MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Nền giáo dục Việt Nam đang hƣớng tới mục tiêu sau năm 2018 chƣơng trình giáo dục của nƣớc ta sẽ đổi mới mạnh mẽ phƣơng pháp dạy và học phù hợp ở cả 3 cấp học, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS; tập trung dạy cách học và rèn luyện năng lực tự học, tạo cơ sở để học tập suốt đời, tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Để làm đƣợc điều đó, hầu hết các GV hiện nay đều đƣợc trang bị lí luận về các phƣơng pháp và k thuật dạy học tích cực trong quá trình đào tạo tại các trƣờng sƣ phạm cũng nhƣ quá trình bồi dƣỡng tập huấn hằng năm. Tuy nhiên, việc thực hiện các phƣơng pháp dạy học tích cực trong thực tiễn còn chƣa thƣờng xuyên và chƣa hiệu quả.
Nguyên nhân là do chƣơng trình hiện hành đƣợc thiết kế theo kiểu xoáy ốc nhiều vòng nên trong nội bộ mỗi môn học, có những nội dung kiến thức đƣợc chia ra khác nhau để học ở các cấp học khác nhau; việc trình bày kiến thức trong sách giáo khoa theo định hƣớng nội dung, nặng nề lập luận, suy luận, diễn giải kiến thức; cùng một chủ đề/ vấn đề nhƣng kiến thức lại đƣợc chia ra nhiều bài/ tiết để dạy học trong 45 phút gây khó khăn trong việc vận dụng các phƣơng pháp dạy học tích cực do không đủ thời gian. Mặt khác, việc hình thành kiến thức bằng cách chia nhỏ theo từng tiết làm cho HS hiểu kiến thức đó một cách đơn lẻ, mà chƣa nhìn ra đƣợc tính chỉnh thể, tính hệ thống của các kiến thức, trong khi đó các hiện tƣợng quá trình tự nhiên lại luôn là một chỉnh thể phức hợp. Lúc này việc xây dựng các bài học theo chủ đề là việc cần thiết! ning) 10] 1 Luan van T các nhiệm vụ học tập đƣợc giao cho HS, các em chủ động tìm hƣớng giải quyết vấn đề. Kiến thức không bị dạy riêng lẻ mà đƣợc cấu trúc lại theo một hệ thống nên kiến thức các em tiếp thu đƣợc là những khái niệm trong một mạng lƣới quan hệ chặt chẽ.
Mức độ hiểu biết của các em sau phần học không chỉ là mà còn biết T. Trong dạy học chủ đề, GV không chỉ dạy kiến thức mà còn tổ chức để HS vận dụng các kiến thức đó thông qua các nhiệm vụ gắn thực tiễn. Bên cạnh đó, trong dạy học theo chủ đề, việc áp dụng các phƣơng pháp dạy học tích cực trong tiết học chủ đề sẽ không bị hạn chế về thời gian. Theo sách vật lí 10 CB, các định luật chất khí đƣợc trình bày trong 4 tiết riêng biệt: Quá trình đẳng nhiệt.
Định luật Bôilơ - Mariốt (Boyle- Mariotte) (1 tiết); Quá trình đẳng tích. Nội dung 4 tiết học đều giải quyết một vấn đề khái quát là mối quan hệ giữa các thông số trạng thái của một lƣợng khí nhất định. Do đó, các nội dung này là rất thuận lợi để vận dụng dạy học chủ đề. Mục tiêu nghiên cứu - Xây dựng chủ đề dạy học Các định luật chất khí – Vật lí lớp 10 THPT theo hƣớng phát triển năng lực tự học.
- Tiến hành thực nghiệm sƣ phạm để đánh giá tính khả thi của tiến trình dạy học đã soạn thảo đối với việc l nh hội kiến thức mới và phát triển năng lực tự học của học sinh. Từ đó, tiến hành bổ sung và sửa đổi tiến trình dạy học cho phù hợp. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lí luận về dạy học chủ đề. - Nghiên cứu các nội dung kiến thức trong chƣơng Chất khí - Thiết kế tiến trình hoạt động dạy học theo tiến trình đã xây dựng chủ đề Các định luật chất khí.
- Tiến hành thực nghiệm sƣ phạm để đánh giá khả thi của tiến trình dạy học đã soạn thảo đối với việc l nh hội kiến thức mới và phát triển năng lực tự học của học sinh. Từ đó, tiến hành bổ sung và sửa đổi tiến trình dạy học cho phù hợp. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tƣợng nghiên cứu - Hoạt động dạy học chủ đề Các định luật chất khí - Vật lý 10 CB THPT theo hƣớng phát triển năng lực tự học của học sinh.
Phạm vi nghiên cứu - Nội dung nghiên cứu chỉ đề cập chủ đề Các định luật chất khí - Vật lý 10 CB THPT - Đề tài nghiên cứu thực hiện trên học sinh lớp 10 theo chƣơng trình cơ bản ở trƣờng THPT. Phƣơng pháp nghiên cứu 5. Phƣơng pháp nghiên cứu lí luận - Nghiên cứu chƣơng trình, nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu có liên quan để xác định kiến thức, k năng, thái độ mà học sinh cần nắm vững. - Nghiên cứu và nắm vững mục tiêu chung trong giáo dục, mục tiêu giáo dục của môn Vật lý ở trƣờng phổ thông hiện nay.
- Nghiên cứu tài liệu liên quan đến dạy học theo chủ đề. Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm - Tiến hành dạy học chủ đề theo tiến trình dạy học đã soạn thảo. - Phát phiếu điều tra, bài kiểm tra về mặt nắm vững kiến thức và thái độ của các em sau khi dạy. - Phát phiếu điều tra để hỏi ý kiến của các giáo viên khác về tiến trình dạy học.
Thống kê toán học - Sử dụng phƣơng pháp thống kê toán học nhằm xử lý số liệu và trình bày kết quả thực nghiệm sƣ phạm. Tổng quan vấn đề nghiên cứu - Nhiều bài viết, luận văn thạc s lựa chọn dạy học chủ đề trong dạy học Vật lí nhƣ: Luận văn thạc s của Trần Văn Hữu về : Dạy học theo chủ đề và sự vận dụng nó vào giảng dạy phần kiến thứ: Các định luật bảo toàn Vật lí 10 THPT với sự hỗ trợ của Công nghệ thông tin ; Luận văn thạc s của Nguyễn Thị Thùy Dung về: Vận dụng dạy học theo chủ đề trong dạy học chƣơng Chất khí Lớp 10 THPT ban Cơ bản ; Luận văn thạc s của Nguyễn Uy Đức về: Vận dụng dạy học chủ đề trong dạy học chƣơng từ vi mô đến v mô lớp 12 THPT ban nâng cao ;… 3 Luan van - Bộ Giáo dục & Đào tạo biên soạn Tài liệu tập huấn cán bộ quản lý, giáo viên cốt cán về phƣơng pháp dạy học và phƣơng pháp hƣớng dân học sinh tự học. 4 Luan van CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ 1. Dạy học theo chủ đề 1.
Khái niệm dạy học theo chủ đề Dạy học theo chủ đề (themses based leraning) là hình thức tìm tòi những khái niệm, tƣ tƣởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa, tƣơng đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn đƣợc đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học đó (tức là con đƣờng tích hợp những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý ngh a hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Ƣu điểm của dạy học theo chủ đề [8], [9] Dạy học theo cách tiếp cận truyền Dạy học theo chủ đề thống hiện nay 1. Tiến trình giải quyết vấn đề tuân theo 1. Các nhiệm vụ học tập đƣợc giao, HS chiến lƣợc giải quyết vấn đề trong sách quyết định chiến lƣợc học tập với sự chủ khoa học vật lý: logic, chặt chẽ, khoa động hổ trợ, hợp tác của GV (HS là học… do GV (SGK) áp đặt (GV là trung trung tâm).
Phù hợp với một số HS có cách thƣ 2. Phù hợp với nhiều đối tƣợng HS vì duy logic, tuần tự, chặt chẽ. mỗi HS có một phƣơng pháp học tập phù hợp riêng. Nếu thành công có thể góp phần đạt 3.
Hƣớng tới các mục tiêu: chiếm l nh tới mức nhiều mục tiêu của môn học nội dung kiến thức khoa học, hiểu biết hiện nay: chiếm l nh kiến thức mới tiến trình khoa học và rèn luyện các k thông qua hoạt động, bồi dƣỡng các năng tiến trình khoa học nhƣ: quan sát, phƣơng thức tƣ duy khoa học và các thu thập thông tin, dự liệu; xử lý (so phƣơng pháp nhận thức khoa học (PP sánh, sắp xếp, phân loại, liên hệ… thông thực nghiệm, PP tƣơng tự, PP mô hình, tin); suy luận, áp dụng thực tiễn. suy luận khoa học…). Dạy theo từng bài riêng lẽ với một 4. Dạy theo một chủ đề thống nhất đƣợc thời lƣợng cố định.
tổ chức lại theo hƣớng tích hợp từ một phần trong chƣơng trình học. Kiến thức thu đƣợc rời rạc, hoặc chỉ 5. Kiến thức thu đƣợc là các khái niệm có mối liên hệ tuyến tính (một chiều trong một mối liên hệ mạng lƣới với theo thiết kế chƣơng trình học). Trình độ nhận thức sau quá trình học 6.
Trình độ nhận thức có thể đạt đƣợc ở tập thƣờng theo trình tự và thƣờng dừng mức độ cáo: Phân tích, tổng hợp, đánh 5 Luan van lại ở trình độ biết, hiểu và vận dụng (giải giá. Kết thức một chƣơng học, HS không 7. Kết thúc một chủ đề HS có một tổng có một tổng thể kiến thức mới mà có thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ và kiến thức từng phần riêng biệt hoặc có khác với nội dung trong SGK. hệ thống kiến thức liên hệ tuyến tính theo trật tự các bài học.
Kiến thức còn xa rời thực tiễn mà 8. Kiến thức gần gũi với thực tiễn mà ngƣời học đang sống do sự chậm cập HS đang sống do yêu cầu cập nhật thông nhật của nội dung SGK. tin khi thực hiện chủ đề. Kiến thức thu đƣợc sau khi học 9.
Hiểu biết có đƣợc sau khi kết thúc chủ thƣờng là hạn hẹp trong chƣơng trình, đề thƣờng vƣợt ra ngoài khuôn khổ nội nội dung học. dung cần học do quá trình tìm kiếm, xử lí thông tin ngoài nguồn tài liệu chính thức của HS. Không thể hƣớng tới nhiều mục tiêu 10. Có thể hƣớng tới, bồi dƣỡng các k nhân văn quan trọng nhƣ: rèn luyện các năng làm việc với các thông tin, giao k năng sống và làm việc: giao tiếp, hợp tiếp, ngôn ngữ, hợp tác.
tác, quản lí, điều hành, ra quyết định… ả 1 1. Đặc trƣng của dạy học theo chủ đề [5] 1. Mục tiêu của dạy học theo chủ đề Dạy học theo chủ đề cũng nhƣ các mô hình dạy học tích cực khác đều nhằm đáp ứng những yêu cầu về đổi mới PPDH và qua đó cũng thực hiện đầy đủ các mục tiêu giáo dục môn học trong giai đoạn hiện nay.