CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC THIẾT KẾ TRÒ CHƠI HỌC TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN BIỂU TƯỢNG SỐ LƯỢNG CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về phát triển biểu tượng và biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Dưới góc độ tâm lý học, các nhà nghiên cứu như A. Vưgotxki [26], cho rằng biểu tượng chủ yếu với tư cách là sản phẩm của quá trình nhận thức của cá nhân, từ cảm tính đến lý tính, đặc biệt là trong hoạt động trí nhớ và tưởng tượng.
Các tác giả này cho rằng biểu tượng là khâu trung gian, là giai đoạn quá độ chuyển từ hình ảnh cảm tính lên khái niệm khoa học: Hình ảnh tri giác - biểu tượng - khái niệm; là phương thức nhận thức và lưu trữ thông tin. Bên cạnh đó, biểu tượng còn là sản phẩm của một quá trình hoạt động nhận thức lý tính (của tưởng tượng) - các biểu tượng sáng tạo. Với các tác giả Phạm Minh Hạc [16], Trần Trọng Thủy [40], Nguyễn Quang Uẩn [50] cho rằng biểu tượng là khâu trung gian, là sản phẩm của quá trình nhận thức cá nhân, từ cảm tính lên lý tính. Quá trình đó là từ hình ảnh tri giác đến phát triển biểu tượng và cuối cùng khái quát thành khái niệm.
Trên cơ sở sinh lý thần kinh, một số nhà nghiên cứu cho rằng biểu tượng là việc khôi phục các hình ảnh về sự vật hiện tượng đã được phát triển và ghi lại trong trí nhớ và sự quên các hình ảnh đó. Nhà nghiên cứu A.Luria [4] đã phát hiện ra cơ chế phản xạ thần kinh, công trình này xác lập cơ sở sinh lý thần kinh của việc phát triển, phát triển trí nhớ nói chung và biểu tượng nói riêng trong tâm lý học. Nhà phân tâm học Freud [38] cho rằng biểu tượng là những tín hiệu vô thức có vai trò thúc đẩy hành vi cá nhân. Ông đã dùng cơ chế biểu tượng vô thức để giải mã các giấc mơ của con người.Jung [38] cho rằng biểu tượng không chỉ các vật thay thế mà là sự thấm sâu vào mọi lĩnh vực tâm hồn và nó chi phối toàn bộ đời sống của cá nhân và xã hội.
Hồ Ngọc Đại và cộng sự [9], [10], [11] đã ứng dụng và triển khai công trình nghiên cứu của V.Đavưdov về cơ chế phát triển khái niệm khoa học theo hai hướng khác nhau. Hướng thứ nhất: kinh nghiệm được phát triển bằng cách khái quát các hình ảnh tri giác thành biểu tượng chung. Hướng thứ hai: qua hành động thực tiễn mà phân tích sự vật sau đó chuyển vào trong ngôn ngữ với các thao tác mô hình hóa. Quá trình phát triển của biểu tượng, J.Piaget và cộng sự [21], [24] đã phân tích và mô tả các giai đoạn phát triển của trẻ từ 3-6 tuổi sự phát triển các hình ảnh tinh thần, các hành động biểu trưng và các biểu tượng.
Công trình này đã cho thấy sự phát sinh, phát 6 triển của các loại biểu tượng: biểu tượng vật thể, biểu tượng không gian, biểu tượng thời gian… của trẻ em. Như vậy, các công trình nghiên cứu trên cho thấy sự phát triển của biểu tượng theo hai hướng: Thứ nhất: biểu tượng là là một quá trình đi từ ngoài vào trong và bắt nguồn từ thực tiễn. Thứ hai: biểu tượng được phát sinh, phát triển qua các giai đoạn lứa tuổi. Hồ Ngọc Đại [9], [11], Nguyễn Ánh Tuyết và cộng sự [46] nghiên cứu quá trình phát triển các biểu tượng theo cơ chế nội tâm hóa, tức là chuyển cái từ bên ngoài vào bên trong.
Biểu tượng số lượng của trẻ, các nhà nghiên cứu đã cho ra đời nhiều nghiên cứu cơ sở tâm lý học của việc phát triển biểu tượng nói chung và BTSL nói riêng ở trẻ em lứa tuổi trước MN. Một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như sau: J.Piaget và cộng sự B.Inhelder, Seminskaia [25] đã cho ra tác phẩm “Sự hình thành khái niệm số ở trẻ em”. Trong tác phẩm này đã chỉ ra được con đường phát sinh của số và khẳng định sự phát triển BTSL ở trẻ em là kết quả của các thao tác logic như xếp nhóm và xếp thứ tự, gắn liền với khả năng đảo ngược và bảo tồn của trẻ. Các nhà nghiên cứu Việt Nam triển khai và ứng dụng các công trình nghiên cứu về biểu tượng và BTSL trên thế giới trong việc phát triển biểu tượng và BTSL cho trẻ MG.
Điều này được thể hiện qua các chương trình “Chương trình chăm sóc giáo dục trẻ MG 5-6 tuổi của Vụ giáo dục Mầm non - Bộ Giáo dục và Đào tạo”. Trung tâm nghiên cứu giáo dục Mầm non - Bộ Giáo dục và Đào tạo [7] đã cho ra các tài liệu hướng dẫn thực hiện chương trình của Bộ để việc thực hiện các chương trình với nội dung và phương pháp cập nhập đi theo hướng đổi mới. Ngoài ra, còn có các công trình nghiên cứu sâu về việc phát triển BTSL cho trẻ. Đỗ Thị Minh Liên [27], [28], [29] đã nghiên cứu về vấn đề “Hình thành các biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ mầm non”.
Bên cạnh đó còn có các công trình nghiên cứu của Hà Sỹ Hồ [20], Nguyễn Ánh Tuyết [46], Nguyễn Thị Hồng Phượng [36] nghiên cứu về phát triển biểu tượng toán cho trẻ MG và đầu lớp 1. Các công trình nghiên cứu về BTSL ở Việt Nam là những công trình mang tính ứng dụng cao và phù hợp với xu hướng của thế giới. Các công trình đưa ra các cơ sở lý thuyết và các phương pháp nhằm phát triển biểu tượng và BTSL cho trẻ MG. Nghiên cứu trò chơi học tập với việc phát triển biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Vai trò và sự cần thiết của TCHT vào trong các hoạt động giáo dục nhận thức, điều này đã được tác giả Nguyễn Thị Ánh Tuyết [47] đề cập trong các công trình nghiên cứu của mình, hay Nguyễn Thị Hòa [15] trong cuốn “Phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ MG 5-6 tuổi trong TCHT” cũng đã khẳng định vai trò quan trọng khi thiết kế TCHT nhằm phát huy tính tích cực cho trẻ.
Các tác giả cũng đã nêu lên tầm quan trọng của TCHT cũng như một số biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ thông qua việc tổ chức hướng dẫn TCHT cho trẻ ở trường mầm non. Từ đó, giáo viên có thể 7 ứng dụng việc thiết kế TCHT vào trong các hoạt động giáo dục sao cho phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhận thức của trẻ tại trường mầm non qua từng hoạt động cụ thể của trẻ. Trò chơi học tập là phương tiện giúp trẻ hình thành và phát triển biểu tượng số lượng. Quan điểm của L.
Vưgotxki [26], TC chính là phương tiện hiệu quả nhằm hình thành và phát triển biểu tượng về thế giới xung quanh ở trẻ khi có sự hướng dẫn sư phạm đúng đắn của người lớn. Theo tác giả, để phát triển BTSL cho trẻ cần phải giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa sự phát triển trẻ em với tác động của việc dạy học. Bản chất của phương thức dạy học này là dựa trên khả năng hiện tại của trẻ, đồng thời cần tính đến những điều mà trẻ có thể thực hiện được dưới sự giúp đỡ, hướng dẫn, tổ chức của người lớn, theo quy luật tác động “vùng phát triển gần nhất” của trẻ. Như vậy, với quan điểm này, khi sử dụng TCHT nhằm dạy trẻ phát triển BTSL, các nhà sư phạm cần phải dựa vào đặc điểm sinh lí, khả năng nhận thức của của trẻ để đưa ra những yêu cầu khi sử dụng TC phù hợp.
Chính vì thế, để đạt được hiệu quả cao trong việc hình thành BTSL cho trẻ, cần sử dụng TCHT một cách linh hoạt, các hình thức chơi phong phú, nhằm nâng cao hiệu quả khi dạy trẻ phát triển BTSL. Quan tâm đến vấn đề phát triển BTSL, tác giả Nguyễn Thị Hồng Phượng [36] đã có công trình khoa học nghiên cứu về mức độ phát triển các biểu tượng này ở trẻ MG 5- 6 tuổi và đưa ra một số tiêu chí đánh giá mức độ phát triển các BTSL, từ đó làm cơ sở để đề xuất một số phương pháp, biện pháp dạy học nhằm giúp cho quá trình phát triển BTSL ở trẻ mẫu giáo đạt kết quả cao. Tác giả Lê Thị Thanh Nga [33], Đinh Thị Nhung [31] đã nêu lên những đặc điểm phát triển BTSL của trẻ các lứa tuổi MG, từ đó đưa ra nội dung cùng với phương pháp, hình thức, phương tiện phát triển BTSL cho trẻ, trong đó các tác giả cũng đề cập tới việc sử dụng các TCHT nhằm phát triển những biểu tượng số lượng, dạy trẻ so sánh số lượng, dạy đếm …cho trẻ MG. Trong cuốn “Sử dụng TCHT nhằm phát triển những biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ mẫu giáo” tác giả Đỗ Thị Minh Liên [27], [29] cũng đã nêu lên những vấn đề như: Cơ sở lý luận về TCHT, cách thức thiết kế, thiết kế và sử dụng TCHT nhằm hình thành, phát triển những biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ MN.
Các tác giả này đều coi TCHT như là phương tiện hữu hiệu để phát triển BTSL cho trẻ. TC chính là hoạt động chủ đạo, là phương tiện dạy học cơ bản. Theo quan điểm của Đ.Uxôva [3] cho rằng, TC chính là hoạt động chủ đạo, là phương tiện dạy học cơ bản đối với trẻ nhỏ. Vì vậy, để phát triển BTSL cho trẻ, đòi hỏi các nhà giáo dục phải tổ chức tốt các hoạt động thực hành nhằm giúp trẻ nhận biết các mối quan hệ của số lượng, trong đó có việc sử dụng TCHT nhằm phát triển BTSL ở trẻ.
Việc phát triển BTSL cho trẻ chủ yếu là dựa vào hoạt động vui chơi, nhu cầu chơi của chính đứa trẻ. Do đó, khi sử dụng TCHT, hình thức chơi phải hấp dẫn, yếu tố chơi mới lạ… Từ đó, kích thích hứng thú trẻ được tham gia chơi một cách tự giác, cũng như tính tích cực của trẻ trong quá trình hình thành BTSL. Trong cuốn “Dạy học ở mẫu giáo”, A.P Uxôva [3] đã viết “TCHT để dạy ngôn ngữ, dạy tính, để các em làm 8 quen với kích thước màu sắc, hình dáng, những TC này cũng phát triển sự vận động, sự nhanh trí, phát triển ý chí, tư duy và ngôn ngữ của trẻ…”. Nghiên cứu của tác giả cũng chỉ ra rằng TCHT gắn liền với việc dạy học, cũng như quá trình dạy trẻ phát triển BTSL, xem TCHT là hình thức dạy học độc đáo, huy động các quá trình tư duy, sự nhanh trí…vào việc phát triển BTSL.
Nhà tâm lý học Đ.