CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC THIẾT KẾ TRÒ CHƠI HỌC TẬP NHẰM HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG HÌNH DẠNG CHO TRẺ 5-6 TUỔI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề về của việc thiết kế trò chơi học tập nhằm hình thành biểu tượng hình dạng cho trẻ 5-6 tuổi 1. Những công trình nghiên cứu về hình thành biểu tượng hình dạng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Tác giả Douglas H. Clements và Julie Sarama trong nghiên cứu của mình đã chỉ ra: biểu tượng hình dạng ở trẻ được phát triển tự nhiên từ những năm đầu đời.
Tuy nhiên, những khả năng này là tiềm ẩn và khó nhận biết. Chúng chỉ được bộc lộ tốt nhất khi trẻ hứng thú tham gia các tình huống và các hoạt động ở trường nhằm làm giàu biểu tượng về hình dạng như hoạt động nhận biết, phân loại các hình hình học theo hình dạng, kích thước, màu sắc… và những trò chơi của trẻ mẫu giáo thường liên quan đến ý tưởng về hình dạng. Các tác giả cũng cho rằng sự thành công trong việc hình thành BTHD trong những năm đầu đời sẽ đóng góp rất lớn đối với việc học toán sau này của trẻ. Với nghiên cứu này, chúng ta thấy cần tổ chức các hoạt động hình thành BTHD ngay từ lứa tuổi mầm non nhằm giúp trẻ có cơ hội bộc lộ và phát triển khả năng tiềm ẩn của mình.
Tác giả Ann Montague – Smith cũng đã nghiên cứu các hoạt động hình thành BTHD dựa trên mục tiêu học tập ban đầu dành cho trẻ dưới 5 tuổi như: hoạt động đếm số cạnh của hình, bề mặt bao của khối, nối hình, so sánh, phân loại hình dạng các hình hình học… và ý tưởng về việc lập kế hoạch, đánh giá và ghi chép. Tác giả đã đưa ra các hoạt động cụ thể nhằm giúp trẻ thành thạo trong việc nhận diện các hình hình học cũng như việc giúp trẻ so sánh các hình hình học với nhau…Đây thực sự là nguồn tài liệu vô cùng quý giá cho các giáo viên MN tham khảo, vận dụng để tổ chức các hoạt động hình thành BTHD ở trường MN. Cũng nghiên cứu về hoạt động hình thành BTHD cho trẻ mẫu giáo, Sở Giáo dục Mỹ cho rằng các bài toán chỉ có một câu trả lời nhưng có rất nhiều cách để dẫn đến câu trả lời. Khi hình thành BTHD cho trẻ, điều quan trọng không chỉ để tìm ra câu trả lời đúng mà quan trọng là quá trình giải quyết vấn đề và áp dụng những gì trẻ học vào những vấn đề mới.
Theo họ thì những câu trả lời sai cũng có thể hữu ích. Sự chính xác luôn luôn là điều quan trọng trong toán học. Tuy nhiên, đôi khi giáo viên có thể sử dụng những câu trả lời sai để giúp trẻ đoán ra nó đã mắc những lỗi gì. Phân tích những câu 5 trả lời sai giúp trẻ hiểu được những khái niệm ẩn dưới vấn đề và giúp trẻ có kĩ năng lí giải để đến câu trả lời đúng.
Hãy yêu cầu trẻ giải thích là nó đã giải quyết vấn đề này như thế nào. Cần khích lệ tính ưa mạo hiểm ở trẻ, hãy cho chúng thấy được giá trị của việc thử giải quyết vấn đề, hãy cho trẻ thời gian để khám phá các phương pháp khác nhau để giải quyết một vấn đề khó. Khuyến khích trẻ nói về điều mà trẻ đang nghĩ tới. Điều này giúp trẻ tăng cường các kĩ năng về toán học nói chung và biểu tượng hình dạng nói riêng để trở thành một người suy nghĩ độc lập.
Trên cơ sở các công trình nghiên cứu lý luận cơ bản của nước ngoài, nhiều tác giả đã nghiên cứu và triển khai ứng dụng vào thực tiễn tổ chức các hoạt động hình thành BTHD của trẻ, trong đó có “Chương trình giáo dục mẫu giáo” được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành năm 2009 [9]. Ngoài chương trình có tính pháp lệnh trên, còn có nhiều công trình nghiên cứu về hoạt động hình thành BTHD của các tác giả như: Đỗ Thị Minh Liên, Đinh Thị Nhung, Nguyễn Duy Thuận, Trịnh Minh Loan, Đào Như Trang. Các tác giả này đã nghiên cứu đặc điểm nhận thức của trẻ MN về biểu tượng hình dạng, trên cơ sở đó đề ra nội dung và phương pháp hướng dẫn hoạt động hình thành BTHD của trẻ [4,15] 1. Những công trình nghiên cứu về thiết kế trò chơi học tập nhằm hình thành BTHD cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Theo L.X Vygotsky, tại mỗi thời điểm trong sự phát triển của trẻ đều có 2 mức độ: mức phát triển hiện tại và vùng phát triển gần nhất.
Có thể nhận biết mức độ này thông qua việc trẻ giải quyết các nhiệm vụ nhận thức, mức thứ nhất là các nhiệm vụ trẻ tự thực hiện được và mức thứ 2 là các nhiệm vụ khó trẻ chỉ thực hiện được khi có sự hướng dẫn, giúp đỡ của người lớn. Ông cho rằng khi thiết kế TCHT cho trẻ cần hướng đến vùng phát triển gần nhất của trẻ và thiết kế TCHT này sẽ là phương tiện hiệu quả nhằm hình thành và phát triển các biểu tượng về thế giới xung quanh ở trẻ. Lý thuyết về “Vùng phát triển gần nhất” của Vưgotxki đã ảnh hưởng lớn đến lý luận thiết kế và sử dụng TCHT lúc bấy giờ và đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới. Tác giả Franziska Vogt cùng cộng sự thiết kế TCHT hướng đến các nội dung phát triển nhận cảm cho trẻ.
Mỗi một TCHT được tác giả thiết kế đều có hướng dẫn 1- 2 hoặc 3 - 4 phương án chơi khác nhau. Với hơn 100 bài tập - TC, công trình của ông được coi như mẫu hình về thiết kế hệ thống TC để phát triển một nội dung nhận thức cụ thể bằng cách phát triển hành động nhận thức ở trẻ em. 6 Rune Storli & Ellen Beate Hansen Sandseter, nội dung những TCHT được nhóm tác giả thiết kế hướng vào việc “khắc sâu các biểu tượng cho trẻ em cùng với phát triển ngôn ngữ". Các TC được thiết kế mang tính phát triển, đầu tiên là chơi với những đồ vật cụ thể, sau đó là với tranh ảnh và bằng lời, theo nội dung nhận thức mà phức tạp dần lên.
TC có tính đa dạng: Cùng một nội dung nhận thức có thể tiến hành chơi theo những cách khác nhau, bằng cách đưa ra hành động chơi mới, có cấu tạo và nhịp điệu chơi khác nhau, phù hợp với đặc điểm cá nhân của từng trẻ. Khi thiết kế TC, các tác giả không chỉ chú ý tới mối quan hệ giữa hành động nhận thức với hành động chơi mà còn dựa vào đặc điểm cá nhân. A , nội dung TCHT được nhóm tác giả thiết kế hướng đến giáo dục các giác quan, ngôn ngữ, biểu tượng toán, đọc viết cho trẻ. Hành động chơi chủ yếu là các thao tác bằng tay với các vật liệu đa dạng.
Emanuela Marchetti and Andrea Valente, các TCHT được tác giả thiết kế thể hiện rõ mối quan hệ giữa hành động chơi và nội dung nhận thức trong TC. TC được thiết kế giúp trẻ hình thành và phát huy được tính tích cực qua những động cơ xúc cảm, phát triển về nội dung nhận thức và các KN tư duy của trẻ. Tác giả Nguyễn Thị Hòa, trong cuốn “Phát huy tinh tích cực nhận thức của trẻ MG 5-6 tuổi trong TCHT. cũng đã khẳng định về vai trò và tầm quan trọng của việc thiết kế và sử dụng TCHT cũng như tiến trình tổ chức, cách thức tổ chức và một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ thông qua ICHI Ở trường mầm non.
Từ đó, GV có thể ứng dụng việc thiết kế và sử dụng TCHT trong các hoạt động giáo dục sao cho phù hợp với đặc điểm tâm - sinh li của trẻ tại trường mầm non qua từng hoạt động cụ thể của trẻ. [2] Trong cuốn “Sử dụng TCTH nhằm hình thành những biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ", tác giả Đỗ Thị Minh Liên đã nêu lên những vấn đề như cơ sở lí luận về TCHT, cách thức thiết kế, sử dụng TCHT thông qua các nội dung chương trình hình thành những biểu tượng toán ban đầu cho trẻ. Bên cạnh đó, tác giả cũng đã nêu lên những điều kiện, cách thức, phương tiện, bồi dưỡng giáo viên cách thức việc sử dụng TCHT, cũng như xây dựng một số TCTH trong việc dạy trẻ hình thành những biểu tượng toàn học sơ đẳng cho trẻ mầm non.[4] Tác giả Lê Bích Ngọc, cũng đã thiết kế các TC với nội dung phát triển biểu tượng về động vật cho trẻ MG. Mỗi TC được tác giả thiết kế đều cho 3 đối tượng: trẻ 3-4 tuổi, 7 4-5 tuổi và 5-6 tuổi.
Quan điểm thiết kế TC của tác giả là hướng tới phát triển biểu tượng về động vật ở trẻ em, theo hướng tương tác trong môi trường xã hội, môi trường vật chất và hướng vào trẻ em. TC được tác giả thiết kế có nội dung và hình thức từ đơn giản đến phúc tạp đáp ứng đặc điểm phát triển tâm lý lứa tuổi và nhu cầu, sở thích, năng lực của lứa tuổi và cá nhân. [5] Như vậy, các TCHT được các tác giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu và thiết thiết kế TCHT cho trẻ với nhiều nội dung khác nhau như: nội dung phát triển nhận thức; nội dung phát triển các giác quan; nội dung nhận biết môi trường xung quanh; nội dung phát triển ngôn ngữ; nội dung phát triển khả năng khái quát cho trẻ MG 5-6 tuổi; nội dung phát triển biểu tượng về động vật cho trẻ MG…Tuy nhiên, theo sự hiểu biết của tôi thì chưa có công trình nào nghiên cứu và thiết kế TCHT nhằm hình thành BTHD cho trẻ 5-6 tuổi. Các khái niệm chính *Thiết kế Theo từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, thiết kế là những gì liên kết sáng tạo và đổi mới.
Nó định hình các ý định, các ý tưởng để trở thành những đề xuất thực tiễn và hấp dẫn người dùng. Như vậy, có thể xem thiết kế là sự sáng tạo, tạo ra cái mới có mục đích, có chủ ý và có nội dung. * Trò chơi học tập Trò chơi học tập là loại trò chơi chứa đựng các yếu tổ dạy học và có nguồn gốc trong nền tản giái dục dân gian. Nó thuộc nhóm trò chơi có luật, do người lớn nghĩ ra cho trẻ và dùng nó vào mục đích giáo dục và dạy học, hướng tới việc phát triển hoạt động trí tuệ cho trẻ [2, tr39] * Thiết kế trò chơi học tập Nhóm tác giả Nguyễn Thị Kim Anh, Nguyễn Thị Thanh Bình, Nguyễn Thị Thanh cho rằng, thiết kế TCHT là quá trình tạo ra một TC mới một cách có mục đích, có kế hoạch nhằm đạt được mục đích giáo dục và thoả mãn nhu cầu vui chơi của trẻ.