CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LỚP 5 1. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo 1. Hoạt động Nói về hoạt động – ý thức – nhân cách, nhà tâm lí học điển hình A.Lêônchiép đã một lần nữa khẳng định: “Con người sống là con người hoạt động. Hoạt động là phương thức tồn tại của con người”.
Bởi vì cuộc sống của con người chúng ta là một dòng hoạt động và con người cũng chính là chủ thể của các hoạt động thay thế nhau. Đó là quá trình chuyển hóa năng lực lao động và các phẩm chất tâm lý khác của bản thân mỗi người thành sự vật, thành thực tế và quá trình ngược lại là quá trình tách những thuộc tính của sự vật, của thực tế quay trở về với chủ thể, biến thành vốn liếng tinh thần của chủ thể [9]. Các quá trình hoạt động của chủ thể, lúc đầu bao giờ cũng có tính bên ngoài, thực tiễn, về sau lại mang hình thức là hoạt động bên trong, hoạt động của ý thức. Đằng sau đó là thực tiễn xã hội, là hoạt động đã được cải tạo và kết tinh lại, mà chỉ có trong quá trình hoạt động và qua hoạt động thì con người mới phát hiện thấy thực tại khách quan.
Từ đó, các hoạt động tri giác và hoạt động thực tiễn gắn với tư duy và hoạt động thực tiễn. Mỗi người có thể có nhiều cách học tập, tiếp nhận tri thức khác nhau, nhưng dù thế nào cũng phải học bằng hoạt động và thông qua hoạt động. Hoạt động là mối quan hệ tác động qua lại giữa con người (chủ thể) và thế giới tự nhiên, xã hội (khách thể) để tạo ra sản phẩm cả về phía thế giới và con người; đây vừa là điều kiện, vừa là phương thức của việc học. Ngoài ra, quá trình đó còn là quá trình chuyển hóa năng lực lao động(cùng với các phẩm chất tâm lí) của bản thân thành sự vật, hiện tượng thành thực tế và quá trình ngược lại là quá trình tách những thuộc tính sự vật của thực tế quay trở về với chủ thể, biến thành vốn liếng tinh thần của chủ thể.
Trong quá trình tác động qua lại đó, có hai chiều diễn ra đồng thời, thống nhất và bổ sung cho nhau: con người chuyển những đặc điểm tâm lý của mình vào trong sản phẩm (quá trình xuất tâm hay quá trình đối tượng hoá); con người chuyển những cái chứa đựng trong thế giới vào bản thân mình, có thêm kinh nghiệm về thế giới, nhập vào vốn hiểu biết của mình, kinh nghiệm tác động vào thế giới, rèn luyện 12 cho mình những phẩm chất cần thiết để tác động có hiệu quả vào thế giới (quá trình chủ thể hoá hay quá trình nhập tâm). VD khi được tham gia vào hoạt động vẽ tranh, ngoài việc tiếp nhận được tri thức về các vấn đề liên quan, con người vừa tạo ra sản phẩm về phía thế giới là một tác phẩm, vừa tạo ra tâm lý của chính mình, hứng thú hay không, say mê hay không, có năng khiếu hay không,… chỉ có thể được bộc lộ, hình thành trong hoạt động và thông qua hoạt động. Hoạt động trải nghiệm Về khái quát, trải nghiệm là những gì con người đã từng trải qua, biết và hiểu qua sách vở, nhà trường hay thực tế cuộc sống, từ đó thu được những kiến thức, kinh nghiệm sống riêng cho bản thân, hình thành phẩm chất và năng lực riêng. Trải nghiệm để phục vụ lại cuộc sống.
Chúng ta sống trong thực tại, trao đổi thông tin với thực tại, nhờ đó chúng ta thu được những kiến thức và kinh nghiệm sống của riêng bản thân. Nhờ đó, con người sẽ tự hoàn thiện mình, cải tạo được thực tại và sống tốt hơn. Như vậy sống và trải nghiệm là hai khía cạnh luôn song hành cùng với nhau, bổ sung và hoàn thiện cho nhau. Lịch sử của từ “trải nghiệm” gần nghĩa với từ “thử nghiệm”, thực tiễn cho thấy trải nghiệm đạt được thường thông qua thử nghiệm.
Thật khó dạy các em biết mô tả màu sắc, mùi hương của một loài hoa nào đó mà không cho các em trực tiếp được tiếp cận, được thao tác, được nhìn, được sờ hay được ngửi nó. Quá trình trải nghiệm sẽ chứa đựng yếu tố “thử” và “sai”. Sự trải nghiệm sẽ mang lại cho con người những kinh nghiệm phong phú. Quá trình trải nghiệm là quá trình tích lũy kinh nghiệm, giúp con người hình thành vốn kinh nghiệm, vốn sống, hình thành phẩm chất và năng lực con người.
Có nhiều quan điểm khác nhau về HĐTN. Kolb, “Học qua trải nghiệm” là hình thức xây dựng và chiếm lĩnh tri thức một cách trực tiếp từ kinh nghiệm có được sau những hoạt động [12]. Hiệp hội “Giáo dục trải nghiệm” quốc tế định nghĩa: HĐTN “là một phạm trù bao hàm nhiều PP trong đó người dạy khuyến khích người học tham gia các trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh, tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển kĩ năng, định hình các giá trị sống và phát triển các năng lực bản thân, tiến tới đóng góp tích cực cho cộng đồng và xã hội”. Ở đây cần phân biệt HĐTN với tư cách là một HĐGD độc lập trong chương trình GDPT mới và HĐTN trong từng bộ môn nói chung, môn Toán nói riêng.
Với tư cách là một 13 HĐGD độc lập, Đinh Thị Kim Thoa đã đưa ra khái niệm HĐTN là “HĐGD thông qua sự trải nghiệm, là sáng tạo của cá nhân trong việc kết nối kinh nghiệm học được trong nhà trường với thực tiễn đời sống mà nhờ đó các kinh nghiệm được tích lũy thêm và dần chuyển hóa thành năng lực”. Khái niệm này khẳng định vai trò định hướng, chỉ đạo, hướng dẫn của nhà giáo dục; của thầy cô giáo, cha mẹ HS, người phụ trách,. Nhà giáo dục không tổ chức, không phân công HS một cách trực tiếp mà chỉ hướng dẫn, hỗ trợ, giám sát cho tập thể hoặc cá nhân HS tham gia trực tiếp hoặc ở vai trò tổ chức hoạt động, giúp HS chủ động, tích cực trong các hoạt động; phạm vi các chủ đề hay nội dung hoạt động và kết quả đầu ra là năng lực thực tiễn, phẩm chất và năng lực sáng tạo đa dạng, khác nhau của các em. Cùng quan điểm, theo Bùi Ngọc Diệp, HĐTN là “HĐGD trong đó từng HS được trực tiếp hoạt động thực tiễn trong nhà trường hoặc trong xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, các kĩ năng và tích lũy kinh nghiệm riêng của cá nhân” [10].
Theo cách hiểu này, HĐTN mang tính tích hợp và phân hóa cao, được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, đòi hỏi sự phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường; giúp lĩnh hội những kinh nghiệm mà các hình thức học tập khác không thực hiện được. Còn theo tác giả Ngô Thu Dung, HĐTN là thuật ngữ dùng để chỉ các HĐGD trong nhà trường được tổ chức phù hợp với bản chất hoạt động của con người, tính từ trải nghiệm để nhấn mạnh bản chất hoạt động chứ hoàn toàn không phải một dạng hoạt động mới [2]. Lê Huy Hoàng cho rằng: “HĐTN là hoạt động xã hội, thực tiễn giúp HS tự chủ trải nghiệm trong tập thể, qua đó hình thành và thể hiện phẩm chất năng lực; nhận ra năng khiếu, sở thích, đam mê, bộc lộ và điều chỉnh cá tính, giá trị, nhận ra chính mình cũng như khuynh hướng phát triển bản thân; bổ trợ và cùng với các hoạt động dạy học trong chương trình giáo dục thực hiện tốt nhất mục tiêu giáo dục. Hoạt động này nhấn mạnh sự trải nghiệm, thúc đẩy năng lực sáng tạo của người học và được tổ chức một cách linh hoạt, sáng tạo” [10,tr.
Điểm chung nhất của các quan điểm này là việc người học được trực tiếp tham gia vào các hoạt động mà thông qua đó HS phát triển các năng lực thực tiễn, năng lực tư duy,… đạt được mục tiêu giáo dục. Các tác giả đều thống nhất coi trọng 14 HĐTN, khẳng định vai trò định hướng, hướng dẫn của nhà giáo dục (không phải là hoạt động tự phát). Nhà giáo dục không tổ chức, phân công HS một cách trực tiếp mà chỉ hỗ trợ, giám sát; HS được trực tiếp, chủ động tham gia các hoạt động nhằm góp phần phát triển toàn diện bản thân. Chương trình GDPT mới còn đề cập đến nội dung thực hành và trải nghiệm trong từng môn học.
Các HĐTN trong môn học sẽ không theo các chủ đề mà theo các nhiệm vụ nhận thức của từng môn học. Trong dạy học, trải nghiệm là việc có được kiến thức hay sự thành thạo một kỹ năng nào đó bằng cách tham gia hay chiếm lĩnh nó. Khái niệm trải nghiệm dùng để chỉ PP làm ra kiến thức hay quy trình làm ra kiến thức chứ không phải là kiến thức thuần túy được đưa ra. HĐTN trong dạy học Toán là một PP theo lối kiến tạo, trong đó GV khuyến khích HS tìm tòi, phát hiện kiến thức theo chu trình khép kín xoay vòng.
Đó là một quá trình trong đó HS trực tiếp tham gia vào các loại hình hoạt động và giao lưu phong phú, đa dạng để thu lượm và xử lý thông tin từ môi trường xung quanh. Từ những nhận định trên, liên hệ với mục tiêu của bộ môn Toán ở tiểu học và các năng lực cần đạt được có thể hiểu: Hoạt động trải nghiệm trong môn Toán là nhiệm vụ học tập tạo cơ hội cho học sinh được học tập thông qua tiếp cận với các tình huống thực tiễn, liên hệ kiến thức toán với thực tiễn và vận dụng vào giải quyết các vấn đề trong cuộc sống hằng ngày. Chẳng hạn, để củng cố khắc sâu cho HS lớp 5 về cách tính diện tích HCN, HS được GV hướng dẫn thực hiện một nhiệm vụ trong thực tiễn: “Tính diện tích giấy trang trí cần mua để phủ cánh cửa tủ HCN của lớp”. Việc tư duy, suy nghĩ, liên hệ với kiến thức toán rồi lên phương án và bắt tay vào thực hiện các phương án để hoàn thành nhiệm vụ là các em đã đặt mình trực tiếp tham gia vào HĐTN trong môn Toán.
Như vậy, HS được tự mình và trực tiếp dự đoán, tìm kiếm để phát hiện các tri thức toán học và chuyển hóa kinh nghiệm học tập dưới sự định hướng, giúp đỡ phù hợp của GV nhằm hoàn thành nhiệm vụ học tập được giao, đạt được mục tiêu của bài học. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo Cụm từ “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo” là một thuật ngữ mới trong dự thảo Chương trình GDPT tổng thể trong chương trình GDPT mới năm 2015.