Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan phương pháp dạy học hợp tác 1. Một số vấn đề cơ bản về dạy học hợp tác 1. Quan niệm về dạy học hợp tác Hợp tác: Theo Từ điển Tiếng Việt, hợp tác là cùng chung sức giúp đỡ lẫn nhau trong một công việc, một nhiệm vụ nào đó nhằm một mục đích chung.
Hợp tác là điều rất quan trọng đóng góp vào sự thành công của bất kì một tổ chức hay cá nhân nào; là điều không thể thiếu được trong mối quan hệ giữa các thành viên, giữa các tổ chức kinh tế - xã hội. Nhóm: Theo Từ điển Tiếng Việt, nhóm nghĩa là nhiều người cùng tham gia vào một hành động chung nào đó. Nhóm là tập hợp những cá nhân, có ít nhất từ hai người trở lên, được liên kết với nhau trong một hoạt động chung nhằm thực hiện một mục tiêu chung, giữa họ tồn tại những giá trị chung và các nguyên tắc nhất định cần tuân thủ.13] Nhóm học tập hợp tác: là một đơn vị cấu thành của tập thể lớp học bao gồm một tập hợp những cá nhân HS được liên kết với nhau trong một hoạt động chung nhằm thực hiện những nhiệm vụ học tập chung, đồng thời trong quá trình liên kết đó sẽ hình thành và tích hợp các quan hệ tình cảm, các chuẩn mực và quy tắc nhóm.14] DHHT bao hàm cả về PP dạy của thầy và PP học của trò. Nếu xét từ góc độ GV với hoạt động dạy người ta thường nói “Dạy học hợp tác”; còn nếu xét từ góc độ người học sẽ là “Học hợp tác”.
Thông thường các tài liệu DH phương Tây, do xuất phát từ quan điểm DH lấy người học với hoạt động học làm trung tâm thì khái niệm “Học hợp tác” được dùng khá phổ biến. Trong môi trường của DHHT, người học trước hết là được hoạt động một cách tích cực, chủ động, đưa ra ý kiến phản hồi cho nhau, trình bày ý tưởng của mình trước nhóm từ đó họ thu được kiến thức riêng cho bản thân 17 theo mục đích đã định. GV ở vị trí là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, trợ giúp người học trong quá trình tiến hành các hoạt động học tập của người học. Mối quan hệ giữa thầy và trò trong DHHT có sự thay đổi theo chiều hướng tích cực hóa người học, gây được hứng thú cho người học, tạo cho họ niềm tin khi thực hiện việc học với mục tiêu đã định.
Quan niệm: Từ những lập luận trên, chúng tôi quan niệm DHHT là PPDH; trong đó, dưới sự định hướng, tổ chức, hướng dẫn, điều khiển của GV, HS hợp tác tiến hành thực hiện các nhiệm vụ được phân công dựa trên những tri thức vốn có để hướng đích tạo dựng tri thức. PPDHHT là một mắt xích quan trọng trong quá trình DH; DHHT là một PPDH tích cực, có “tính xã hội cao” và phát huy được tối đa mục tiêu đặt ra đối với người học. Có thể khai thác, sử dụng PPDHHT trong nhiều tình huống toán học lớp 4 ở tiểu học. Trong DHHT, HS thực sự được chủ động trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, kích thích được động cơ và hứng thú học tập trên cơ sở cộng hưởng trí tuệ của các thành viên, khuyến khích tính sáng tạo, phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề.
DHHT không chỉ giúp HS nắm được các kiến thức cơ bản mà còn phát triển một số kĩ năng như khả năng giao tiếp, khả năng lãnh đạo, khả năng đánh giá, hợp tác,. Đó chính là sự chuẩn bị hành trang cho họ trong sự nghiệp học tập suốt đời và đối mặt với các thử thách trong cuộc sống sau này. Bản chất, đặc điểm, ý nghĩa của PPDHHT Bản chất DHHT là chiến lược DH dựa vào các quan hệ trao đổi, chia sẻ giữa các HS trong nhóm học tập. Trong quá trình học tập hợp tác nhóm, HS kết hợp những kinh nghiệm, tư tưởng và năng lực cá nhân tạo thành sức mạnh tập thể để giải quyết vấn đề và các nhiệm vụ học tập.
Thông qua hoạt động hợp tác, người học phát triển bản thân nhờ vào chỗ dựa chính là sức mạnh chung của cả nhóm. 18 Trong DHHT, vấn đề nổi lên rõ nhất là HS được chia sẻ, trao đổi với nhau trong quá trình học tập. HS huy động được sức mạnh tập thể để giải quyết vấn đề, ý tưởng của mỗi cá nhân được gạn lọc trong nhóm; tinh thần và ý chí học tập của HS liên tục được củng cố và bồi đắp nhờ sự khích lệ, động viên của các thành viên khác. Như vậy, bản chất của DHHT đó là quá trình HS trao đổi, thảo luận và giúp đỡ lẫn nhau trong một nhóm; DHHT phải tạo ra sự phụ thuộc tích cực buộc HS phải có sự liên kết và phối hợp hoạt động để thực hiện nhiệm vụ chung dưới sự tương tác của GV.
Đặc điểm: Theo quan điểm của lí luận DH hiện đại, quá trình tổ chức DHHT có một số đặc điểm sau đây: [11,tr.18] - Về nhiệm vụ học tập: DHHT không chỉ truyền thụ cho HS những kiến thức quy định trong chương trình, mà còn hướng vào việc phát triển tư duy, hình thành các kĩ năng thực hành sáng tạo, chuẩn bị cho HS sớm thích ứng và hòa nhập với đời sống xã hội. - Về nội dung: Nội dung quá trình tổ chức DHHT không chỉ là những tri thức, mà còn bao gồm các dạng bài tập nhận thức dưới dạng các tình huống, các dạng thực hành tìm tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề. - Về phương pháp: DHHT coi trọng việc rèn luyện cho HS thói quen tự học, hoạt động độc lập cá nhân hoặc hợp tác tập thể thông qua thảo luận nhóm và thực hành. Vận dụng DHHT thông thường qua các pha DH cho nên cần phối hợp với các PPDH khác.
- Về hình thức tổ chức DH: DHHT sử dụng phối hợp và linh hoạt các dạng tổ chức DH như: nhóm - tập thể, nhóm - cá nhân. Không gian tổ chức DH, thiết bị DH, bàn, ghế cần được bố trí cơ động và linh hoạt sao cho phù hợp với yêu cầu của tiết học. - Về đánh giá: HS tự chịu trách nhiệm về kết quả học tập của mình, cho nên cùng với việc kiểm tra đánh giá của GV, HS được tham gia vào quá trình đánh giá, tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng. 19 Ý nghĩa: Việc thực hiện thành công nhiệm vụ của nhóm học tập là vấn đề cần huy động kiến thức, tiềm năng của nhiều người cùng giải quyết.
Trong xu thế đổi mới nội dung và PPDH thì DHHT có ý nghĩa quan trọng trong việc thực hiện xu hướng kết nối tích hợp giữa con người với con người trong điều kiện nhất định. Đối với giáo dục phổ thông nước ta giai đoạn tới, định hướng phát triển năng lực của người học được xem là một yêu cầu về chuẩn đầu ra đối với người học. Bởi lẽ đó, việc đánh giá năng lực của người học là một yêu cầu tất yếu. Đánh giá năng lực người học trong DHHT tạo nhiều thuận lợi cho việc thực hiện yêu cầu trên.
Cơ sở khoa học của dạy học hợp tác Cơ sở khoa học của DHHT: Theo quan điểm của lí luận DH hiện đại, PPDHHT được xây dựng dựa trên các cơ sở khoa học sau đây: Cơ sở triết học: Theo nguyên lí về mối liên hệ phổ biến:“Mọi sự vật, hiện tượng đều tồn tại trong những mối liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau và không loại trừ một lĩnh vực nào”. Triết học duy vật biện chứng khẳng định mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan đều vận động và phát triển không ngừng. Nguyên nhân của sự vận động, phát triển này là sự nảy sinh và giải quyết liên tục các mâu thuẫn bên trong và bên ngoài. Trong quá trình vận động và phát triển của cá nhân và tập thể tất nhiên sẽ có mâu thuẫn giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với tập thể.
Mặc dù vậy, mâu thuẫn chính là động lực thúc đẩy sự phát triển nên cần phát hiện nguyên nhân dẫn đến mâu thuẫn một cách kịp thời để giải quyết. Cơ sở để giải quyết mâu thuẫn đó là sự kết hợp hài hòa giữa lợi ích cá nhân và tập thể, ý thức và trách nhiệm của mỗi cá nhân trước tập thể. Cơ sở giáo dục học: Giáo dục học đề cao sự tích cực hoạt động của HS thông qua sự hỗ trợ, cộng hưởng, tương tác lẫn nhau về mặt trí tuệ, thôi thúc cá nhân cùng học tập và nỗ lực vì mục đích chung. Bản chất của quá trình DH chính là quá trình tổ chức các hoạt động khác nhau để HS được hoạt động và lĩnh hội kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo.
Hơn nữa, dạy – học phải thông qua hoạt 20 động và bằng chính các hoạt động. Chính vì thế, DH là quá trình tổ chức và điều khiển hoạt động của trò nhằm chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng và hình thành nhân cách của chính trò. Cơ sở tâm lí học: Cơ chế học tập hợp tác được giải thích bởi một số thuyết tâm lí: - Thuyết học tập mang tính xã hội: “Làm việc đồng đội”. Tư tưởng chính của thuyết này là khi các cá nhân làm việc cùng nhau hướng tới mục tiêu chung thì sự phụ thuộc lẫn nhau thúc đẩy HS hoạt động tích cực hơn để đạt đến thành công.
- Thuyết Piaget: “Sự giải quyết mâu thuẫn”, thúc đẩy sự phát triển trí tuệ cho HS. - Thuyết Vưgôtxky: “Sự hợp tác tập thể”, DH chỉ có kết quả đối với việc thúc đẩy sự phát triển gần của HS. - Thuyết khoa học nhận thức mới: “Dạy lẫn nhau”, HS và GV thay nhau đóng vai trò người dạy sau khi cùng nghiên cứu tài liệu học tập. Cơ sở xã hội học: Sự phát triển của xã hội nói chung bị ảnh hưởng và chi phối của sự phát triển nhóm người, cộng đồng và xã hội.
Giáo dục về bản chất là quá trình xã hội hóa cá nhân. Không có xã hội hóa thì không có cá nhân hóa. Nhóm là nơi giao nhau giữa các tác động từ xã hội đến cá nhân và tác động phản hồi từ cá nhân trở lại xã hội. Như vậy, nhóm là nơi diễn ra quá trình xã hội hóa từng cá nhân, là sợi dây liên lạc chặt chẽ giữa cá nhân và xã hội.
Phân chia nhóm học tập hợp tác Để DHHT đạt hiệu quả cao thì một trong những điều GV cần chú ý đó là số lượng HS trong một nhóm. Các thành viên trong nhóm từ 4 đến 6 HS có những điểm không tương đồng về: Trình độ, các kĩ năng xã hội, tính cách, giới tính,. sự khác biệt này sẽ phát huy được hiệu quả làm việc theo nhóm.
