Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Có những hướng nghiên cứu, tài liệu viết về ứng dụng của Toán học trong cuộc sống: Niềm vui toán học - Khám phá toán học quanh ta của Theoni Pappas (2010). Cuốn sách gợi mở các khái niệm, ý tưởng, các câu hỏi, các bài toán và những trò giải trí nhằm giúp ta hiểu hơn về bản chất và tầm ảnh hưởng của toán học trong đời sống, toán học hoàn toàn không phải là môn học xa rời với những thứ xung quanh ta.
Cuốn sách giúp chúng ta nhận biết về mối quan hệ không thể tách rời của toán học với thế giới tự nhiên thông qua việc giới thiệu những khái niệm, hình ảnh của toán học trong muôn mặt đời sống. Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA ra đời năm 1997 và được triển khai lần đầu tiên vào năm 2000, do OECD – Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế khởi xướng và tổ chức. Từ đó, có rất nhiều công trình nghiên cứu, sách, giáo trình, tài liệu, bài viết… liên quan đến PISA như: OECD (2006), PISA released items – mathematics (dịch là: Tài liệu PISA – lĩnh vực Toán học) do OECD phát hành năm 2006. Tài liệu này bao gồm các bài toán, câu hỏi toán học của PISA về lĩnh vực Toán học trong đó có hướng dẫn cho điểm và cách mã hóa các câu hỏi trong đề thi PISA.
PISA 2012 released mathematics items (dịch là: Bộ câu hỏi toán học PISA 2012). Tài liệu này là một bản hợp nhất các bài toán PISA khảo sát trên giấy của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế 2012 bao gồm các mẫu khảo sát chính thức và mẫu khảo sát thử nghiệm 2012, các bài toán từ PISA 2006 nhưng chưa được đưa vào sử dụng cũng được giới thiệu trong tài liệu này. Đây là cuốn sánh đã được OECD phát hành năm 2013 có tên: “Đánh giá PISA 2012 và Khung phân tích (Toán học, Đọc hiểu, Khoa học, Giải quyết 14 vấn đề và Năng lực tài chính)” của Đức. Tài liệu này trình bày các nguyên tắc hướng dẫn về đánh giá PISA năm 2012 trong đó có mô tả các kỹ năng mà HS cần phải có, minh họa các lĩnh vực đánh giá với một loạt các nhiệm vụ mẫu, và các tính năng cơ bản của PISA 2012, điều gì làm cho PISA có tính độc đáo, các câu hỏi của PISA và vấn đề sử dụng nó; đưa ra cái nhìn tổng quan về những gì đang được đánh giá trong từng lĩnh vực, đánh giá và báo cáo PISA 2012, nói về vấn đề hợp tác phát triển PISA và khung năng lực của nó.
Ở Việt Nam - Hiện đã có một số tài liệu, bài báo khoa học về PISA đăng trên một số tạp chí hoặc Kỷ yếu Hội thảo Quốc gia giới thiệu về PISA. Cụ thể: + “Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) (Mục đích, tiến trình thực hiện, các kết quả chính)” của Nguyễn Thị Phương Hoa trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội số 25/2000. Bài báo giới thiệu về PISA, chương trình nghiên cứu so sánh, đánh giá trình độ học sinh quốc tế lớn nhất thế giới từ trước đến nay, được bắt đầu từ năm 2000 và được tiến hành 3 năm một lần. Ngoài việc trình bày mục đích, phương pháp, tiến trình thực hiện, bài báo cũng đã phân tích các kết quả chính của PISA qua các kỳ và nguyên nhân cơ bản dẫn đến các kết quả đó.
+ “Góp phần tìm hiểu về Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA)” của Nguyễn Ngọc Sơn trên Tập san Giáo dục - Đào tạo số 3/2010 với mục tiêu giúp những người làm công tác quản lí giáo dục và đội ngũ nhà giáo hiểu rõ về Chương trình đánh giá học sinh quốc tế - PISA, ích lợi và sự cần thiết của việc tham gia Chương trình, quá trình chuẩn bị của Việt Nam về việc đăng kí tham gia Chương trình, những khó khăn thách thức và những vấn đề đặt ra khi Việt Nam tham gia Chương trình đánh giá học sinh quốc tế. + “Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA – môn Toán” của Đỗ Tiến Đạt trên Kỷ yếu Hội thảo Quốc gia về giáo dục Toán học phổ thông năm 2011. Bài viết giới thiệu về năng lực Toán học phổ thông, khung đánh giá môn Toán theo PISA; hình thức đề, các dạng câu hỏi trong một bài test PISA; 15 đã xây dựng các chỉ dẫn từng bước thực hiện xây dựng các bài tập theo PISA cho học sinh. + “Rèn luyện học sinh trung học phổ thông khả năng toán học hóa theo tiêu chuẩn của PISA” của Nguyễn Sơn Hà trên Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Hà Nội số 4/2010.
Bài viết khai thác những tiêu chuẩn đánh giá của PISA nhằm rèn luyện cho HS khả năng toán học hóa, kỹ năng nhận biết nội dung toán học trong tình huống thực tiễn, kỹ năng vận dụng toán học giải quyết những vấn đề từ thực tiễn. - Đã có những công trình nghiên cứu khoa học, các đề tài, luận văn nghiên cứu về PISA và tiếp cận PISA vào dạy học ở bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông. Chẳng hạn: + Luận văn thạc sĩ: “Dạy học phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông với các bài toán tiếp cận Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA)” của Nguyễn Quốc Trịnh, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ngoài những vấn đề về dạy học phát triển năng lực cho HS thì luận văn này còn đề cập đến việc phát triển một số thành tố năng lực giải toán, xây dựng bài giảng cho một số chủ đề ở các môn Đại số, Giải tích, Hình học với các bài toán tiếp cận PISA góp phần phát triển năng lực toán học cho HS trung học phổ thông.
+ “Thiết kế và sử dụng hệ thống bài tập theo hướng tiếp cận PISA trong dạy học phần hóa học vô cơ lớp 9” của Trần Thị Nguyệt Minh, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội. Với mục đích tiếp cận PISA bằng việc đưa những tình huống, hiện tượng trong tự nhiên và cuộc sống liên quan đến hóa học vào trong các bài tập phần hóa học vô cơ chương trình lớp 9 và đề xuất cách sử dụng hệ thống bài tập đó vào việc dạy học bộ môn Hóa học ở bậc trung học cơ sở nhằm làm cho việc dạy học hóa học gắn với thực tiễn cuộc sống hơn. + “Xây dựng và hướng dẫn học sinh giải các bài tập phần động lực học chất điểm vật lí 10 trung học phổ thông theo tiếp cận PISA” của Nguyễn Thị Hồng Minh, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội. Luận 16 văn tập trung vào vấn đề cơ bản là xây dựng và hướng dẫn HS giải các bài tập tình huống theo hướng tiếp cận PISA như thế nào để phát triển khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn, tăng tính tích cực, chủ động, hứng thú trong học tập vật lí ở trường trung học phổ thông.
+ “Tiếp cận đánh giá PISA bằng phương pháp giải quyết vấn đề qua dạy học các bài toán thực tiễn – phần khối đa diện và khối tròn xoay (hình học không gian lớp 12 – Ban cơ bản)” của Tăng Hồng Dương, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội. Thông qua việc tiếp cận đánh giá của PISA đối với toán học hình học không gian, luận văn tập trung vào khả năng, năng lực vận dụng toán học không gian một cách linh hoạt, sáng tạo vào giải quyết các vấn đề xuất phát từ nhu cầu thực tiễn. + Luận văn thạc sĩ: “Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học phần phi kim lớp 11 nhằm phát triển năng lực học sinh theo hướng tiếp cận PISA” của Lê Thị Bích Thảo, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội. Luận văn đã đề cập tới vấn đề phát triển cho HS một số năng lực phổ thông như năng lực giải quyết vấn đề, năng lực vận dụng kiến thức để giải thích hiện tượng hóa học một cách khoa học với các bài tập hóa học theo tiếp cận PISA.
- Ở bậc Tiểu học, cũng có những hướng nghiên cứu liên quan đến việc thiết kế và xây dựng hệ thống bài tập trong dạy học nói chung và môn Toán lớp 5 nói riêng. Tuy nhiên, chưa có đề tài nào nghiên cứu về việc thiết kế và sử dụng hệ thống bài tập theo hướng tiếp cận PISA trong dạy học môn Toán lớp 5. Định hướng đổi mới giáo dục tiểu học nước ta hiện nay 1. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy cao độ tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình lĩnh hội tri thức Tính tích cực trong học tập được biểu hiện ở các điểm như: hăng hái trả lời câu hỏi của GV, nêu thắc mắc, đặt câu hỏi về những vấn đề chưa hiểu rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào cuộc sống, tập trung chú ý vào vấn đề đang học, kiên trì thực hiện các bài tập,… 17 Trong quá trình lĩnh hội kiến thức, kĩ năng kĩ xảo ở HS, tính tích cực được thể hiện qua các cấp độ từ thấp đến cao (bắt chước, tìm hiểu và khám phá, sáng tạo).
Để phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS, trong quá trình dạy học GV là người tổ chức, điều khiển và HS là chủ thể hoạt động học tích cực, chủ động và sáng tạo. GV phải cải tiến không ngừng phương pháp dạy học và giúp HS cải tiến phương pháp học. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng kết hợp một cách nhuần nhuyễn và sáng tạo các phương pháp dạy học khác nhau (truyền thống và hiện đại) sao cho vừa đạt được mục tiêu dạy học vừa phù hợp với đối tượng và điều kiện thực tiễn của cơ sở. Mỗi phương pháp dạy học đều có ưu điểm và nhược điểm, đều có giá trị riêng của nó.
Vì vậy, cần căn cứ vào điều kiện cụ thể về đối tượng HS, về cơ sở vật chất cũng như đặc điểm của từng địa phương… để phối hợp các phương pháp dạy học sao cho hiệu quả. Tính hiệu quả hay không hiệu quả của phương pháp phụ thuộc vào người sử dụng biết phát triển và thích nghi nó đến mức độ nào. Nếu các phương pháp dạy học được kết hợp và bổ sung cho nhau thì cách dạy học ấy sẽ phù hợp được với đối tượng học đa dạng, chống sự nhàm chán và tạo ra sự năng động trong cách nghĩ cách làm của HS.
