Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào việt nam trong điều kiện thực hiện các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới

Trong hơn 35 năm qua, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về thu hút vốn đầu… 212 trang · Học viện Tài chính · 2023.

• Tác giả: Phạm Đức Tài
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Xuân Hòa
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Thu Hút Vốn Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Vào Việt Nam Trong Điều Kiện Thực Hiện Các Hiệp Định Thương Mại Tự Do Thế Hệ Mới
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 1.1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Các nghiên cứu về vai trò và tác động của FDI
• 1.1.2. Nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến thu hút FDI
• 1.1.3. Các nghiên cứu về thu hút FDI tại Việt Nam
• 1.1.4. Các nghiên cứu về thu hút FDI trong điều kiện thực hiện các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 1.2. KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Khoảng trống nghiên cứu về mặt lý luận
• 1.2.2. Khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm
• 1.3. ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Hướng nghiên cứu về mặt lý luận
• 1.3.2. Hướng nghiên cứu về mặt thực nghiệm
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 2.1. ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀ VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI
• 2.1.1. Đặc điểm vốn FDI
• 2.1.2. Hình thức FDI
• 2.2. HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 2.2.1. Hiệp định thương mại tự do
• 2.2.2. Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 2.3. THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 2.3.1. Khái niệm thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong điều kiện thực hiện các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 2.3.2. Tác động của các FTA thế hệ mới đối với thu hút vốn FDI
• 2.3.3. Tiêu chí đánh giá kết quả thu hút vốn FDI trong điều kiện thực hiện các FTA thế hệ mới
• 2.3.4. Các yếu tố tác động đến thu hút vốn FDI trong điều kiện thực hiện các FTA thế hệ mới
• 2.4. KINH NGHIỆM THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC FTA THẾ HỆ MỚI TẠI MỘT SỐ QUỐC GIA VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM
• 2.4.1. Kinh nghiệm của một số quốc gia
• 2.4.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 3.1. CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI VIỆT NAM THAM GIA
• 3.1.1. Khái quát chung các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới tại Việt Nam
• 3.1.2. Nội dung của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới Việt Nam tham gia
• 3.2. PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC FTA THẾ HỆ MỚI
• 3.2.1. Tình hình thu hút vốn FDI vào Việt Nam giai đoạn 2015-2021
• 3.2.2. YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN THU HÚT VỐN FDI VÀO VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC FTA THẾ HỆ MỚI
• 3.2.2.1. Kiểm định Cronbach’s Alpha
• 3.2.2.2. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 3.2.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ THỰC TRẠNG THU HÚT VỐN FDI VÀO VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC FTA THẾ HỆ MỚI
• 3.2.3.1. Kết quả tích cực
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 4.1. QUAN ĐIỂM VÀ MỤC TIÊU THU HÚT VỐN FDI VÀO VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC FTA THẾ HỆ MỚI
• 4.1.1. Quan điểm thu hút vốn FDI vào Việt Nam trong điều kiện thực hiện các FTA thế hệ mới
• 4.1.2. Mục tiêu thu hút vốn FDI vào Việt Nam trong điều kiện thực hiện các FTA thế hệ mới
• 4.2. NHỮNG CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC TRONG THU HÚT VỐN FDI VÀO VIỆT NAM KHI THỰC HIỆN CÁC FTA THẾ HỆ MỚI
• 4.2.1. Những cơ hội khi thu hút vốn FDI vào Việt Nam trong điều kiện thực hiện các FTA thế hệ mới
• 4.2.2. Những thách thức khi thu hút vốn FDI vào Việt Nam trong điều kiện thực hiện các FTA thế hệ mới
• 4.3. MỘT SỐ GIẢI PHÁP THU HÚT VỐN FDI VÀO VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC FTA THẾ HỆ MỚI
• 4.3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật
• 4.3.2. Phát triển cơ sở hạ tầng, ổn định và tăng trưởng kinh tế
• 4.3.3. Chú trọng thu hút nguồn vốn FDI có chọn lọc
• 4.3.4. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực
• 4.3.5. Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ
• 4.3.6. Nâng cao hiệu quả xúc tiến đầu tư
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TÀI LIỆU TIẾNG ANH
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thu Hút FDI Việt Nam Cơ Hội và Thách Thức

Trong hơn 35 năm qua, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), đóng góp tích cực vào sự nghiệp đổi mới và phát triển kinh tế - xã hội. Nguồn vốn FDI giúp bù đắp sự thiếu hụt về vốn đầu tư cho phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh vốn trong nước còn hạn chế, ODA giảm sút, và các hình thức vay thương mại quốc tế còn nhiều rào cản, vai trò của nguồn vốn FDI càng trở nên quan trọng. Dòng vốn FDI không chỉ bổ sung vào tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội mà còn thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển các ngành công nghiệp mũi nhọn, gia tăng giá trị xuất khẩu và đưa sản phẩm Việt Nam tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Khu vực FDI đóng góp tích cực vào ổn định kinh tế vĩ mô, tăng thu ngân sách nhà nước, cải thiện cán cân thanh toán quốc tế, giải quyết việc làm, phát triển nguồn nhân lực, nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Sự phát triển của khu vực FDI có tác động lan tỏa đến các khu vực khác của nền kinh tế, nâng cao hiệu quả sản xuất và sức cạnh tranh. Theo Phạm Đức Tài (2023), FDI là xu thế tất yếu của hội nhập.

1.1. Vai Trò Quan Trọng Của FDI Đối Với Tăng Trưởng Kinh Tế

Nguồn vốn FDI đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Nó không chỉ cung cấp nguồn vốn cần thiết cho đầu tư phát triển mà còn mang lại công nghệ mới, kỹ năng quản lý tiên tiến và cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế. FDI giúp nâng cao năng lực sản xuất, tăng cường khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam và tạo ra nhiều việc làm mới. Theo nghiên cứu của Học viện Tài chính, khu vực FDI đóng góp đáng kể vào GDP, xuất khẩu và thu ngân sách nhà nước, khẳng định vai trò không thể thiếu của nó trong quá trình phát triển kinh tế.

1.2. Hiệp Định Thương Mại Tự Do FTA và Tác Động Đến FDI

Việc tham gia các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP và EVFTA đã tạo ra những cơ hội lớn cho Việt Nam trong việc thu hút FDI. Các FTA này không chỉ mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn tạo ra một môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và hấp dẫn hơn. Các cam kết về mở cửa thị trường, bảo hộ đầu tư và giải quyết tranh chấp trong các FTA giúp tăng cường niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam. Tuy nhiên, các FTA cũng đặt ra những thách thức về năng lực cạnh tranh, chất lượng nguồn nhân lực và yêu cầu cải cách thể chế.

1.3. Những Hạn Chế và Vấn Đề Mới Trong Thu Hút FDI Hiện Nay

Bên cạnh những thành tựu đạt được, việc thu hút và sử dụng vốn FDI ở Việt Nam vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước chưa chặt chẽ, chuyển giao công nghệ chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng, và vẫn còn tình trạng doanh nghiệp FDI vi phạm pháp luật về môi trường, lao động và chuyển giá. Để nâng cao hiệu quả thu hút FDI, Việt Nam cần có những giải pháp đồng bộ để khắc phục những hạn chế này và tận dụng tối đa các cơ hội từ các FTA thế hệ mới.

II. Thách Thức và Rủi Ro Khi Thu Hút FDI Vào Việt Nam

Việc thu hút FDI vào Việt Nam không chỉ mang lại cơ hội mà còn đi kèm với nhiều thách thức và rủi ro. Áp lực cạnh tranh gia tăng đối với các doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, đòi hỏi họ phải nâng cao năng lực cạnh tranh để tồn tại và phát triển. Thách thức về nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là một vấn đề lớn, khi Việt Nam cần có đội ngũ lao động có kỹ năng và trình độ đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư nước ngoài. Ngoài ra, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách cũng là một yêu cầu cấp thiết để tạo ra một môi trường đầu tư minh bạch và ổn định.

2.1. Cạnh Tranh Gay Gắt Từ Các Doanh Nghiệp Nước Ngoài

Sự gia nhập của các doanh nghiệp FDI mang lại sự cạnh tranh gay gắt cho các doanh nghiệp trong nước. Các doanh nghiệp FDI thường có lợi thế về vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản lý, khiến các doanh nghiệp trong nước gặp khó khăn trong việc cạnh tranh. Để đối phó với thách thức này, các doanh nghiệp trong nước cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới công nghệ và cải thiện chất lượng sản phẩm.

2.2. Yêu Cầu Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao và Kỹ Năng

Các nhà đầu tư FDI thường đòi hỏi nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao, kỹ năng làm việc tốt và khả năng sử dụng ngoại ngữ. Tuy nhiên, nguồn nhân lực của Việt Nam vẫn còn hạn chế về chất lượng và số lượng, gây khó khăn cho việc thu hút FDI chất lượng cao. Để giải quyết vấn đề này, Việt Nam cần tăng cường đầu tư vào giáo dục và đào tạo, nâng cao chất lượng đội ngũ lao động và khuyến khích học tập suốt đời.

2.3. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật và Chính Sách Đầu Tư

Một hệ thống pháp luật và chính sách đầu tư minh bạch, ổn định và dễ dự đoán là yếu tố quan trọng để thu hút FDI. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật của Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập, gây khó khăn cho các nhà đầu tư nước ngoài. Để cải thiện môi trường đầu tư, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đơn giản hóa thủ tục hành chính và tăng cường tính minh bạch trong quản lý nhà nước.

III. Giải Pháp Thu Hút Vốn Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Hiệu Quả

Để thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) hiệu quả, Việt Nam cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Hoàn thiện hệ thống pháp luật là yếu tố then chốt, tạo môi trường đầu tư minh bạch và ổn định. Phát triển cơ sở hạ tầng, ổn định và tăng trưởng kinh tế cũng là những điều kiện cần thiết để thu hút FDI. Chú trọng thu hút nguồn vốn FDI có chọn lọc, ưu tiên các dự án công nghệ cao, thân thiện với môi trường và có giá trị gia tăng cao. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ và nâng cao hiệu quả xúc tiến đầu tư cũng là những giải pháp quan trọng.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Về Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài

Hệ thống pháp luật về đầu tư trực tiếp nước ngoài cần được hoàn thiện để đảm bảo tính minh bạch, ổn định và dễ dự đoán. Các quy định cần rõ ràng, dễ hiểu và phù hợp với thông lệ quốc tế. Thủ tục hành chính cần được đơn giản hóa để giảm chi phí và thời gian cho các nhà đầu tư. Cần có cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của các nhà đầu tư.

3.2. Phát Triển Cơ Sở Hạ Tầng và Ổn Định Kinh Tế Vĩ Mô

Cơ sở hạ tầng giao thông, năng lượng, viễn thông và công nghệ thông tin cần được phát triển đồng bộ để đáp ứng nhu cầu của các nhà đầu tư. Ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và duy trì tỷ giá hối đoái ổn định là những yếu tố quan trọng để tạo niềm tin cho các nhà đầu tư. Cần có chính sách tài khóa và tiền tệ hợp lý để đảm bảo sự ổn định và tăng trưởng bền vững của nền kinh tế.

3.3. Thu Hút FDI Có Chọn Lọc và Ưu Tiên Công Nghệ Cao

Việt Nam cần chú trọng thu hút FDI có chọn lọc, ưu tiên các dự án công nghệ cao, thân thiện với môi trường và có giá trị gia tăng cao. Cần có chính sách ưu đãi đặc biệt cho các dự án này, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát để đảm bảo tuân thủ pháp luật và bảo vệ môi trường. Cần khuyến khích chuyển giao công nghệ và liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước.

IV. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Để Thu Hút FDI Bền Vững

Để thu hút FDI bền vững, Việt Nam cần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Điều này đòi hỏi phải nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ và nâng cao hiệu quả xúc tiến đầu tư. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố then chốt, khi Việt Nam cần có đội ngũ lao động có kỹ năng và trình độ đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư nước ngoài. Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ giúp tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước, tạo ra chuỗi giá trị gia tăng cao hơn. Nâng cao hiệu quả xúc tiến đầu tư giúp quảng bá hình ảnh Việt Nam là một điểm đến đầu tư hấp dẫn.

4.1. Đầu Tư Vào Giáo Dục và Đào Tạo Nguồn Nhân Lực

Việt Nam cần tăng cường đầu tư vào giáo dục và đào tạo để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Cần có chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động và yêu cầu của các nhà đầu tư nước ngoài. Cần khuyến khích học tập suốt đời và tạo điều kiện cho người lao động nâng cao kỹ năng và trình độ.

4.2. Phát Triển Ngành Công Nghiệp Hỗ Trợ và Chuỗi Cung Ứng

Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ là yếu tố quan trọng để tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước. Cần có chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp trong nước tham gia vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI. Cần khuyến khích chuyển giao công nghệ và hợp tác sản xuất giữa các doanh nghiệp.

4.3. Đổi Mới Phương Pháp Xúc Tiến Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài

Cần đổi mới phương pháp xúc tiến đầu tư trực tiếp nước ngoài để thu hút FDI hiệu quả hơn. Cần tập trung vào các thị trường tiềm năng và các ngành công nghiệp ưu tiên. Cần sử dụng các công cụ truyền thông hiện đại để quảng bá hình ảnh Việt Nam là một điểm đến đầu tư hấp dẫn. Cần tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư tìm hiểu thông tin và thực hiện thủ tục đầu tư.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về FDI

Các nghiên cứu về FDI đã chỉ ra rằng, việc thu hút FDI có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa lợi ích từ FDI, cần có những chính sách và giải pháp phù hợp. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, phát triển cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là những yếu tố quan trọng để thu hút FDI bền vững. Các kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng vào việc xây dựng chính sách và chiến lược thu hút FDI của Việt Nam.

5.1. Tác Động Của FDI Đến Tăng Trưởng Kinh Tế và Việc Làm

FDI có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm. Các dự án FDI thường mang lại vốn, công nghệ và kỹ năng quản lý tiên tiến, giúp nâng cao năng lực sản xuất và tạo ra nhiều việc làm mới. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, khu vực FDI đóng góp đáng kể vào GDP, xuất khẩu và thu ngân sách nhà nước.

5.2. Yếu Tố Quan Trọng Để Thu Hút FDI Bền Vững

Để thu hút FDI bền vững, cần có những yếu tố như hệ thống pháp luật minh bạch, cơ sở hạ tầng phát triển và nguồn nhân lực chất lượng cao. Các nhà đầu tư thường quan tâm đến môi trường đầu tư ổn định, dễ dự đoán và có chính sách ưu đãi hợp lý. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương để tạo ra một môi trường đầu tư thuận lợi.

5.3. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Xây Dựng Chính Sách

Các kết quả nghiên cứu về FDI có thể được ứng dụng vào việc xây dựng chính sách và chiến lược thu hút FDI của Việt Nam. Cần có sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia và doanh nghiệp trong quá trình xây dựng chính sách. Cần đánh giá tác động của các chính sách và điều chỉnh khi cần thiết để đảm bảo hiệu quả.

VI. Triển Vọng và Tương Lai Của FDI Tại Thị Trường Việt Nam

Với những nỗ lực cải cách và hội nhập kinh tế quốc tế, triển vọng và tương lai của FDI tại Việt Nam là rất sáng sủa. Việt Nam đang trở thành một điểm đến đầu tư hấp dẫn trong khu vực, với nhiều cơ hội đầu tư trong các lĩnh vực như công nghệ cao, năng lượng tái tạo và dịch vụ. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa cơ hội, Việt Nam cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh và chủ động thích ứng với những thay đổi của kinh tế thế giới.

6.1. Việt Nam Điểm Đến Đầu Tư Hấp Dẫn Trong Khu Vực

Việt Nam đang trở thành một điểm đến đầu tư hấp dẫn trong khu vực nhờ vào vị trí địa lý thuận lợi, chính trị ổn định và chính sách mở cửa. Các nhà đầu tư nước ngoài đánh giá cao tiềm năng tăng trưởng kinh tế của Việt Nam và cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn.

6.2. Cơ Hội Đầu Tư Trong Các Lĩnh Vực Tiềm Năng

Có nhiều cơ hội đầu tư trong các lĩnh vực tiềm năng như công nghệ cao, năng lượng tái tạo, dịch vụ và du lịch. Các nhà đầu tư có thể tận dụng lợi thế của Việt Nam để phát triển các dự án có giá trị gia tăng cao và đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.

6.3. Thích Ứng Với Thay Đổi Của Kinh Tế Thế Giới

Để tận dụng tối đa cơ hội, Việt Nam cần chủ động thích ứng với những thay đổi của kinh tế thế giới, như cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và xu hướng bảo hộ thương mại. Cần có chính sách linh hoạt và sáng tạo để thu hút FDI trong bối cảnh mới.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số 9.01) của nghiên cứu sinh Phạm Đức Tài, được thực hiện tại Học viện Tài chính dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Hoàng Xuân Hòa (năm 2023), mang tiêu đề: "Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam trong điều kiện thực hiện các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới".

                         LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ (2023)
               Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng | Học viện Tài chính
   BỐI CẢNH & THỰC THI                                       MỤC TIÊU & NHIỆM VỤ
  • Giai đoạn 2015 - 2021                                   • Thu hút FDI chất lượng cao
  • Thực thi CPTPP & EVFTA                                  • Định lượng 6 nhóm yếu tố (22 biến)
  • Khảo sát 200 DN FDI (SPSS/EFA)                          • 6 nhóm giải pháp đến 2025-2030

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong hơn 35 năm đổi mới, nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) giữ vai trò bổ sung quan trọng cho tổng vốn đầu tư toàn xã hội của Việt Nam, bù đắp sự thiếu hụt tích lũy nội địa, hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thúc đẩy xuất khẩu và tạo việc làm. Tuy nhiên, hoạt động thu hút FDI bộc lộ nhiều hạn chế: mức độ liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa còn thấp; chuyển giao công nghệ chưa đạt kỳ vọng; tỷ trọng dự án công nghệ cao từ các tập đoàn đa quốc gia (TNCs) còn khiêm tốn; xuất hiện các hành vi chuyển giá, trốn thuế và vi phạm quy định bảo vệ môi trường, lao động.

Bối cảnh mới xuất hiện cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và việc thực thi các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (New-generation FTAs) — tiêu biểu là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại tự do Liên minh châu Âu - Việt Nam (EVFTA) — đặt ra những yêu cầu mới. Các hiệp định này không chỉ mở rộng cam kết mở cửa thị trường hàng hóa, dịch vụ và bảo hộ đầu tư mà còn đặt ra các tiêu chuẩn cao về môi trường, lao động, mua sắm chính phủ và sở hữu trí tuệ. Từ đó, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải đánh giá lại toàn diện thực trạng và xác định các yếu tố tác động để định hướng thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Đề xuất hệ thống giải pháp nhằm thu hút dòng vốn FDI có chất lượng vào Việt Nam trong điều kiện thực thi các FTA thế hệ mới. Dòng vốn FDI chất lượng được định nghĩa là dòng vốn có quy mô phù hợp, hàm lượng công nghệ cao, tạo hiệu ứng lan tỏa tri thức, nâng cao năng lực cạnh tranh, gia tăng giá trị nội địa và định vị Việt Nam ở nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến thu hút FDI và tác động của FTA thế hệ mới, chỉ ra khoảng trống nghiên cứu và định hướng đề tài.
  2. Hệ thống hóa cơ sở lý luận, xây dựng khung tiêu chí đánh giá kết quả thu hút vốn FDI và mô hình các yếu tố ảnh hưởng trong điều kiện thực hiện FTA thế hệ mới; khảo cứu kinh nghiệm quốc tế để rút ra bài học cho Việt Nam.
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng thu hút vốn FDI vào Việt Nam giai đoạn 2015–2021; thực hiện kiểm định thực nghiệm các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút FDI thông qua khảo sát doanh nghiệp.
  4. Xác định bối cảnh, cơ hội, thách thức và đề xuất các nhóm giải pháp, kiến nghị nhằm tăng cường thu hút vốn FDI vào Việt Nam đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về hoạt động thu hút vốn FDI vào Việt Nam trong điều kiện thực hiện các FTA thế hệ mới.
• Phạm vi thời gian: Tập trung phân tích dữ liệu thực trạng giai đoạn 2015–2021 (gắn liền với thời điểm CPTPP có hiệu lực từ ngày 14/01/2019 và EVFTA có hiệu lực từ năm 2020); đề xuất giải pháp có tầm nhìn đến năm 2025 và 2030.
• Phạm vi không gian: Hoạt động thu hút vốn FDI trên lãnh thổ Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Luận án tiếp cận vấn đề thu hút vốn FDI dưới góc độ quản lý kinh tế vĩ mô của quốc gia tiếp nhận đầu tư.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo bốn nhóm nội dung chính:

Nhóm nội dung nghiên cứu	Các công trình và tác giả tiêu biểu	Phát hiện và luận điểm chính được ghi nhận
Vai trò và tác động của dòng vốn FDI	Quốc tế: De Mello (1990), Blomstrom và cộng sự (1992), Borensztein và cộng sự (1995, 1998), Samuelson (1997), Agrawal (2000), Hermes & Lensink (2000), Javorcik (2004), Koojaroenprasit (2012), Sandalcilar & Altiner (2012), Iqbal và cộng sự (2014), Zhao (2001), Lipsey & Sjoholm (2004), OECD-ILO (2008). Trong nước: Lê Xuân Bá (2006), Nguyễn Phú Tụ & Huỳnh Công Minh (2010), Phạm Thị Hoàng Anh & Lê Thu Hà (2011), Trần Minh Tuấn (2010), Lê Hữu Nghĩa (2013), Nguyễn Thị Tuệ Anh và cộng sự (2014), Đỗ Thiên Anh Tuấn (2014), Nguyễn Văn Thanh (2001), Vũ Văn Hưởng (2007), Trịnh Hoài Nam & Nguyễn Mai Quỳnh Anh (2015).	FDI đóng vai trò bổ sung nguồn vốn, kích thích xuất khẩu, nâng cao năng suất và tạo việc làm. Tuy nhiên, hiệu ứng lan tỏa công nghệ phụ thuộc vào dung lượng hấp thụ của nền kinh tế, thị trường tài chính và chất lượng nguồn nhân lực; đồng thời nảy sinh rủi ro chuyển giá, ô nhiễm môi trường.
Các nhân tố ảnh hưởng đến thu hút FDI	Quốc tế: Shapiro (2004), Moreira (2009), Vijayakumar và cộng sự (2010), Abdul và cộng sự (2014), Khachoo & Khan (2013), Boateng và cộng sự (2015), Fernandez và cộng sự (2020). Trong nước: Nguyễn Mạnh Toàn (2010), Nguyễn Thị Ái Liên (2011), Phan Văn Tâm (2011), Đinh Phi Hổ (2011), Lê Hoàng Bá Huyền, Lê Tuấn Lộc & Nguyễn Thị Tuyết, Nguyễn Đình Thọ & Nguyễn Thị Mai Trang, Nguyễn Thị Liên Hoa & Bùi Thị Bích Phương (2014), Phan Thị Quốc Hương (2015).	Dòng vốn FDI chịu tác động bởi quy mô thị trường, tốc độ tăng trưởng GDP, hạ tầng kỹ thuật, chi phí và chất lượng lao động, độ mở thương mại, sự ổn định kinh tế - chính trị và chất lượng thể chế điều hành của địa phương/quốc gia.
Tác động của FTA đến dòng vốn FDI	Quốc tế: Moon (2009), Thangvelu & Findlay (2011), Yeyati và cộng sự (2003), Jaumotte (2004), Nayak & Choudhury (2014), Kitwiwattanachai (2008), Plummer và cộng sự (2010), Lim (2001), Lederman và cộng sự (2005), Pain (1997), Feils & Rahman (2008).	FTA làm thay đổi bản chất luồng vốn FDI: giảm FDI theo chiều ngang (nhằm vượt rào cản thuế) và gia tăng FDI theo chiều dọc (phân tán công đoạn sản xuất). Mức độ tác động tùy thuộc vào quy mô thị trường nội khối và độ sâu cam kết.
Tác động của EVFTA và CPTPP đối với Việt Nam	EVFTA: Philip và cộng sự (2011), Baker và cộng sự (2014), Mutrap (2017), European Commission (2018), Vũ Thanh Hương (2017). CPTPP: Carr và cộng sự (2001), Egger & Pfaffermayr (2004), Nguyễn Thị Thuỳ Dung và cộng sự (2020).	EVFTA và CPTPP thúc đẩy tăng trưởng GDP, mở rộng thương mại ở các ngành dệt may, da giày, chế tạo, tạo động lực cải cách thể chế và thu hút FDI từ các đối tác phát triển, song làm gia tăng áp lực cạnh tranh trên thị trường nội địa.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

1. Về mặt lý luận: Các nghiên cứu trước đây chủ yếu xem xét tác động của các FTA truyền thống thông qua cắt giảm thuế quan hoặc đánh giá đơn lẻ tác động kinh tế vĩ mô của FDI. Luận án xây dựng khung lý luận chuyên biệt về thu hút vốn FDI trong điều kiện thực thi FTA thế hệ mới, tích hợp đồng thời các cam kết phi thuế quan, dịch vụ, đầu tư, lao động và môi trường dưới góc nhìn quản lý nhà nước của nước tiếp nhận đầu tư.
2. Về mặt thực nghiệm: Các nghiên cứu tiền kỳ về EVFTA/CPTPP tại Việt Nam phần lớn sử dụng mô hình cân bằng tổng thể (CGE), mô hình trọng lực để dự báo tăng trưởng thương mại chung. Luận án giải quyết khoảng trống thực nghiệm bằng cách kết hợp số liệu thống kê thứ cấp giai đoạn 2015–2021 với điều tra khảo sát sơ cấp trên 200 doanh nghiệp FDI nhằm đo lường mức độ tác động của 6 nhóm nhân tố thể chế và kinh tế đến quyết định đầu tư trong bối cảnh thực thi các hiệp định này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI): Dẫn chiếu định nghĩa của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), UNCTAD (2012) và Luật Đầu tư năm 2020 của Việt Nam. Luận án xác định FDI là hình thức đầu tư qua biên giới nhằm thiết lập lợi ích lâu dài và giành quyền quản lý, kiểm soát hoặc có tầm ảnh hưởng đáng kể đến doanh nghiệp tiếp nhận. Vốn FDI bao gồm 3 bộ phận: vốn chủ sở hữu (vốn góp thành lập mới hoặc M&A), lợi nhuận tái đầu tư và các khoản vốn vay nội bộ khác giữa công ty mẹ và công ty con.

• Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới: Là các hiệp định có phạm vi toàn diện, vượt ra ngoài khuôn khổ cắt giảm thuế quan truyền thống của WTO, bao gồm các cam kết sâu rộng về tự do hóa đầu tư, dịch vụ tài chính, thương mại điện tử, mua sắm chính phủ, doanh nghiệp nhà nước, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn lao động và phát triển bền vững.

• Khung phân tích 6 nhóm nhân tố ảnh hưởng:

  1. Nhân tố Chính trị (sự ổn định chính trị, an ninh xã hội).
  2. Nhân tố Kinh tế (tăng trưởng GDP, lạm phát, tỷ giá, hạ tầng kinh tế).
  3. Nhân tố Xã hội (chi phí và chất lượng lao động, điều kiện sống).
  4. Nhân tố Công nghệ (hạ tầng viễn thông, năng lực công nghệ nội địa).
  5. Nhân tố Pháp luật (khung khổ pháp lý, bảo hộ quyền tài sản, thủ tục hành chính).
  6. Nhân tố Hội nhập (mức độ thực thi các cam kết trong CPTPP, EVFTA).

• Hệ thống tiêu chí đánh giá kết quả thu hút vốn FDI:

  • Nhóm 1 - Tiêu chí về quy mô: Tốc độ tăng trưởng vốn đăng ký, vốn thực hiện, số lượng dự án và quy mô vốn bình quân một dự án.
  • Nhóm 2 - Tiêu chí về cơ cấu: Cơ cấu theo ngành/lĩnh vực kinh tế (công nghiệp chế biến chế tạo, dịch vụ, nông nghiệp); cơ cấu theo vùng kinh tế/địa phương; cơ cấu theo đối tác đầu tư (khối CPTPP, EU, châu Á); cơ cấu theo hình thức đầu tư (100% vốn nước ngoài, liên doanh, M&A, hợp đồng BCC/BOT/BT).
  • Nhóm 3 - Tiêu chí về hiệu quả: Đóng góp vào thu ngân sách nhà nước (NSNN), tạo việc làm và năng suất lao động, mức độ chuyển giao công nghệ và mức độ tuân thủ quy định môi trường.

Phương pháp nghiên cứu và quy trình xử lý dữ liệu

Luận án áp dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

                      QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp: Trích xuất từ Niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê, số liệu công bố của Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Bộ Công Thương, VCCI, Ngân hàng Thế giới (WB), IMF, UNCTAD trong giai đoạn 2015–2021.
2. Thu thập dữ liệu sơ cấp:
   • Khảo sát định tính: Thực hiện phỏng vấn chuyên gia và thảo luận nhóm tập trung nhằm hiệu chỉnh 22 biến quan sát đo lường 6 nhân tố tác động.
   • Khảo sát thử nghiệm: Tiến hành phỏng vấn trực tiếp và gián tiếp 20 đáp viên để hoàn thiện bảng câu hỏi.
   • Khảo sát chính thức: Điều tra 200 doanh nghiệp FDI đang hoạt động tại Việt Nam thông qua hình thức phỏng vấn trực tiếp, gửi email và điện thoại theo phương pháp lấy mẫu thuận tiện (do điều kiện dịch bệnh Covid-19 trong thời gian nghiên cứu). Cỡ mẫu $N = 200$ thỏa mãn tiêu chuẩn kiểm định của Hair và cộng sự (2006) với yêu cầu tối thiểu tỷ lệ mẫu/biến quan sát là $5:1$ ($22 \times 5 = 110$).
3. Kỹ thuật phân tích định lượng: Sử dụng phần mềm SPSS 20.0 để thực hiện:
   • Đánh giá độ tin cậy của thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha (Bảng 3.18).
   • Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) nhằm sàng lọc biến và xác lập cấu trúc các nhóm nhân tố tác động.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong điều kiện thực hiện các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới

Chương này tổng thuật chi tiết các công trình nghiên cứu về FDI và tác động của các liên kết kinh tế quốc tế. Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu trên thế giới đã xác nhận mối quan hệ tích cực giữa việc tham gia FTA và sự gia tăng của dòng vốn FDI vào các nước thành viên (như bài học từ khối EU, NAFTA, MERCOSUR).

Tuy nhiên, đối với các nền kinh tế đang chuyển đổi và đang phát triển như Việt Nam, tác động này không diễn ra tự động mà phụ thuộc chặt chẽ vào dung lượng thị trường, năng lực tiếp thu công nghệ và chất lượng khung khổ thể chế. Chương 1 chỉ rõ các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam mới dừng lại ở việc đánh giá định tính hoặc dự báo tác động thương mại tiền kỳ của EVFTA/CPTPP, từ đó xác lập tính cấp thiết và hướng nghiên cứu kết hợp giữa lý luận vĩ mô và khảo sát thực nghiệm của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong điều kiện thực hiện các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới

Chương 2 làm rõ các khái niệm bản chất về FDI, vốn FDI và các hình thức đầu tư (Greenfield, M&A, BCC, BOT, BTO, BT). Điểm trọng tâm của chương là phân tích sự khác biệt cơ bản giữa FTA truyền thống và FTA thế hệ mới:

Tiêu chí so sánh	FTA truyền thống	FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA)
Phạm vi cam kết	Chủ yếu tập trung vào thương mại hàng hóa và cắt giảm thuế quan tại biên giới.	Mở rộng sang thương mại dịch vụ, đầu tư, mua sắm chính phủ, doanh nghiệp nhà nước, thương mại điện tử.
Mức độ tự do hóa thuế quan	Cắt giảm thuế quan có lộ trình, mức độ xóa bỏ dòng thuế thường thấp hơn và có nhiều danh mục loại trừ.	Xóa bỏ gần như hoàn toàn (98–100% dòng thuế) với lộ trình cắt giảm nhanh và sâu.
Các vấn đề sau biên giới	Ít hoặc không đề cập đến thể chế nội địa.	Đưa ra quy định bắt buộc về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn lao động (theo ILO), bảo vệ môi trường và giải quyết tranh chấp (ISDS).
Cơ chế đối xử đầu tư	Cam kết MFN (tối huệ quốc) và NT (đối xử quốc gia) ở mức cơ bản, nhiều điều kiện ràng buộc.	Cam kết đối xử công bằng, minh bạch, bảo đảm quyền tiếp cận thị trường bình đẳng giữa nhà đầu tư trong nước và nước ngoài.

Chương 2 cũng tổng kết kinh nghiệm thu hút vốn FDI khi tham gia các hiệp định thương mại tự do của một số quốc gia (như Trung Quốc, Thái Lan, Mexico, Singapore), từ đó rút ra các bài học thực tiễn cho Việt Nam về việc chuẩn bị hạ tầng, hoàn thiện thể chế pháp lý, nâng cao chất lượng lao động và phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Chương 3: Thực trạng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam trong điều kiện thực hiện các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới

Chương này tập trung phân tích thực trạng dòng vốn FDI vào Việt Nam giai đoạn 2015–2021 dựa trên hệ thống tiêu chí đã xây dựng, đồng thời trình bày kết quả kiểm định định lượng:

• Về quy mô và tốc độ tăng trưởng: Giai đoạn 2015–2021 ghi nhận dòng vốn FDI đăng ký và thực hiện duy trì sự tăng trưởng, mặc dù có biến động do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 và suy giảm FDI toàn cầu trong các năm 2020–2021. Vốn thực hiện có xu hướng ổn định hơn vốn đăng ký.
• Về cơ cấu dòng vốn:
  • Theo ngành: Vốn FDI tập trung áp đảo vào ngành công nghiệp chế biến, chế tạo (chiếm tỷ trọng cao nhất trong tổng vốn lũy kế hết năm 2021), tiếp theo là kinh doanh bất động sản, sản xuất phân phối điện, khí đốt và dịch vụ.
  • Theo địa phương: Phân bổ tập trung chủ yếu tại các trung tâm kinh tế và địa phương có hạ tầng phát triển (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Hải Phòng, Bắc Ninh, Quảng Ninh).
  • Theo đối tác đầu tư: Các đối tác truyền thống châu Á (Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore, Đài Loan) vẫn chiếm tỷ trọng lớn; dòng vốn từ các đối tác CPTPP (Canada, Mexico) và EVFTA (Hà Lan, Pháp, Đức) có xu hướng gia tăng nhưng quy mô còn khiêm tốn so với tiềm năng.
  • Theo hình thức: Hình thức 100% vốn nước ngoài chiếm tỷ trọng chi phối, tiếp theo là hình thức liên doanh và góp vốn, mua cổ phần (M&A).
• Về hiệu quả kinh tế - xã hội: Khu vực FDI đóng góp đáng kể vào tổng thu ngân sách nhà nước, giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động trực tiếp và gián tiếp, thúc đẩy năng suất lao động. Tuy nhiên, chuyển giao công nghệ từ khu vực FDI còn thấp; tỷ lệ nội địa hóa chưa cao; liên kết cung ứng giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp tư nhân trong nước còn hạn chế; vẫn tồn tại hiện tượng vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường và chuyển giá.
• Kết quả xử lý định lượng trên SPSS 20.0: Đánh giá thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha (Bảng 3.18) và phân tích nhân tố khám phá EFA khẳng định tính đơn hướng, độ tin cậy và giá trị hội tụ của các thang đo thể hiện 6 nhóm yếu tố (chính trị, kinh tế, xã hội, công nghệ, pháp luật, hội nhập) tác động đến mức độ hài lòng và quyết định thu hút vốn FDI trong bối cảnh thực thi các FTA thế hệ mới.

Chương 4: Giải pháp thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam trong điều kiện thực hiện các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới

Chương này xác định quan điểm và mục tiêu thu hút FDI đến năm 2025 và định hướng năm 2030, hướng tới chủ động thu hút FDI có chọn lọc, lấy chất lượng, hiệu quả, công nghệ và bảo vệ môi trường làm tiêu chí đánh giá chủ yếu. Luận án phân tích các cơ hội (mở rộng thị trường xuất khẩu, cải cách thể chế, đón đầu làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng) và thách thức (áp lực cạnh tranh nội địa, nguy cơ gian lận xuất xứ, thiếu hụt lao động tay nghề cao) phát sinh từ CPTPP và EVFTA, từ đó đề xuất 6 nhóm giải pháp thực thi.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án làm rõ và bổ sung cơ sở lý luận về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đặt trong bối cảnh thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới từ góc độ quản lý vĩ mô của nước nhận đầu tư.
• Xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá kết quả thu hút vốn FDI bao gồm 3 nhóm: quy mô vốn, cơ cấu dòng vốn và hiệu quả kinh tế - xã hội (năng suất, chuyển giao công nghệ, ngân sách, môi trường).
• Xác lập khung phân tích gồm 6 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến thu hút vốn FDI (chính trị, kinh tế, xã hội, công nghệ, pháp luật, hội nhập) được kiểm định độ tin cậy thang đo thông qua dữ liệu khảo sát thực tế.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Phản ánh bức tranh toàn diện về thực trạng thu hút FDI tại Việt Nam giai đoạn 2015–2021, làm rõ những chuyển biến của dòng vốn sau khi các hiệp định CPTPP (2019) và EVFTA (2020) có hiệu lực.
• Đánh giá thực nghiệm thái độ và đánh giá của 200 doanh nghiệp FDI về môi trường đầu tư kinh doanh, thủ tục hành chính, hạ tầng và các cam kết FTA tại Việt Nam.

Hệ thống giải pháp đề xuất (Chương 4)

1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật, thể chế: Tiếp tục rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật nhằm bảo đảm tính tương thích với các cam kết quốc tế trong CPTPP và EVFTA; cải cách triệt để thủ tục hành chính liên quan đến đăng ký đầu tư, đất đai, hải quan và thuế; tăng cường thực thi bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
2. Phát triển cơ sở hạ tầng, ổn định kinh tế vĩ mô: Đẩy mạnh đầu tư hạ tầng giao thông, hệ thống logistics, hạ tầng năng lượng và hạ tầng số; duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và điều hành tỷ giá linh hoạt.
3. Chú trọng thu hút nguồn vốn FDI có chọn lọc: Chuyển đổi định hướng thu hút FDI từ số lượng sang chất lượng; ưu tiên các dự án công nghệ nguồn, công nghệ cao, tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường; kiên quyết loại bỏ các dự án có nguy cơ gây ô nhiễm hoặc công nghệ lạc hậu.
4. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Đổi mới chương trình đào tạo nghề và giáo dục đại học gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp; nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo có chứng chỉ; phát triển đội ngũ kỹ sư và chuyên gia quản lý kỹ thuật cao nhằm tăng cường năng lực tiếp thu chuyển giao công nghệ.
5. Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ: Xây dựng chính sách khuyến khích, ưu đãi tín dụng và công nghệ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nước; thúc đẩy mối liên kết sản xuất giữa doanh nghiệp nội địa với các tập đoàn FDI để gia tăng tỷ lệ nội địa hóa và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
6. Nâng cao hiệu quả công tác xúc tiến đầu tư: Đổi mới phương thức xúc tiến đầu tư theo hướng chủ động, có mục tiêu, tiếp cận trực tiếp các tập đoàn đa quốc gia đứng đầu các chuỗi cung ứng từ các quốc gia thành viên CPTPP và EU.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Do điều kiện thời gian và ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19 trong giai đoạn triển khai nghiên cứu, quá trình khảo sát doanh nghiệp phải thực hiện theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện ($N = 200$), chưa áp dụng được phương pháp lấy mẫu xác suất ngẫu nhiên trên toàn quốc, điều này có thể ảnh hưởng nhất định đến tính tổng quát hóa của kết quả khảo sát.
  • Phạm vi đánh giá thực trạng mới bao quát đến hết năm 2021, giai đoạn mà một số cam kết sâu của các FTA thế hệ mới (đặc biệt là EVFTA) mới chỉ bắt đầu có hiệu lực trong thời gian ngắn.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng cỡ mẫu và áp dụng kỹ thuật lấy mẫu xác suất phân tầng theo vùng kinh tế và ngành nghề khi điều kiện thực tế cho phép.
  • Sử dụng chuỗi dữ liệu thứ cấp dài hơn ở các giai đoạn sau để xây dựng các mô hình kinh tế lượng phân tích sâu hơn tác động biên của từng điều khoản cam kết trong CPTPP/EVFTA đối với sự dịch chuyển dòng vốn FDI vào từng phân ngành kinh tế cụ thể.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, các Ban Quản lý Khu công nghiệp/Khu kinh tế tại các địa phương trong việc rà soát chính sách ưu đãi đầu tư, cải cách thủ tục hành chính và hoàn thiện chiến lược thu hút FDI thế hệ mới.
• Cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu: Làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy các học phần về Đầu tư quốc tế, Tài chính quốc tế, Kinh tế đối ngoại, Kinh tế quốc tế tại các trường đại học khối kinh tế - tài chính.
• Cộng đồng doanh nghiệp: Giúp các doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước nắm bắt rõ các quy định, cam kết hội nhập, cơ hội tham gia chuỗi cung ứng và yêu cầu về tiêu chuẩn kỹ thuật trong bối cảnh thực thi CPTPP và EVFTA.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tác giả luận án là ai, bảo vệ tại đâu và vào thời gian nào?
Luận án được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Phạm Đức Tài, chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số 9.01), người hướng dẫn khoa học là TS. Hoàng Xuân Hòa. Luận án được hoàn thành tại Học viện Tài chính, Hà Nội vào năm 2023.

2. Luận án sử dụng kích thước mẫu khảo sát thực nghiệm là bao nhiêu và căn cứ vào cơ sở nào?
Tác giả khảo sát 200 doanh nghiệp FDI đang hoạt động tại Việt Nam. Căn cứ theo lý thuyết của Hair và cộng sự (2006) về kích thước mẫu tối thiểu đối với mô hình có 22 biến quan sát (tỷ lệ $5:1$), số mẫu tối thiểu cần thiết là $N = 22 \times 5 = 110$. Do đó, cỡ mẫu 200 doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu độ tin cậy để xử lý kiểm định Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA trên SPSS 20.0.

3. Khung phân tích của luận án xác định bao nhiêu nhóm yếu tố ảnh hưởng đến thu hút vốn FDI?
Luận án xác lập khung phân tích gồm 6 nhóm yếu tố ảnh hưởng: (1) Chính trị, (2) Kinh tế, (3) Xã hội, (4) Công nghệ, (5) Pháp luật, và (6) Hội nhập kinh tế quốc tế.

4. Dữ liệu thực trạng của luận án được giới hạn trong khoảng thời gian nào?
Dữ liệu thực trạng thu hút vốn FDI vào Việt Nam được phân tích trong giai đoạn 2015–2021, gắn với bối cảnh các FTA thế hệ mới bắt đầu đi vào thực thi (CPTPP từ 14/01/2019 và EVFTA từ đầu năm 2020), với tầm nhìn đề xuất giải pháp đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030.

5. Luận án đề xuất mấy nhóm giải pháp chính để nâng cao chất lượng thu hút vốn FDI?
Luận án đề xuất 6 nhóm giải pháp chính tại Chương 4: (1) Hoàn thiện hệ thống pháp luật; (2) Phát triển cơ sở hạ tầng, ổn định và tăng trưởng kinh tế; (3) Chú trọng thu hút nguồn vốn FDI có chọn lọc; (4) Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; (5) Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ; (6) Nâng cao hiệu quả xúc tiến đầu tư.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Đức Tài đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động thu hút vốn FDI trong điều kiện thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA. Bằng việc kết hợp dữ liệu thống kê giai đoạn 2015–2021 với kết quả điều tra định lượng trên 200 doanh nghiệp FDI, công trình đã làm rõ các thành tựu, điểm nghẽn và xác định các nhân tố ảnh hưởng trực tiếp đến dòng vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp có tính hệ thống nhằm định hướng thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế bền vững giai đoạn đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các nghiên cứu về vai trò và tác động của FDI 1. Nghiên cứu nước ngoài Theo khảo sát, tìm hiểu của tác giả, trên thế giới hiện nay có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề FDI và đóng góp của FDI vào sự phát triển bền vững của các quốc gia, địa phương nhập khẩu FDI.

Nguồn vốn FDI đã bổ sung nguồn vốn trong nước và cải thiện cán cân thanh toán quốc tế, tiếp nhận chuyển giao công nghệ hiện đại, phát triển khả năng công nghệ nội địa, phát triển nguồn nhân lực và tạo việc làm, thúc đẩy xuất nhập khẩu và tiếp cận với thị trường thế giới, tạo liên kết giữa các ngành công nghiệp. FDI ngày càng khẳng định vai trò quan trọng đối với tăng trưởng, phát triển kinh tế của mỗi quốc gia. Trong bối cảnh các mối quan hệ kinh tế phát triển đa dạng làm tăng tính chỉnh thể, ràng buộc lẫn nhau của nền kinh tế thế giới hiện nay, góp phần tích cực vào thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế bền vững của mối quốc gia nếu tận dụng hiệu quả cơ hội của toàn cầu hóa, tranh thủ ngoại lực, phát huy nội lực. Nghiên cứu của De Mello (1990) lấy mẫu ở 16 nước phát triển và 17 nước đang phát triển, ông đã chỉ ra rằng: FDI ròng có hiệu quả tích cực và quan trọng đối với tăng trưởng kinh kế thời kỳ 1970 – 1990.

Song, đối với các nước đang phát triển thi FDI có tác động đến tăng trưởng kinh tế lớn hơn, còn đối với các nước phát triển thì nhỏ hơn. Nghiên cứu của Blomstrom et al (1992) chia các nước phát triển thành hai nhóm, đó là: các nước có thu nhập thấp hơn và các nước có thu nhập cao hơn. Ông nhận xét, FDI chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở các nước có thu nhập cao hơn. Tác giả kết luận, nước tiếp nhận đầu tư chỉ được hưởng lợi từ FDI, khi đạt được mức độ phát triển nhất định, để có thể tiếp thu được công nghệ mới.

Nói cách khác, mức thu nhập là điều kiện tiên quyết cho sự ảnh hưởng tích cực của FDI đến tăng trưởng kinh tế. Dước mức thu nhập này, FDI hầu như không có ảnh hưởng đáng kể đến tăng trưởng kinh tế. 11 Nghiên cứu của Borensztein et al (1995 - 1998) sử dụng số liệu của 69 nước đang phát triển gia đoạn 1970-1989 để hồi quy. Kết quả cho thấy FDI ròng chỉ có ảnh hưởng nhẹ đến tăng trưởng, nhưng khi sử dụng số nhân của FDI với trình độ của lực lượng lao động làm biến độc lập thì biến này có hệ số dương và ý nghĩa thống kê.

Ông kết luận, FDI chỉ mang lại tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế khi nước nhận đầu tư có lực lượng lao động đạt đến trình độ nhất định. Dưới mức đó, FDI hầu như không có tác động đến tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu của Paul Samuelson (1997) cho rằng FDI cung cấp một nguồn vốn quan trọng, bù đắp những thiếu hụt về vốn và khả năng tích lũy hạn chế của các nước đang phát triển, tạo cú huých từ bên ngoài nhằm phá vỡ “vòng luẩn quẩn của sự phát triển”. (1997) đặt câu hỏi về khả năng cung cấp vốn FDI vì trên thực tế FDI cung cấp ít vốn và khá đắt, ngoài ra, sự thống trị của MNC trong nền kinh tế đang phát triển có thể gây bất lợi cho tăng trưởng và phát triển kinh tế.

Ngoài việc FDI cung cấp một nguồn vốn quan trọng, qua nghiên cứu thực nghiệm của Ấn Độ và sử dụng số liệu của bốn nước Nam Á khác là Pakistan, Bangladesh, Sri Lanka, Nepan, Agrawal (2000) kết luận FDI làm tăng đầu tư trong nước, tạo động lực tăng trưởng. Borensztein et al (1995), Hermes và Lensink (2000) lại cho rằng, tốc độ tăng trưởng của các nước đang phát triển phụ thuộc nhiều vào khả năng tiếp nhận và hấp thụ công nghệ mới. Họ cũng đồng ý rằng sự đóng góp chính của FDI là thúc đẩy tiến bộ về công nghệ của nước sở tại. Hermes và Lensink cho rằng, để khai thác tối đa hiệu quả của FDI, nước tiếp nhận đầu tiên cần phát triển thị trường tài chính.

Hệ thống tài chính cần phát triển đến một trình độ nhất định để huy động tiết kiệm, khuyến khích các doanh nghiệp trong nước đầu tư đổi mới công nghệ. Có như vậy, doanh nghiệp trong nước mới tận dụng được công nghệ từ các doanh nghiệp FDI nhiều hơn. Kết quả nghiên cứu về tác động của FDI tới tăng trưởng kinh tế của các nền kinh tế chuyển đổi là rất khác nhau: Lyroudiet & al (2004) kết luận, doanh nghiệp FDI không có bất kỳ tác động đáng kể nào với tăng trưởng kinh tế của các nền kinh tế chuyển đổi, sau khi nghiên cứu tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế của các nước Đông Âu giai đoạn 1995 – 1998. Nhưng sau khi nghiên cứu với 27 nền kinh tế Đông Âu và Tây Á, giai đoạn 1990 – 2002, Deger và Emsen (2006) quan sát thấy FDI có tác động tích cực đến nền kinh tế chuyển đổi.

Cũng tiến hành nghiên cứu với mẫu là các 12 nước Trung Âu, Đông Âu và các nước có nền kinh tế chuyển đổi thuộc Liên Xô cũ, thời kỳ 1990 – 1998, kết quả nghiên cứu với 25 quốc gia của Campos và Kinoshita (2002) chỉ ra việc các nước đang chuyển đổi có quá trình CNH diễn ra mạnh mẽ và lực lượng lao động đào tạo tốt đã mang lại những tác động tích cực từ FDI đối với tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu của Javorcik (2004), đã cho rằng tác động lan tỏa của FDI thường diễn ra khi các doanh nghiệp nước ngoài làm tăng năng suât của các doanh nghiệp trong nước của nước tiếp nhận và các doanh nghiệp nước ngoài không nội địa hóa hoàn toàn giá trị của những lợi ích này. Khi các doanh nghiệp lựa chọn đầu tư vào một thị trường một nước thông qua FDI, nó thường mang theo các công nghệ tiên tiến hơn, kinh nghiệm và kỹ năng quản lý hợp lý hơn bởi vì đây là lợi thế so sánh của nó so với các doanh nghiệp trong nước. Trong quá trình hoạt động, công nghệ và các kinh nghiệm của doanh nghiệp nước ngoài có thể sẽ được chuyển giao cho các cơ sở sản xuất tại nước sở tại.

Các hoạt động kinh doanh gắn với các doanh nghiệp nước ngoài sẽ là cơ hội học tập quan trọng cho các doanh nghiệp trong nước, từ đó nâng cao năng suất lao động. Trong nghiên cứu của Sauwaluck Koojaroenprasit (2012) nhằm khám phá tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế Hàn Quốc. Tác giả sử dụng các dữ liệu thứ cấp. Nghiên cứu trong thời gian từ 1980 -2009, tác giả đã cố gắng để xác định tác động thực nghiệm của FDI đến nền kinh tế Hàn Quốc nên đã sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian về kinh tế vĩ mô hàng năm.

FDI, đầu tư trong nước, việc làm, xuất khẩu và nguồn nhân lực được coi là các biến nội sinh cho tăng trưởng kinh tế. Các đa hồi quy được sử dụng trong nghiên cứu này. Nghiên cứu này cho thấy có một tác động mạnh mẽ và tích cực của FDI đối với tăng trưởng kinh tế Hàn Quốc. Hơn nữa, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng vốn con người, việc làm và xuất khẩu cũng có tác động tích cực và đáng kể, trong khi đầu tư trong nước không có tác động đáng kể vào tăng trưởng kinh tế của Hàn Quốc.

Ali Riza Sandalcilar và Ali Altiner (2012) nghiên cứu về mối quan hệ giữa FDI và tăng trường GDP của nước tiếp nhận thông qua các dữ liệu từ 1995-2011 của 10 quốc gia (Thổ Nhĩ Kỳ, Iran, Pakistan, Azerbaijan, Kazakhstanm, Kirghizstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Tajikistan và Afghanistan) thuộc ECO đi đến kết luận: FDI có tác động tích cực mạnh mẽ đối với tăng trưởng GDP của các quốc gia thuộc ECO; 13 ngược lại không quan sát thấy tác động ngược trở lại của GDP đối với dòng vốn FDI, các nền kinh tế chuyển đổi, mới tuyên bố độc lập từ những năm 1990 (như Azerbaijan, Kazakhstan, Turkmenistan và Uzbekistan) cũng nhận được những tác động tích cực của FDI đối với tăng trưởng kinh tế. Đặc biệt là sự bổ sung nguồn vốn quan trọng cho ngành năng lượng và tạo việc làm; FDI góp phần hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh FDI, tác động ngược trở lại đối với việc gia tăng quy mô FDI vào các nước thuộc ECO; FDI góp phần tăng tốc quá trình chuyển đổi nền kinh tế theo hướng thị trưởng mở, FDI và sự thâm nhập của các tập đoàn đa quốc gia tạo điều kiện tốt hơn để các nước khu vực ECO hội nhập quốc tế và tăng cường khả năng cạnh tranh ở cấp độ toàn cầu. Kết quả nghiên cứu phản ánh vai trò quan trọng của FDI trong việc gia tăng tính bền vững kinh tế của các nước thuộc ECO. Nghiên cứu về tác động của FDI đến GDP, trường hợp Pakistan, Nedeem Iqbal và các cộng sự (2014) sử dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas và theo lý thuyết của Bhahwati về tác động tịch cực hơn của FDI đối với GDP của các nền kinh tế hướng ra xuất khẩu, phân tích số liệu trong 30 năm 1983-2012, cho thấy có mối quan hệ tích cực giữa FDI và GDP của Pakistan.

Đồng nghĩa với việc giả định FDI tác động tích cực hơn đối với nền kinh tế có chế độ thương mại mở được chấp nhận trong trường hợp của Pakistan. Nghiên cứu cũng chỉ ra, văn hóa và điều kiện của nước tiếp nhận có ảnh hưởng tới mức độ tác động của FDI. Do vậy, lợi ích kinh tế của FDI mang lại là không thể dự đoán được. FDI không chỉ có tác động đến tăng trưởng kinh tế, mà có tác động đến xã hội.

Để nghiên cứu về đóng góp của FDI vào phát triển bền vững về xã hội cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến, FDI góp phần tăng trưởng kinh tế trực tiếp bằng cách tạo ra cơ hội việc làm, gián tiếp thông qua việc tạo ra các cơ hội việc làm tại các tổ chức khác, trong đó có thể được nhà cung cấp hoặc người tiêu dung của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Mặc dù một trong những mục tiêu thu hút FDI của các nước đang phát triển là nhằm khắc phục tình trạng tỷ lệ thất nghiệp và thiếu việc làm cao, song các nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tác động của FDI đối với tạo việc làm lại không được như mong đợi.