữu tập trung và các mối quan hệ vốn - thị trường; (5) Trách nhiệm xã hội có mối quan hệ với NLCT của DN. Kết quả phân tích hồi quy cho thấy, có sự ảnh hưởng lẫn nhau của hoạt động quản trị trong DN và NLCT, số điểm hoạt động quản trị trong DN càng cao thì đánh giá NLCT sẽ càng cao và ngược lại. Qua kết quả nghiên cứu tác giả nhận thấy, mối quan hệ 15 giữa hoạt động quản trị trong DN và NLCT sẽ cao hơn khi quản trị được đánh giá trên cơ sở toàn diện (xét 5 thông số cùng một lúc) thay vì đánh giá riêng lẻ. Trong nghiên cứu này tác giả chỉ tập trung làm rõ mối quan hệ giữa NLCT và năng lực quản trị trong DN mà không xét đến những yếu tố khác.

Vẫn còn một khoảng trống nghiên trong việc tìm hiểu mối quan hệ giữa quản trị của các DN ở các nước phát triển và khả năng cạnh tranh của họ trên thị trường quốc tế. Một nghiên cứu của Chang et al.,(2007), về NLCT tại các cửa hàng tại Đài Loan bị ảnh hưởng bởi 7 yếu tố, (1) Chiến lược kinh doanh; (2) Năng lực tài chính; (3) Cơ sở vật chất, các tiện nghi; (4) Sản phẩm, hàng hóa; (5) Chất lượng dịch vụ; (6) Marketing, chiêu thị; (7) Nguồn nhân lực. Tuy nhiên, nghiên cứu chưa làm rõ mối quan hệ của các yếu tố này như thế nào và đặt dưới sự tác động của môi trường. Nghiên cứu, cũng chỉ đề cập đến các yếu tố ảnh hưởng đến NLCT cho các cửa hàng tại Đài Loan nói chung, chưa phân biệt rõ sự khác biệt của cửa hàng cung cấp sản phẩm vật chất hay sản phẩm dịch vụ.

Nghiên cứu của Onar &Polat (2010), về các nhân tố tác động tới mối quan hệ giữa quá trình xây dựng năng lực và quá trình lựa chọn chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp niêm yết tại Sở Giao dịch chứng khoán Istabul – Thổ Nhĩ Kỳ thông qua phỏng vấn tổng giám đốc hoặc giám đốc nguồn nhân lực dựa trên bảng câu hỏi Likert 7 điểm. Nghiên cứu này đã đề xuất các yếu tố tạo khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp bao gồm: 1. Khả năng quản trị, 2. Khả năng sản xuất 3.

Khả năng bán hàng, 4. Dịch vụ hậu cần Logistic, 5. Công nghệ thông tin, 6. Tài chính- kế toán, 7.

Nguồn nhân lực, 8. Dịch vụ chăm sóc khách hàng, 9. Nghiên cứu phát triển, 11.Quản trị công nghệ, 12. Quan hệ khách hàng.

Nghiên cứu này cho thấy năng lực quyết định chiến lược càng đúng thì càng tạo ra năng lực cạnh tranh càng cao, khi môi trường kinh doanh thay đổi sẽ tác động đến chiến lược kinh doanh thì các thuộc tính khác biệt của DN trong cùng ngành sẽ không thể tồn tại lâu dài vì chúng thường có thể dễ dàng bị các đối thủ cạnh tranh sao chép, hoặc trao đổi mua bán trên thị trường nguồn lực. 16 Một khi môi trường kinh doanh thay đổi tác động đến chiến lược kinh doanh thì các thuộc tính khác biệt của DN trong cùng ngành sẽ không thể tồn tại lâu dài vì chúng thường có thể dễ dàng bị các đối thủ cạnh tranh sao chép, hoặc trao đổi mua bán trên thị trường nguồn lực. Kinh tế học tổ chức và kinh tế độc quyền phân tích NLCT trong điều kiện mất cân bằng của thị trường và nền kinh tế độc quyền với giả thuyết DN có lợi thế tuyệt đối về các tài sản, nguồn lực. Vì thế, trong môi trường kinh doanh thay đổi nhanh chóng thì các điều kiện về chí phí, công nghệ, quy mô,.đã không còn là lợi thế của DN.

Mặt khác, các nghiên cứu của kinh tế học tổ chức và cạnh tranh độc quyền đều nghiên cứu đối tượng với giả thuyết là các DN trong cùng ngành có điều kiện về tài sản, nguồn lực đồng nhất. Đây là hạn chế lớn nhất trong việc giải thích lợi thế cạnh tranh của các DN hiện nay trong nền kinh tế thị trường. Một nghiên cứu của Hosein et al., (2013), đã khái quát nên bức tranh tổng thể về NLCT trong ngành công nghiệp xuất khẩu trứng cá Tằm muối là một sản phẩm xuất khẩu chủ lực của Iran, nhưng hiện nay tình hình sụt giảm nghiêm trọng do ảnh hưởng của các yếu tố môi trường bên trong và bên ngoài như: luật của các nước nhập khẩu, chất lượng sản phẩm, cải tiến mẫu mã nhãn mác, mối quan hệ tốt với các nước nhập khẩu…từ đó tác giả xây dựng chiến lượt cải thiện và tăng cường NLCT của ngành xuất khẩu trứng cá Tằm muối nhằm giành lại thị trường Sauka (2014), đã đưa ra 7 nhân tố ảnh hưởng đến NLCT cấp công ty, bao gồm: (1) Năng lực tiếp cận các nguồn lực; (2) Năng lực làm việc của nhân viên; (3) Nguồn lực tài chính; (4) Chiến lược kinh doanh; (5) Tác động của môi trường; (6) Năng lực kinh doanh so với đối thủ; (7) Sử dụng các mạng lưới thông tin liên lạc. Trong nghiên cứu này là sử dụng phương pháp thống kê và đưa ra nhận xét dựa trên giá trị trung bình.