Khóa luận tốt nghiệp thiết kế kế hoạch bài học hình thành một số quy tắc phương pháp cho học sinh theo quy trình tổ chức dạy học hợp tác trong môn toán lớp 4

Luận văn tốt nghiệp giáo dục nghiên cứu tốt nghiệp thiết kế kế hoạch bài học hình thành một số quy tắc phương pháp cho học sinh theo quy, điều tra thực trạng, phân tích số liệu,

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Tình
• Trường học: Trường Đại học Hùng Vương
• Chuyên ngành: Giáo dục tiểu học
• Đề tài: Thiết kế kế hoạch bài học hình thành một số quy tắc, phương pháp cho học sinh theo quy trình tổ chức dạy học hợp tác trong môn Toán lớp 4
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Phú Thọ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG ĐỀ TÀI
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài
• Mục tiêu đề tài nghiên cứu khoa học
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp của đề tài
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Tổng quan phương pháp dạy học hợp tác
• 1.1.1. Một số vấn đề cơ bản về dạy học hợp tác
• 1.1.2. Quy trình tổ chức dạy học hợp tác
• 1.1.3. Quy trình tổ chức dạy học hợp tác có sự phối hợp của các phương pháp dạy học khác
• 1.1.4. Một số kĩ thuật sử dụng trong dạy học hợp tác
• 1.2. Một số vấn đề về dạy học môn Toán lớp 4
• 1.2.1. Đặc điểm và nhu cầu nhận thức của học sinh tiểu học các lớp cuối cấp
• 1.2.2. Vị trí, vai trò của môn Toán lớp 4 ở tiểu học
• 1.2.3. Mục tiêu chương trình môn Toán lớp 4
• 1.2.4. Nội dung, yêu cầu dạy học các nội dung môn Toán lớp 4
• 1.3. Vấn đề lập kế hoạch bài học trong môn Toán ở trường tiểu học
• 1.3.1. Một số vấn đề chung về lập kế hoạch bài học trong môn Toán ở tiểu học
• 1.3.2. Lập kế hoạch dạy học theo quy trình tổ chức dạy học hợp tác trong môn Toán ở tiểu học
• 1.4. Thực trạng sử dụng phương pháp dạy học hợp tác trong thiết kế kế hoạch bài học hình thành quy tắc, phương pháp môn Toán lớp 4 của một số giáo viên trường tiểu học
• 1.4.1. Nội dung khảo sát thực trạng
• 1.4.2. Kết quả khảo sát thực trạng
• 1.4.3. Nguyên nhân của thực trạng
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: THIẾT KẾ KẾ HOẠCH BÀI HỌC VỀ HÌNH THÀNH QUY TẮC, PHƯƠNG PHÁP THEO QUY TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC HỢP TÁC MỘT SỐ NỘI DUNG MÔN TOÁN LỚP 4
• 2.1. Các nguyên tắc và điều kiện thiết kế kế hoạch bài học theo quy trình tổ chức dạy học hợp tác hiệu quả
• 2.1.1. Nguyên tắc thiết kế kế hoạch bài học theo quy trình tổ chức dạy học hợp tác hiệu quả
• 2.1.2. Một số điều kiện thuận lợi để thiết kế kế hoạch dạy học hợp tác hiệu quả
• 2.2. Lựa chọn nội dung về quy tắc, phương pháp trong môn Toán lớp 4 thiết kế kế hoạch bài học dạy học hợp tác
• 2.2.1. Đặc điểm và những lưu ý khi dạy học về hình thành quy tắc, phương pháp trong môn Toán các lớp cuối cấp
• 2.2.2. Tiêu chí lựa chọn nội dung về quy tắc, phương pháp để thiết kế kế hoạch bài học theo quy trình dạy học hợp tác
• 2.3. Thiết kế kế hoạch bài học theo quy trình tổ chức dạy học hợp tác
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Tổ chức thực nghiệm
• 3.3.1. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3.2. Thời gian và cách thức triển khai nội dung thực nghiệm
• 3.3.3. Phương thức đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.4.1. Phân tích định tính kết quả thực nghiệm
• 3.4.2. Phân tích định lượng kết quả thực nghiệm
• 3.5. Kết luận chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Thiết kế kế hoạch bài học

Thiết kế kế hoạch bài học là quá trình xây dựng một bản kế hoạch chi tiết, bao gồm các bước và hoạt động cụ thể nhằm đạt được mục tiêu giáo dục. Trong nghiên cứu này, việc thiết kế kế hoạch bài học tập trung vào việc hình thành quy tắc phương pháp cho học sinh lớp 4 thông qua dạy học hợp tác môn Toán. Quy trình này đòi hỏi sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, đảm bảo tính khoa học và hiệu quả trong việc truyền đạt kiến thức.

1.1. Nguyên tắc thiết kế kế hoạch bài học

Nguyên tắc thiết kế kế hoạch bài học bao gồm việc xác định mục tiêu rõ ràng, lựa chọn nội dung phù hợp, và áp dụng các phương pháp dạy học hiệu quả. Đặc biệt, việc sử dụng dạy học hợp tác giúp học sinh phát triển kỹ năng làm việc nhóm và tư duy logic. Các nguyên tắc này đảm bảo rằng kế hoạch bài học không chỉ đáp ứng yêu cầu chương trình mà còn phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhận thức của học sinh tiểu học.

1.2. Điều kiện thuận lợi để thiết kế kế hoạch bài học

Để thiết kế kế hoạch bài học hiệu quả, cần có các điều kiện thuận lợi như sự hỗ trợ từ giáo viên, cơ sở vật chất đầy đủ, và môi trường học tập tích cực. Học tập hợp tác đòi hỏi sự tương tác cao giữa học sinh và giáo viên, do đó, việc tạo ra một không gian học tập thoải mái và khuyến khích sự sáng tạo là yếu tố quan trọng. Ngoài ra, việc lựa chọn nội dung phù hợp với trình độ và nhu cầu của học sinh cũng là điều kiện cần thiết để đảm bảo hiệu quả của kế hoạch bài học.

II. Hình thành quy tắc phương pháp

Hình thành quy tắc phương pháp là quá trình giúp học sinh nắm bắt và áp dụng các quy tắc, phương pháp học tập một cách hiệu quả. Trong môn Toán lớp 4, việc hình thành các quy tắc phương pháp thông qua dạy học hợp tác giúp học sinh phát triển tư duy logic và kỹ năng giải quyết vấn đề. Quá trình này đòi hỏi sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, giúp học sinh không chỉ hiểu mà còn biết cách áp dụng các quy tắc vào thực tế.

2.1. Đặc điểm của quy tắc phương pháp trong môn Toán

Các quy tắc phương pháp trong môn Toán lớp 4 thường liên quan đến các phép tính cơ bản, giải toán có lời văn, và các bài toán thực tế. Việc hình thành các quy tắc này đòi hỏi học sinh phải hiểu rõ bản chất của vấn đề và biết cách áp dụng linh hoạt. Dạy học hợp tác giúp học sinh trao đổi, thảo luận, và cùng nhau tìm ra cách giải quyết vấn đề, từ đó hình thành các quy tắc phương pháp một cách tự nhiên và hiệu quả.

2.2. Tiêu chí lựa chọn nội dung hình thành quy tắc phương pháp

Tiêu chí lựa chọn nội dung hình thành quy tắc phương pháp bao gồm tính phù hợp với trình độ học sinh, tính thực tiễn, và khả năng áp dụng vào các tình huống cụ thể. Học sinh tiểu học cần được tiếp cận với các nội dung đơn giản, dễ hiểu, nhưng vẫn đảm bảo tính logic và khoa học. Việc lựa chọn nội dung phù hợp giúp học sinh dễ dàng tiếp thu và áp dụng các quy tắc phương pháp vào quá trình học tập và cuộc sống hàng ngày.

III. Dạy học hợp tác trong môn Toán

Dạy học hợp tác là phương pháp giáo dục hiện đại, khuyến khích học sinh làm việc nhóm, trao đổi ý kiến, và cùng nhau giải quyết vấn đề. Trong môn Toán lớp 4, phương pháp này giúp học sinh phát triển kỹ năng hợp tác, tư duy phản biện, và khả năng tự học. Dạy học hợp tác không chỉ nâng cao hiệu quả học tập mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực, nơi học sinh cảm thấy tự tin và hứng thú với việc học.

3.1. Quy trình tổ chức dạy học hợp tác

Quy trình tổ chức dạy học hợp tác bao gồm ba giai đoạn chính: chuẩn bị, thực hiện, và tổng kết. Trong giai đoạn chuẩn bị, giáo viên cần xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, và phân chia nhóm học sinh. Giai đoạn thực hiện tập trung vào việc hướng dẫn học sinh thảo luận và giải quyết vấn đề. Giai đoạn tổng kết đánh giá kết quả học tập và rút kinh nghiệm cho các hoạt động tiếp theo. Quy trình này đảm bảo tính hệ thống và hiệu quả của phương pháp dạy học hợp tác.

3.2. Kỹ năng hợp tác trong học tập

Kỹ năng hợp tác là yếu tố quan trọng trong dạy học hợp tác, bao gồm khả năng giao tiếp, lắng nghe, và chia sẻ ý kiến. Học sinh cần được rèn luyện các kỹ năng này thông qua các hoạt động nhóm và bài tập thực hành. Học sinh tiểu học cần được hướng dẫn cách làm việc nhóm hiệu quả, từ đó phát triển khả năng hợp tác và tư duy độc lập. Kỹ năng hợp tác không chỉ giúp học sinh học tập tốt hơn mà còn là hành trang quan trọng cho cuộc sống sau này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và tư duy sáng tạo của người học theo quy định tại Điều 5, Chương I, Luật Giáo dục 2005. Đồng thời, nghiên cứu tiếp cận định hướng của Hội đồng Quốc tế về giáo dục thế kỷ XXI do UNESCO thành lập với bốn trụ cột: "Học để biết - Học để làm - Học để tự khẳng định mình - Học để chung sống". Ở bậc tiểu học, môn Toán giữ vai trò quan trọng trong việc rèn luyện tư duy logic và kỹ năng thực hành. Trong đó, nội dung hình thành quy tắc tính toán và phương pháp giải toán ở lớp 4 có nhiều yếu tố mới nhưng được xây dựng trên cơ sở kế thừa kiến thức từ các lớp dưới, tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tự chiếm lĩnh tri thức thông qua hoạt động nhóm.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là sử dụng quy trình dạy học hợp tác để thiết kế kế hoạch bài học về hình thành quy tắc, phương pháp cho một số nội dung môn Toán lớp 4, nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn Toán và góp phần thực hiện định hướng đổi mới phương pháp dạy học.

Để đạt được mục tiêu trên, tác giả xác định 7 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu định hướng đổi mới phương pháp dạy học và các phương pháp dạy học không truyền thống vận dụng trong môn Toán ở trường tiểu học.
2. Nghiên cứu cơ sở lí luận của phương pháp dạy học hợp tác.
3. Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa về mục tiêu và nội dung dạy học môn Toán lớp 4.
4. Nghiên cứu lí luận về lập kế hoạch bài học nói chung và lập kế hoạch bài học theo quy trình tổ chức dạy học hợp tác nói riêng.
5. Lựa chọn một số bài học về hình thành quy tắc, phương pháp trong môn Toán lớp 4 phù hợp với thiết kế kế hoạch dạy học hợp tác.
6. Áp dụng quy trình dạy học hợp tác để thiết kế kế hoạch bài học về hình thành quy tắc, phương pháp đã được lựa chọn trong chương trình môn Toán lớp 4.
7. Thực nghiệm sư phạm nhằm bước đầu kiểm nghiệm tính khả thi và tính hiệu quả của các kế hoạch bài học đã thiết kế.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là quy trình các bước thực hiện dạy học theo phương pháp dạy học hợp tác. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào nội dung dạy học bài học về hình thành quy tắc, phương pháp trong môn Toán lớp 4 tại trường tiểu học, với địa bàn khảo sát thực trạng và thực nghiệm tại thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lí luận dựa trên các khái niệm, mô hình và nguyên lí khoa học liên ngành:

• Khái niệm cốt lõi: Dạy học hợp tác được xác định là phương pháp dạy học mà dưới sự định hướng, tổ chức, hướng dẫn và điều khiển của giáo viên, học sinh hợp tác tiến hành thực hiện các nhiệm vụ được phân công dựa trên tri thức vốn có để hướng đích tạo dựng tri thức mới. Nhóm học tập hợp tác là đơn vị cấu thành lớp học gồm các cá nhân liên kết với nhau nhằm giải quyết nhiệm vụ chung, hình thành các chuẩn mực và quan hệ tình cảm.
• Cơ sở khoa học của dạy học hợp tác:
  • Cơ sở triết học: Dựa trên nguyên lí về mối liên hệ phổ biến và quy luật mâu thuẫn của phép biện chứng duy vật; giải quyết mâu thuẫn nhận thức thông qua sự kết hợp giữa lợi ích cá nhân và tập thể.
  • Cơ sở giáo dục học: Dạy học thông qua hoạt động và bằng chính hoạt động của học sinh; tổ chức hoạt động để học sinh chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng.
  • Cơ sở tâm lí học: Vận dụng thuyết học tập mang tính xã hội (làm việc đồng đội), thuyết phát triển trí tuệ của Jean Piaget (giải quyết xung đột nhận thức), thuyết vùng phát triển gần của Lev Vygotsky (hợp tác xã hội thúc đẩy phát triển nhận thức) và thuyết khoa học nhận thức mới (học sinh và giáo viên dạy lẫn nhau).
  • Cơ sở xã hội học: Quá trình giáo dục là sự xã hội hóa cá nhân thông qua môi trường tương tác nhóm.
• Quy trình tổ chức dạy học hợp tác: Được cấu trúc thành 3 giai đoạn với 11 bước cụ thể:
  • Giai đoạn chuẩn bị (3 bước): Xác định mục tiêu; Thiết kế sư phạm cho nội dung dạy học; Lựa chọn phương pháp và phương tiện.
  • Giai đoạn thực hiện (5 bước): Thành lập nhóm và giao nhiệm vụ; Hướng dẫn cá nhân tự nghiên cứu; Tổ chức thảo luận nhóm; Tổ chức thảo luận lớp; Kết luận và đánh giá.
  • Giai đoạn tổng kết, đánh giá (3 bước): Tổng kết và khái quát bài học; Nhận xét đánh giá chung; Hướng dẫn học sinh nhận nhiệm vụ mới.
• Kĩ thuật dạy học bổ trợ: Khóa luận phân tích việc ứng dụng kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật mảnh ghép (cải tiến từ mô hình Jigsaw) và hệ thống phiếu giao việc, phiếu hỗ trợ học tập phân tầng mức độ nhằm giải quyết các khó khăn về quản lí thời gian, hiện tượng ỷ lại và nhu cầu trợ giúp đồng thời của nhiều nhóm học sinh.
• Phương pháp phối hợp: Đề xuất mô hình kết hợp dạy học hợp tác với dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học theo dự án và dạy học kiến tạo theo sơ đồ nhận thức: Tri thức đã có $\rightarrow$ Dự đoán $\rightarrow$ Kiểm nghiệm $\rightarrow$ Thích nghi $\rightarrow$ Tri thức mới.

Phương pháp nghiên cứu thực tế gồm 5 nhóm phương pháp:

• Phương pháp nghiên cứu lí luận: Phân tích, tổng hợp tài liệu chuyên môn, chương trình và sách giáo khoa môn Toán lớp 4.
• Phương pháp điều tra, quan sát: Dự giờ, phỏng vấn, khảo sát bằng phiếu hỏi đối với 90 giáo viên tiểu học dạy Toán và 150 học sinh lớp 4 tại thị xã Phú Thọ.
• Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Đúc kết kinh nghiệm từ giáo viên dạy giỏi môn Toán tiểu học.
• Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Tham vấn ý kiến giảng viên khoa Giáo dục Tiểu học & Mầm non (Trường Đại học Hùng Vương) và giáo viên cơ sở.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy thực nghiệm và đối chứng tại Trường Tiểu học Phong Châu, thị xã Phú Thọ để kiểm định tính khả thi và hiệu quả.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm văn bản chương trình Giáo dục phổ thông cấp tiểu học môn Toán, sách giáo khoa Toán 4, tài liệu nghiên cứu về phương pháp dạy học tích cực của các tác giả trong và ngoài nước (Trần Bá Hoành, Hoàng Công Kiên, Nguyễn Triệu Sơn, Roger Cousinet, Geoffrey Petty...), cùng số liệu điều tra thực tế từ phiếu khảo sát giáo viên và kết quả thực nghiệm sư phạm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa lí luận về phương pháp dạy học hợp tác, các kĩ thuật dạy học tích cực, đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 4, cấu trúc chương trình môn Toán lớp 4 và thực trạng triển khai dạy học hợp tác tại địa bàn nghiên cứu. Khóa luận phân tích 5 mạch kiến thức của Toán 4 (Số học và yếu tố đại số; Phân số và các phép tính về phân số; Đại lượng và đo đại lượng; Yếu tố hình học; Yếu tố thống kê; Giải toán có lời văn).

Kết quả điều tra thực trạng trên mẫu gồm 90 giáo viên và 150 học sinh tại thị xã Phú Thọ cung cấp các số liệu định lượng:

STT	Nhận thức của giáo viên về bản chất của dạy học hợp tác nhóm	Số lượng	Tỷ lệ (%)
1	Học sinh được xếp chỗ ngồi cạnh nhau trong cùng một bàn và để học sinh làm việc độc lập	0	0%
2	Một học sinh khá sau khi đã được giáo viên hướng dẫn, có nhiệm vụ giúp đỡ các học sinh khác	11	12,22%
3	Một học sinh khá sau khi đã hoàn thành nhiệm vụ, thay mặt nhóm báo cáo kết quả	5	5,56%
4	Học sinh trao đổi, thảo luận, giúp đỡ nhau để hoàn thành nhiệm vụ học tập dưới sự tương tác của giáo viên	58	64,44%
5	Học sinh liên kết và phối hợp hoạt động với nhau để thực hiện nhiệm vụ học tập chung của nhóm	16	17,78%

Về mức độ cần thiết của việc vận dụng dạy học hợp tác trong môn Toán tiểu học, 63,5% giáo viên đánh giá "Rất cần thiết", 23,8% đánh giá "Cần thiết", 11,7% đánh giá "Bình thường" và 1,0% cho rằng "Không cần thiết".

Về hiệu quả của dạy học hợp tác, giáo viên đánh giá cao nhất ở các tiêu chí: Tạo hứng thú học tập và lao động (92,08% đánh giá rất quan trọng), Phát triển khả năng hoạt động và hòa nhập tập thể (90,65%), Rèn luyện kĩ năng thực hành và vận dụng (89,92%), Nâng cao khả năng giao tiếp (87,73%), Tự giác, tích cực và chủ động nhận thức (81,68%), Phát triển tư duy sáng tạo (80,07%), Tôn trọng và lắng nghe người khác (80,01%).

Khảo sát vai trò của việc lập kế hoạch bài học dạy học hợp tác ghi nhận: 81,11% giáo viên cho rằng giúp lựa chọn nội dung hợp tác phù hợp; 77,78% đánh giá giúp đánh giá khách quan kết quả học sinh; 72,22% nhận định giúp kiểm soát thời gian; 67,78% cho rằng giúp ứng phó tình huống; 61,1% giúp giáo viên tự tin và 57,78% giúp tập trung vào trọng tâm bài học.

Nguyên nhân chính dẫn đến việc vận dụng dạy học hợp tác còn hạn chế trong thực tế gồm: giáo viên hiểu lí luận chủ yếu theo cảm nhận cá nhân; việc thiết kế phiếu giao việc và phiếu hỗ trợ đòi hỏi nhiều thời gian và công sức; việc chọn nội dung hợp tác còn mang tính chủ quan dẫn đến tình trạng hợp tác giả tạo; thiếu tài liệu hướng dẫn quy trình lập kế hoạch bài học chi tiết.

Chương 2: Thiết kế kế hoạch bài học về hình thành quy tắc, phương pháp theo quy trình tổ chức dạy học hợp tác một số nội dung môn Toán lớp 4

Chương 2 đề xuất hệ thống nguyên tắc, điều kiện và tiêu chí lựa chọn nội dung để thiết kế bài học môn Toán lớp 4 theo quy trình dạy học hợp tác.

• Các nguyên tắc thiết kế: Đảm bảo mục tiêu bài học và chuẩn kiến thức kĩ năng; phát huy tính tự lực và sự tương tác tích cực giữa các cá nhân trong nhóm; kết hợp hài hòa giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm; tích hợp linh hoạt các kĩ thuật dạy học (khăn trải bàn, mảnh ghép, phiếu phân tầng).
• Tiêu chí lựa chọn nội dung: Chọn các bài học về quy tắc tính toán hoặc phương pháp toán học có tính trừu tượng, có khả năng xây dựng dựa trên kiến thức cũ, chứa đựng tình huống có vấn đề hoặc có nhiều cách tiếp cận/giải quyết khác nhau mà một cá nhân học sinh gặp trở ngại nếu giải quyết độc lập.
• Cấu trúc kế hoạch bài học: Được tổ chức đồng bộ theo 3 giai đoạn của quy trình dạy học hợp tác (Quy trình chuẩn bị - Quy trình thực hiện - Quy trình tổng kết, đánh giá), trong đó mỗi hoạt động đều xác định rõ hoạt động của giáo viên, hoạt động của học sinh, phương tiện dạy học, phiếu hỗ trợ phân tầng mức độ và tiêu chí đánh giá.

Chương này xây dựng chi tiết các kế hoạch bài học mẫu cho các bài học hình thành quy tắc, phương pháp cụ thể trong chương trình Toán 4 nhằm phục vụ thực nghiệm sư phạm.

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày quá trình tổ chức thực nghiệm sư phạm tại Trường Tiểu học Phong Châu (thị xã Phú Thọ) nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các kế hoạch bài học đã thiết kế.

Nội dung thực nghiệm bao gồm: xác định mục đích thực nghiệm, lựa chọn đối tượng và địa bàn thực nghiệm, xây dựng danh sách bài dạy thực nghiệm (Bảng 3.1), triển khai giảng dạy thực nghiệm đối chứng theo tiến trình kế hoạch bài học đã soạn thảo, và đánh giá kết quả thực nghiệm thông qua phương pháp định tính (Bảng 3.2: quan sát thái độ, mức độ tương tác, tính chủ động của học sinh) và phương pháp định lượng (Bảng 3.3 và Biểu đồ 3.1: so sánh kết quả kiểm tra kiến thức, kĩ năng giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng).

Kết quả và đóng góp

• Kết quả thực nghiệm và khảo sát: Khóa luận thu thập và xử lí hệ thống dữ liệu khảo sát từ 90 giáo viên và 150 học sinh, phản ánh thực trạng nhận thức và rào cản khi triển khai dạy học hợp tác. Kết quả đánh giá định tính và định lượng trong thực nghiệm sư phạm tại Trường Tiểu học Phong Châu bước đầu xác nhận tính khả thi, tạo hứng thú học tập và nâng cao chất lượng lĩnh hội quy tắc, phương pháp môn Toán của học sinh lớp 4.
• Đóng góp về mặt lí luận:
  • Hệ thống hóa cơ sở lí luận về dạy học hợp tác, các kĩ thuật dạy học tích cực (khăn trải bàn, mảnh ghép, phiếu hỗ trợ) và lí luận lập kế hoạch bài học trong môn Toán tiểu học.
  • Xác định quy trình 3 giai đoạn (Chuẩn bị, Thực hiện, Tổng kết - đánh giá) gồm 11 bước thực hiện, đồng thời làm rõ cơ chế phối hợp dạy học hợp tác với các phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, dạy học theo dự án và dạy học kiến tạo.
  • Xây dựng các nguyên tắc và điều kiện sư phạm để thiết kế kế hoạch bài học môn Toán theo định hướng hợp tác.
• Đóng góp về mặt thực tiễn:
  • Đề xuất quy trình thiết kế và biên soạn hệ thống kế hoạch bài học cụ thể cho mạch kiến thức hình thành quy tắc, phương pháp tính toán trong chương trình Toán lớp 4.
  • Cung cấp giải pháp xử lí tình trạng học sinh ỷ lại hoặc thiếu thời gian thông qua việc ứng dụng kĩ thuật dạy học và phiếu hỗ trợ phân bậc.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo cho sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học và giáo viên tiểu học trong công tác soạn giảng và đổi mới phương pháp dạy học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Khóa luận tập trung nghiên cứu trên phạm vi nội dung hình thành quy tắc, phương pháp môn Toán lớp 4; địa bàn khảo sát thực trạng và tổ chức thực nghiệm sư phạm chỉ mới thực hiện tại các trường tiểu học thuộc thị xã Phú Thọ (Trường Tiểu học Phong Châu).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng việc thiết kế kế hoạch bài học theo quy trình dạy học hợp tác sang các mạch kiến thức khác của môn Toán lớp 4 (hình học, đại lượng, giải toán có lời văn).
  • Ứng dụng và kiểm nghiệm quy trình dạy học hợp tác ở các khối lớp khác trong bậc tiểu học (lớp 1, 2, 3 và lớp 5).
  • Tiếp tục hoàn thiện hệ thống công cụ đánh giá đồng đẳng và các mức độ hỗ trợ phân hóa trong phiếu học tập.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo chuyên môn đối với sinh viên đại học, cao đẳng ngành Giáo dục Tiểu học và giáo viên đang trực tiếp giảng dạy môn Toán tại các trường tiểu học.

Nội dung đặc biệt hữu ích gồm:

• Khung quy trình tổ chức dạy học hợp tác 3 giai đoạn chuẩn hóa kèm hướng dẫn phối hợp với dạy học kiến tạo và dạy học giải quyết vấn đề.
• Hướng dẫn chi tiết cách áp dụng kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật mảnh ghép và cách thiết kế phiếu hỗ trợ học tập nhiều mức độ để quản lí hoạt động nhóm.
• Mẫu kế hoạch bài học hình thành quy tắc, phương pháp tính toán lớp 4 được thiết kế theo đúng quy trình sư phạm.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận xác định quy trình tổ chức dạy học hợp tác gồm những giai đoạn nào?
Quy trình tổ chức dạy học hợp tác gồm 3 giai đoạn: Quy trình chuẩn bị (3 bước: xác định mục tiêu, thiết kế sư phạm, lựa chọn phương pháp/phương tiện); Quy trình thực hiện (5 bước: lập nhóm và giao nhiệm vụ, hướng dẫn cá nhân, thảo luận nhóm, thảo luận lớp, kết luận/đánh giá); Quy trình tổng kết, đánh giá (3 bước: tổng kết khái quát, nhận xét đánh giá chung, giao nhiệm vụ mới).

Tác giả đề xuất các kĩ thuật nào để khắc phục tình trạng học sinh ỷ lại và giáo viên khó hỗ trợ đồng thời nhiều nhóm?
Tác giả đề xuất sử dụng kĩ thuật khăn trải bàn (kết hợp làm việc độc lập của từng cá nhân vào ô riêng trước khi thống nhất ý kiến chung ở ô giữa), kĩ thuật mảnh ghép cải tiến từ Jigsaw (mỗi thành viên trở thành chuyên gia ở vòng 1 trước khi ghép nhóm ở vòng 2), và hệ thống phiếu hỗ trợ học tập phân tầng mức độ đặt trong hộp hỗ trợ.

Kết quả khảo sát 90 giáo viên tại thị xã Phú Thọ về bản chất dạy học hợp tác nhóm cho thấy điều gì?
Có 64,44% giáo viên hiểu bản chất dạy học hợp tác là học sinh trao đổi, thảo luận, giúp đỡ nhau hoàn thành nhiệm vụ dưới sự tương tác của giáo viên; 17,78% hiểu là học sinh liên kết phối hợp hoạt động; 12,22% xem là việc học sinh khá giúp đỡ các bạn khác; 5,56% xem là học sinh khá báo cáo kết quả thay nhóm; và 0% chọn phương án xếp ngồi cạnh nhau nhưng làm việc độc lập.

Khóa luận dựa trên những cơ sở tâm lí học nào để giải thích cơ chế dạy học hợp tác?
Khóa luận vận dụng 4 thuyết tâm lí học: Thuyết học tập mang tính xã hội (làm việc đồng đội và sự phụ thuộc tích cực), Thuyết Jean Piaget (thúc đẩy phát triển trí tuệ qua giải quyết mâu thuẫn nhận thức), Thuyết Lev Vygotsky (hợp tác tập thể thúc đẩy vùng phát triển gần), và Thuyết khoa học nhận thức mới (học sinh và giáo viên thay nhau đóng vai trò người dạy).

Khi phối hợp dạy học hợp tác với dạy học kiến tạo, hoạt động nhận thức của học sinh diễn ra theo sơ đồ nào?
Hoạt động kiến tạo tri thức của học sinh trong nhóm hợp tác diễn ra theo sơ đồ: Tri thức đã có $\rightarrow$ Dự đoán $\rightarrow$ Kiểm nghiệm $\rightarrow$ Thất bại (nảy sinh mâu thuẫn) $\rightarrow$ Thích nghi $\rightarrow$ Tri thức mới.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Phương đã hệ thống hóa cơ sở lí luận và khảo sát toàn diện thực trạng dạy học hợp tác môn Toán tiểu học tại thị xã Phú Thọ. Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng quy trình 3 giai đoạn, tích hợp các kĩ thuật dạy học tích cực và thiết kế các kế hoạch bài học cụ thể cho nội dung hình thành quy tắc, phương pháp tính toán trong môn Toán lớp 4. Kết quả nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm tại Trường Tiểu học Phong Châu khẳng định tính khả thi, đóng góp tư liệu chuyên môn phục vụ công tác giảng dạy và đổi mới phương pháp giáo dục tiểu học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan phương pháp dạy học hợp tác 1. Một số vấn đề cơ bản về dạy học hợp tác 1. Quan niệm về dạy học hợp tác Hợp tác: Theo Từ điển Tiếng Việt, hợp tác là cùng chung sức giúp đỡ lẫn nhau trong một công việc, một nhiệm vụ nào đó nhằm một mục đích chung.

Hợp tác là điều rất quan trọng đóng góp vào sự thành công của bất kì một tổ chức hay cá nhân nào; là điều không thể thiếu được trong mối quan hệ giữa các thành viên, giữa các tổ chức kinh tế - xã hội. Nhóm: Theo Từ điển Tiếng Việt, nhóm nghĩa là nhiều người cùng tham gia vào một hành động chung nào đó. Nhóm là tập hợp những cá nhân, có ít nhất từ hai người trở lên, được liên kết với nhau trong một hoạt động chung nhằm thực hiện một mục tiêu chung, giữa họ tồn tại những giá trị chung và các nguyên tắc nhất định cần tuân thủ.13] Nhóm học tập hợp tác: là một đơn vị cấu thành của tập thể lớp học bao gồm một tập hợp những cá nhân HS được liên kết với nhau trong một hoạt động chung nhằm thực hiện những nhiệm vụ học tập chung, đồng thời trong quá trình liên kết đó sẽ hình thành và tích hợp các quan hệ tình cảm, các chuẩn mực và quy tắc nhóm.14] DHHT bao hàm cả về PP dạy của thầy và PP học của trò. Nếu xét từ góc độ GV với hoạt động dạy người ta thường nói “Dạy học hợp tác”; còn nếu xét từ góc độ người học sẽ là “Học hợp tác”.

Thông thường các tài liệu DH phương Tây, do xuất phát từ quan điểm DH lấy người học với hoạt động học làm trung tâm thì khái niệm “Học hợp tác” được dùng khá phổ biến. Trong môi trường của DHHT, người học trước hết là được hoạt động một cách tích cực, chủ động, đưa ra ý kiến phản hồi cho nhau, trình bày ý tưởng của mình trước nhóm từ đó họ thu được kiến thức riêng cho bản thân 17 theo mục đích đã định. GV ở vị trí là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, trợ giúp người học trong quá trình tiến hành các hoạt động học tập của người học. Mối quan hệ giữa thầy và trò trong DHHT có sự thay đổi theo chiều hướng tích cực hóa người học, gây được hứng thú cho người học, tạo cho họ niềm tin khi thực hiện việc học với mục tiêu đã định.

Quan niệm: Từ những lập luận trên, chúng tôi quan niệm DHHT là PPDH; trong đó, dưới sự định hướng, tổ chức, hướng dẫn, điều khiển của GV, HS hợp tác tiến hành thực hiện các nhiệm vụ được phân công dựa trên những tri thức vốn có để hướng đích tạo dựng tri thức. PPDHHT là một mắt xích quan trọng trong quá trình DH; DHHT là một PPDH tích cực, có “tính xã hội cao” và phát huy được tối đa mục tiêu đặt ra đối với người học. Có thể khai thác, sử dụng PPDHHT trong nhiều tình huống toán học lớp 4 ở tiểu học. Trong DHHT, HS thực sự được chủ động trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, kích thích được động cơ và hứng thú học tập trên cơ sở cộng hưởng trí tuệ của các thành viên, khuyến khích tính sáng tạo, phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề.

DHHT không chỉ giúp HS nắm được các kiến thức cơ bản mà còn phát triển một số kĩ năng như khả năng giao tiếp, khả năng lãnh đạo, khả năng đánh giá, hợp tác,. Đó chính là sự chuẩn bị hành trang cho họ trong sự nghiệp học tập suốt đời và đối mặt với các thử thách trong cuộc sống sau này.