CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TẠP CHÍ VÀ THÔNG ĐIỆP TRÊN TẠP CHÍ 1. Những vấn đề lý thuyết cơ bản về tạp chí 1. Khái niệm tạp chí Tạp chí là loại hình báo chí, thuộc hệ thống báo in. Tạp chí là một khái niệm đã trở nên rất quen thuộc với chúng ta trong cuộc sống hằng ngày.
Nhưng không phải ai cũng hiểu đúng và hiểu hết nội hàm của khái niệm này với tư cách là một khái niệm của báo chí học. Chính vì vậy trước hết người viết muốn xác định lại nội hàm của khái niệm “tạp chí” trong sự đối sánh với khái niệm “báo” đặt trong tổng thể hệ thống báo in. Trên thế giới, tạp chí được gọi một cách phổ biến là “Magazine”. Lúc đầu có quan niệm cho rằng Magazine chỉ là một loại hình tạp chí phục vụ cho mục đích thư giãn.
Quan niệm này xuất phát từ sự ra đời của tờ tạp chí Gentlemen’s Magazine (Tạp chí dành cho quý ông) 1731 – 1907 ở nước Anh, bao gồm các bài tiểu luận, truyện và thơ, đương thời rất có ảnh hưởng trong đời sống xã hội. Nhưng trong tiến trình phát triển của mình, cùng với báo, tạp chí phục vụ mọi nhu cầu thông tin trong xã hội, được sử dụng rộng rãi trong mọi lĩnh vực, do đó magazine mở rộng phạm vi hoạt động, không còn bó hẹp là phương tiện giải trí nữa. Từ thực tế đó, quan niệm về tạp chí cũng được mở rộng cho sát với thực tế. Theo “Microsoft Encarta 99 Encyclopedia” thì những ấn phẩm xuất bản trong các khoảng thời gian dài hơn một ngày (hàng tuần, hai tuần, hàng tháng, hàng quý thậm chí là hàng năm mới ra một số), in trên giấy tốt, với các trang đóng nhỏ hơn báo được gọi là tạp chí xuất bản định kỳ (Periodicals).
Như vậy Periodicals – tạp chí xuất bản định kỳ bao gồm tất cả các xuất bản phẩm mang tính định kỳ với khoảng cách xuất bản thường dài hơn báo. Mặt khác bài viết cho Periodicals cũng khác, thường sử dụng những chất liệu đặc biệt để lôi cuốn bạn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đọc quan tâm chú ý. Những nội dung của các tạp chí xuất bản định kỳ thường ít liên quan đến các thông tin hiện hành. Trong quá trình phân phối thông tin thì chúng thường tập trung vào các tin tóm tắt hoặc các bài bình luận.
Theo quan niệm này thì tạp chí là Magazine nhưng khởi thủy của nó là những tạp chí xuất bản định kỳ với các đặc trưng nêu trên. Lại có quan niệm: “Tạp chí cũng là một loại hình trong số các phương tiện thông tin đại chúng. Trên thực tế nó cũng quan trọng tương đương như sách trên thị trường. Ảnh hưởng của nó cũng rất lớn, không thể đo đếm được.
Cũng khó có thể thống kê được có bao nhiêu ấn phẩm xuất bản dưới dạng định kỳ. Trên các quầy bán báo, sự có mặt của tạp chí cũng khá vắng bóng, phần lớn các tạp chí được đặt mua dài hạn thông qua mạng bưu chính. Vì thế cũng có quan niệm cho rằng tạp chí có nhiều nét tương đồng với loại hình sách” [17, tr. 5] Trên thế giới, việc phân loại tạp chí cũng có nhiều cách khác nhau.
Có khi phân chia theo từng lĩnh vực hoạt động, có khi phân loại theo đối tượng bạn đọc, cũng có khi phân thành “magazine đặc biệt” và “magazine thông thường”… Từ điển báo chí thực hành của B. Halada đưa ra khái niệm về tạp chí và phân tích một cách cụ thể hơn như sau: “Tạp chí là một loại ấn phẩm xuất bản ở một khu vực, địa điểm nhất định, có tính thường kỳ đều đặn, ít nhất là nửa năm, nhiều nhất là một tuần một số. Tạp chí khác với nhật báo ở chỗ: tính thời sự thấp hơn nhật báo, tính khái quát đề tài lại cao hơn nhật báo. Tạp chí thường hướng tới một phạm vi độc giả nào đó đã được thông tin một cách vắn tắt, sơ lược về một vấn đề nhất định nhưng chưa thỏa mãn và đang đi tìm những số liệu chi tiết tỉ mỉ và có tính chuyên ngành hơn.
Khác với các loại tuần báo, báo bán nguyệt san, tạp chí có số lượng. Tạp chí còn bao hàm cả các loại tạp chí khoa học chuyên ngành và các loại lược tin thông tấn, tập san (bulletin) xuất bản theo quý hoặc nửa năm một quyển. Có nhiều kiểu phân loại tạp chí như: - Phân loại theo lượng xuất bản. - Theo tuổi tác độc giả (cho thanh niên, thiếu niên, người cao tuổi) - Theo sở thích giải trí (ô tô – môtô, âm nhạc, vườn cảnh) 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Theo giới tính (cho phụ nữ, nam giới) - Theo chuyên ngành (hóa học, toán học, y học) - Theo nội dung và thành phần độc giả (tạp chí gia đình, tạp chí phổ cập tri thức, tạp chí chuyên ngành và không chuyên ngành) Với sự phát triển của mạng Internet và CD ROM, tạp chí không chỉ là một dạng ấn phẩm mà còn là dạng văn hóa phẩm điện tử.
Tạp chí xuất hiện từ đầu thế kỷ XVII, ban đầu là tạp chí chuyên ngành. Cùng với sự phát triển của nghề in, kỹ thuật minh họa, đến đầu thế kỷ XIX bắt đầu xuất hiện các tạp chí có tính chính trị. Mỗi thời kỳ lịch sử và các thành tựu kỹ thuật công nghiệp, đều mang đến cho tạp chí một bước phát triển độc đáo, làm xuất hiện những loại hình tạp chí mới: tạp chí ảnh, tạp chí điện ảnh, tạp chí chương trình truyền hình” [38, tr. Ở Việt Nam, tạp chí có lịch sử non trẻ hơn rất nhiều so với tạp chí thế giới.
Vì thế cũng không quá khó hiểu, khi khái niệm tạp chí ở Việt Nam cũng chưa có được một nội hàm thật rõ ràng và thống nhất. Do tính chất, quy mô, nhiệm vụ của tạp chí Việt Nam nên nó có những đặc điểm riêng biệt khác với tạp chí ở các nước phát triển. Có ý kiến cho rằng: “Tạp chí trên thực tế là một tờ báo viết nhưng nó khác với báo ở chỗ: tạp chí là cơ quan lý luận học thuật khoa học của một tổ chức, một đoàn thể nào đó, chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu, hướng dẫn trao đổi nghiệp vụ khoa học về một lĩnh vực nào đó thuộc phạm vi ngành mình, địa phương mình. Định kỳ phát hành của tạp chí thường dài hơn định kỳ phát hành của báo” [26, tr.
Định nghĩa này đã chỉ ra sự khác nhau của báo và tạp chí trên phương diện: cơ quan chủ quản, nội dung thông tin, thời gian định kỳ phát hành. Tuy nhiên có thể thấy sự so sánh này chỉ dựa trên đặc điểm của những tạp chí lý luận chính trị và khoa học, những tạp chí mang tính chất chuyên ngành, nhóm tạp chí chỉ dẫn – giải trí dường như chưa được đề cập đến. Lần ngược trở lại lịch sử báo chí Việt Nam, năm 1917, tạp chí Nam Phong ra đời – tờ tạp chí thứ hai ở Bắc Kỳ được xuất bản và đã cho đăng nhiều 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bài viết về nghề làm báo, về cách thức làm báo. Chủ bút của tờ tạp chí này - Phạm Quỳnh có lẽ là người Việt Nam đầu tiên nêu lên sự khác nhau giữa báo và tạp chí: “Tờ báo, tiếng Anh gọi là “Newspaper” nghĩa là trở về các tờ nhật báo, tuần báo xuất bản ra có định kỳ.
Tính chất các tờ báo ấy chỉ cốt là thuật chép lấy thời sự cho tường, so với các tờ tạp chí tùng san chuyên luận thuật về chính trị học thuật và công việc xã hội tựu trung có hơi khác nhau” [57, tr. Hoa Bằng – Hoàng Thúc Trâm một thành viên “gánh gạch xe vôi” của nhóm Tri Tân cũng đưa ra cách phân chia các loại hình tạp chí như sau: “Tuần san, bán nguyệt san, hoặc nguyệt san chia làm hai hạng. Thông tục và chuyên môn. Thông tục là loại “chấp chi – nhặt nhạnh” nhét món gì vào cũng được miễn đáp ứng được tiếng đòi gọi của độc giả thì thôi.
Còn loại chuyên môn, là những tạp chí đi riêng từng đường chuyên khoa như sử học, văn học, khoa học, chính trị, kinh tế, pháp luật… loại này chỉ hợp với một số độc giả lựa chọn, vì ai thích món nào thì mới chuốc đến những tờ chuyên môn ấy”[58, tr. Cách hiểu và phân chia của Hoa Bằng gần giống với cách phân chia tạp chí thành 2 loại: Tạp chí đặc biệt và tạp chí thông thường ở Mỹ trước đây. Năm 1986 ở Việt Nam, Ủy ban Khoa học Xã hội (nay là Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia) có tổ chức một cuộc hội thảo lớn bàn về tạp chí. Phần lớn các quan niệm của các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý, các nhà báo lão thành đều dựa trên sự phát triển tạp chí ở Việt Nam, theo đó: Đặc trưng của tạp chí làm chức năng tuyên truyền, nghiên cứu lý luận và hoạt động khoa học - khác với báo chí là cơ quan lý luận khoa học và để phân biệt giữa báo và tạp chí thường dựa trên ý kiến của Lênin khi bàn về báo chí: “Tạp chí chủ yếu làm công tác tuyên truyền, báo hàng ngày chủ yếu làm công tác cổ động” [60, tr.
Cùng với sự phát triển nhanh chóng của tạp chí, thì quan niệm về nó cũng không ngừng thay đổi. TS Đinh Hường trong bài giảng về tạp chí cho rằng: “Trước đây tạp chí như một cuốn nhật ký ghi chép các sự kiện của tòa án, chính phủ. Ngày nay, tạp chí thường là cơ sở lý luận, học thuật chuyên sâu về lĩnh vực nào đó nhằm phục vụ người trong ngành. Tính định kỳ của tạp chí dài (tháng, quý…).
Dung lượng của tạp chí lớn để truyền tải được tác phẩm lớn. Tạp chí 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thường có hai loại: tạp chí mang tính tuyên truyền phổ biến và tạp chí mang tính chuyên ngành” [17, tr.9] Theo Từ điển Tiếng Việt của NXB Khoa học xã hội năm 1994, tạp chí được coi là “xuất bản phẩm định kỳ, đăng nhiều bài do nhiều người viết đóng thành tập, thường có khổ nhỏ hơn báo”. Như vậy, theo cách định nghĩa này tạp chí và báo chỉ được phân biệt với nhau bằng khổ in ấn, là một tiêu chí hoàn toàn không có tính cụ thể, xác định, không nói lên bản chất của từng loại báo cũng như tạp chí. Theo Từ điển Tiếng Việt của NXB Giáo dục năm 1996, tạp chí là “xuất bản phẩm định kỳ đăng nhiều bài của nhiều tác giả khác nhau về một ngành nhất định đóng thành tập”.