CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các nghiên cứu về vai trò và tác động của FDI 1. Nghiên cứu nước ngoài Theo khảo sát, tìm hiểu của tác giả, trên thế giới hiện nay có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề FDI và đóng góp của FDI vào sự phát triển bền vững của các quốc gia, địa phương nhập khẩu FDI.
Nguồn vốn FDI đã bổ sung nguồn vốn trong nước và cải thiện cán cân thanh toán quốc tế, tiếp nhận chuyển giao công nghệ hiện đại, phát triển khả năng công nghệ nội địa, phát triển nguồn nhân lực và tạo việc làm, thúc đẩy xuất nhập khẩu và tiếp cận với thị trường thế giới, tạo liên kết giữa các ngành công nghiệp. FDI ngày càng khẳng định vai trò quan trọng đối với tăng trưởng, phát triển kinh tế của mỗi quốc gia. Trong bối cảnh các mối quan hệ kinh tế phát triển đa dạng làm tăng tính chỉnh thể, ràng buộc lẫn nhau của nền kinh tế thế giới hiện nay, góp phần tích cực vào thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế bền vững của mối quốc gia nếu tận dụng hiệu quả cơ hội của toàn cầu hóa, tranh thủ ngoại lực, phát huy nội lực. Nghiên cứu của De Mello (1990) lấy mẫu ở 16 nước phát triển và 17 nước đang phát triển, ông đã chỉ ra rằng: FDI ròng có hiệu quả tích cực và quan trọng đối với tăng trưởng kinh kế thời kỳ 1970 – 1990.
Song, đối với các nước đang phát triển thi FDI có tác động đến tăng trưởng kinh tế lớn hơn, còn đối với các nước phát triển thì nhỏ hơn. Nghiên cứu của Blomstrom et al (1992) chia các nước phát triển thành hai nhóm, đó là: các nước có thu nhập thấp hơn và các nước có thu nhập cao hơn. Ông nhận xét, FDI chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở các nước có thu nhập cao hơn. Tác giả kết luận, nước tiếp nhận đầu tư chỉ được hưởng lợi từ FDI, khi đạt được mức độ phát triển nhất định, để có thể tiếp thu được công nghệ mới.
Nói cách khác, mức thu nhập là điều kiện tiên quyết cho sự ảnh hưởng tích cực của FDI đến tăng trưởng kinh tế. Dước mức thu nhập này, FDI hầu như không có ảnh hưởng đáng kể đến tăng trưởng kinh tế. 11 Nghiên cứu của Borensztein et al (1995 - 1998) sử dụng số liệu của 69 nước đang phát triển gia đoạn 1970-1989 để hồi quy. Kết quả cho thấy FDI ròng chỉ có ảnh hưởng nhẹ đến tăng trưởng, nhưng khi sử dụng số nhân của FDI với trình độ của lực lượng lao động làm biến độc lập thì biến này có hệ số dương và ý nghĩa thống kê.
Ông kết luận, FDI chỉ mang lại tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế khi nước nhận đầu tư có lực lượng lao động đạt đến trình độ nhất định. Dưới mức đó, FDI hầu như không có tác động đến tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu của Paul Samuelson (1997) cho rằng FDI cung cấp một nguồn vốn quan trọng, bù đắp những thiếu hụt về vốn và khả năng tích lũy hạn chế của các nước đang phát triển, tạo cú huých từ bên ngoài nhằm phá vỡ “vòng luẩn quẩn của sự phát triển”. (1997) đặt câu hỏi về khả năng cung cấp vốn FDI vì trên thực tế FDI cung cấp ít vốn và khá đắt, ngoài ra, sự thống trị của MNC trong nền kinh tế đang phát triển có thể gây bất lợi cho tăng trưởng và phát triển kinh tế.
Ngoài việc FDI cung cấp một nguồn vốn quan trọng, qua nghiên cứu thực nghiệm của Ấn Độ và sử dụng số liệu của bốn nước Nam Á khác là Pakistan, Bangladesh, Sri Lanka, Nepan, Agrawal (2000) kết luận FDI làm tăng đầu tư trong nước, tạo động lực tăng trưởng. Borensztein et al (1995), Hermes và Lensink (2000) lại cho rằng, tốc độ tăng trưởng của các nước đang phát triển phụ thuộc nhiều vào khả năng tiếp nhận và hấp thụ công nghệ mới. Họ cũng đồng ý rằng sự đóng góp chính của FDI là thúc đẩy tiến bộ về công nghệ của nước sở tại. Hermes và Lensink cho rằng, để khai thác tối đa hiệu quả của FDI, nước tiếp nhận đầu tiên cần phát triển thị trường tài chính.
Hệ thống tài chính cần phát triển đến một trình độ nhất định để huy động tiết kiệm, khuyến khích các doanh nghiệp trong nước đầu tư đổi mới công nghệ. Có như vậy, doanh nghiệp trong nước mới tận dụng được công nghệ từ các doanh nghiệp FDI nhiều hơn. Kết quả nghiên cứu về tác động của FDI tới tăng trưởng kinh tế của các nền kinh tế chuyển đổi là rất khác nhau: Lyroudiet & al (2004) kết luận, doanh nghiệp FDI không có bất kỳ tác động đáng kể nào với tăng trưởng kinh tế của các nền kinh tế chuyển đổi, sau khi nghiên cứu tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế của các nước Đông Âu giai đoạn 1995 – 1998. Nhưng sau khi nghiên cứu với 27 nền kinh tế Đông Âu và Tây Á, giai đoạn 1990 – 2002, Deger và Emsen (2006) quan sát thấy FDI có tác động tích cực đến nền kinh tế chuyển đổi.
Cũng tiến hành nghiên cứu với mẫu là các 12 nước Trung Âu, Đông Âu và các nước có nền kinh tế chuyển đổi thuộc Liên Xô cũ, thời kỳ 1990 – 1998, kết quả nghiên cứu với 25 quốc gia của Campos và Kinoshita (2002) chỉ ra việc các nước đang chuyển đổi có quá trình CNH diễn ra mạnh mẽ và lực lượng lao động đào tạo tốt đã mang lại những tác động tích cực từ FDI đối với tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu của Javorcik (2004), đã cho rằng tác động lan tỏa của FDI thường diễn ra khi các doanh nghiệp nước ngoài làm tăng năng suât của các doanh nghiệp trong nước của nước tiếp nhận và các doanh nghiệp nước ngoài không nội địa hóa hoàn toàn giá trị của những lợi ích này. Khi các doanh nghiệp lựa chọn đầu tư vào một thị trường một nước thông qua FDI, nó thường mang theo các công nghệ tiên tiến hơn, kinh nghiệm và kỹ năng quản lý hợp lý hơn bởi vì đây là lợi thế so sánh của nó so với các doanh nghiệp trong nước. Trong quá trình hoạt động, công nghệ và các kinh nghiệm của doanh nghiệp nước ngoài có thể sẽ được chuyển giao cho các cơ sở sản xuất tại nước sở tại.
Các hoạt động kinh doanh gắn với các doanh nghiệp nước ngoài sẽ là cơ hội học tập quan trọng cho các doanh nghiệp trong nước, từ đó nâng cao năng suất lao động. Trong nghiên cứu của Sauwaluck Koojaroenprasit (2012) nhằm khám phá tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế Hàn Quốc. Tác giả sử dụng các dữ liệu thứ cấp. Nghiên cứu trong thời gian từ 1980 -2009, tác giả đã cố gắng để xác định tác động thực nghiệm của FDI đến nền kinh tế Hàn Quốc nên đã sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian về kinh tế vĩ mô hàng năm.
FDI, đầu tư trong nước, việc làm, xuất khẩu và nguồn nhân lực được coi là các biến nội sinh cho tăng trưởng kinh tế. Các đa hồi quy được sử dụng trong nghiên cứu này. Nghiên cứu này cho thấy có một tác động mạnh mẽ và tích cực của FDI đối với tăng trưởng kinh tế Hàn Quốc. Hơn nữa, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng vốn con người, việc làm và xuất khẩu cũng có tác động tích cực và đáng kể, trong khi đầu tư trong nước không có tác động đáng kể vào tăng trưởng kinh tế của Hàn Quốc.
Ali Riza Sandalcilar và Ali Altiner (2012) nghiên cứu về mối quan hệ giữa FDI và tăng trường GDP của nước tiếp nhận thông qua các dữ liệu từ 1995-2011 của 10 quốc gia (Thổ Nhĩ Kỳ, Iran, Pakistan, Azerbaijan, Kazakhstanm, Kirghizstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Tajikistan và Afghanistan) thuộc ECO đi đến kết luận: FDI có tác động tích cực mạnh mẽ đối với tăng trưởng GDP của các quốc gia thuộc ECO; 13 ngược lại không quan sát thấy tác động ngược trở lại của GDP đối với dòng vốn FDI, các nền kinh tế chuyển đổi, mới tuyên bố độc lập từ những năm 1990 (như Azerbaijan, Kazakhstan, Turkmenistan và Uzbekistan) cũng nhận được những tác động tích cực của FDI đối với tăng trưởng kinh tế. Đặc biệt là sự bổ sung nguồn vốn quan trọng cho ngành năng lượng và tạo việc làm; FDI góp phần hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh FDI, tác động ngược trở lại đối với việc gia tăng quy mô FDI vào các nước thuộc ECO; FDI góp phần tăng tốc quá trình chuyển đổi nền kinh tế theo hướng thị trưởng mở, FDI và sự thâm nhập của các tập đoàn đa quốc gia tạo điều kiện tốt hơn để các nước khu vực ECO hội nhập quốc tế và tăng cường khả năng cạnh tranh ở cấp độ toàn cầu. Kết quả nghiên cứu phản ánh vai trò quan trọng của FDI trong việc gia tăng tính bền vững kinh tế của các nước thuộc ECO. Nghiên cứu về tác động của FDI đến GDP, trường hợp Pakistan, Nedeem Iqbal và các cộng sự (2014) sử dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas và theo lý thuyết của Bhahwati về tác động tịch cực hơn của FDI đối với GDP của các nền kinh tế hướng ra xuất khẩu, phân tích số liệu trong 30 năm 1983-2012, cho thấy có mối quan hệ tích cực giữa FDI và GDP của Pakistan.
Đồng nghĩa với việc giả định FDI tác động tích cực hơn đối với nền kinh tế có chế độ thương mại mở được chấp nhận trong trường hợp của Pakistan. Nghiên cứu cũng chỉ ra, văn hóa và điều kiện của nước tiếp nhận có ảnh hưởng tới mức độ tác động của FDI. Do vậy, lợi ích kinh tế của FDI mang lại là không thể dự đoán được. FDI không chỉ có tác động đến tăng trưởng kinh tế, mà có tác động đến xã hội.
Để nghiên cứu về đóng góp của FDI vào phát triển bền vững về xã hội cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến, FDI góp phần tăng trưởng kinh tế trực tiếp bằng cách tạo ra cơ hội việc làm, gián tiếp thông qua việc tạo ra các cơ hội việc làm tại các tổ chức khác, trong đó có thể được nhà cung cấp hoặc người tiêu dung của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Mặc dù một trong những mục tiêu thu hút FDI của các nước đang phát triển là nhằm khắc phục tình trạng tỷ lệ thất nghiệp và thiếu việc làm cao, song các nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tác động của FDI đối với tạo việc làm lại không được như mong đợi.