Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài. Thiết kế câu hỏi, bài tập đánh giá năng lực người học trong dạy học phần Sinh học Vi sinh vật - Sinh học 10 THPT. Thực nghiệm sư phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ƯƠNG Ơ Ở LÝ LU N VÀ TH C TIỄN CỦ ĐỀ TÀI 1.
Tổng quan về vấ đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Hiện nay trước những thay đổi nhanh chóng về khoa học - kĩ thuật cũng như tri thức, giáo dục truyền thống tập trung vào nội dung kiến thức đã không còn phù hợp. Giáo dục trên thế giới đang đổi sang xu hướng giảng dạy và đánh giá theo NL. Về KT-ĐG, các nước trên thế giới không chỉ đạt được những thành tựu mới về lý luận mà đã thành công trong việc triển khai thực tiễn ở các trường học.
Trong hơn 3 thập kỷ qua, KT-ĐG đối với giáo dục phổ thông quốc tế đã có những bước tiến rất lớn cả về lý luận và thực tiễn. Thể hiện rõ xu hướng KT-ĐG của thế giới là hướng đến đánh giá NL HS, phương pháp, cách thức đánh giá rất đa dạng, sáng tạo và linh hoạt. Trong những năm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, nền giáo dục thế giới xuất hiện xu thế mới: chủ nghĩa thực dụng. Đi tiên phong phong trào này phải kể đến John Dewey (1859-1952) - nhà triết học, nhà giáo dục học nổi tiếng người Mĩ.
Triết lí giáo dục của ông được hoan nghênh, ứng dụng rộng rãi ở Mĩ và có sức ảnh hưởng mạnh mẽ tới nhiều nước châu Âu, châu Á khác. Với tác phẩm “The school and society” (1899), ông đưa ra một cái nhìn thú vị về mối quan hệ giữa sự thay đổi xã hội và yêu cầu giáo dục. Ông cho rằng chương trình giáo dục không nên coi trọng lí thuyết, mà nên coi trọng việc tiếp cận với đời sống thực tế, không chú trọng kiến thức lí luận mà chú trọng rèn luyện kĩ năng với tinh thần: trong quá trình hoạt động, những kinh nghiệm, kĩ năng, tri thức sẽ hình thành. Ông kêu gọi từ bỏ cách học truyền thống thụ động.
Cách tiếp cận của J.Dewey về giáo dục là nền tảng của công việc sau này về cải cách giáo dục, đặc biệt là công việc có liên quan đến giáo dục nghề nghiệp và phương pháp tiếp cận để phát triển chương trình giảng dạy nói chung hướng tới NL [46]. Chương trình giáo dục định hướng phát triển NL được bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỷ XX và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế. Trên thế giới đã có một số quốc gia như: Anh, Phần Lan, Australia, Hà Lan, Canada, Columbia… một số tổ chức như: ATC21s (The Assessment and teaching of 21st century skills), OECD (The Organization for Economic Cooperation and Development), AAIA (The Association for Achievement and Improvement through Assessment), ARC (Assessment Research Centre), ARCOTS (The Assessment 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Research Centre Online Testing System), IEA (International Association for the Evaluation of Educationnal Achievement)… và một số tác giả như: Doug Archbald, B. Bloom, Patrick Griffin, F.
Baartman, Xavier Roegiers … quan tâm nghiên cứu về vấn đề đánh giá theo hướng tiếp cận NL. Đặc biệt, trong những năm đầu thế kỷ XXI đã nổ ra một cuộc cách mạng thực sự về KT-ĐG với những thay đổi căn bản về cả triết lí, quan điểm, phương pháp và các hoạt động cụ thể. Đó chính là các nước trong Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (Organization for Economic Cooperation and Development) đã thực hiện chương trình đánh giá HS phổ thông Quốc tế (PISA - Programme for International Student Assessment) đối với HS phổ thông ở lứa tuổi 15, lứa tuổi vừa hoàn thành phổ cập chính thức bậc trung học cơ sở, cũng là giai đoạn chuyển tiếp có ý nghĩa quyết định, ở đó các NL đều có ảnh hưởng lớn đến thành công của các em trong những năm học tiếp theo và nghề nghiệp sau này. PISA tập trung vào ba mảng kĩ năng: khoa học, đọc hiểu và toán học (năm 2003 PISA bổ sung đánh giá NL GQVĐ, năm 2012 bổ sung đánh giá NL GQVĐ một cách sáng tạo và NL tài chính, năm 2015 bổ sung đánh giá NL GQVĐ theo nhóm).
PISA không trực tiếp kiểm tra nội dung chương trình học trong nhà trường mà tập trung đánh giá NL vận dụng tri thức vào giải quyết các tình huống đặt ra trong thực tiễn. Nó bắt đầu được triển khai vào năm 1997 và có chu kì 3 năm.Chương trình PISA nổi bật so với các chương trình đánh giá quốc tế khác bởi nó chú trọng đến khả năng vận dụng kiến thức đã học vào xử lí giải quyết các tình huống thực tiễn (đây cũng chính là trình độ hiểu biết hay là NL phổ thông). Vì thế PISA đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nước trên thế giới (trong đó có Việt Nam) và ngày càng phát triển mạnh (tính đến năm 2009 đã có 67 nước trên thế giới tham gia) [9; 23]. Xavier Roegiers (1996), với công trình nghiên cứu “Khoa sư phạm tích hợp hay cần làm thế nào để phát triển NL ở các trường học” đã nhấn mạnh rằng cần đặt toàn bộ quá trình học tập vào những tình huống có vấn đề, có nội dung liên môn, liên quan đến thực tiễn.
Khi HS tham gia GQVĐ đó sẽ hình thành cho mình những kỹ năng, NL thực tiễn hay là cơ sở cho quá trình học tập tiếp theo. Việc tích hợp này nhằm mục đích làm cho quá trình học tập mang lại cho HS những kỹ năng, NL thực tiễn nhưng các quá trình này được tiến hành ngay trên lớp học, từ đó GV có thể đánh giá NL của HS trong các tiết dạy trên lớp học [50]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Chi-Cheng Chang (2006) trong nghiên cứu “Development of Competency-Based Web Learning Material and Effect Evaluation of Self-Directed Learning Aptitudes on Learning Achievements” cho rằng nếu giáo dục truyền thống được coi là giáo dục theo nội dung, kiến thức tập trung vào việc tích lũy kiến thức và đánh giá của giáo dục truyền thống cũng tập trung đo lường kiến thức thông qua các bài thi viết và nói thì giáo dục hiện đại hướng tới việc hình thành và phát triển các NL cần thiết để HS có thể thành công trong học tập cũng như trong cuộc sống. Các NL thường được tập trung phát triển bao gồm: NL xử lí thông tin, GQVĐ, NL tự học.
Do đó, đánh giá cũng hướng tới việc đánh giá kiến thức trong việc vận dụng một cách hệ thống và các NL đạt được cần phải đánh giá thông qua nhiều công cụ và hình thức trong đó có cả quan sát và thực hành trong các tình huống mô phỏng [44]. Trong nghiên cứu “Research Versus Problem Solving for the Education Leadership” (Doug Archbald, 2008), ông có đề ra các khái niệm về NL GQVĐ, các mức độ trong việc phân lập thang bậc đánh giá NL này. Dựa vào nó chúng ta có thể xây dựng được khung đánh giá cho nhiều môn học khác nhau [45]. Trong “Assessment and Teaching of 21st Century Skills” (2012), Patrick Griffin đã đưa ra thang phát triển NL [48].
Cùng với đóTổ chức Đánh giá và Giảng dạy Các Kĩ năng của Thế kỷ 21, gọi tắt là ATC21S (Assessment and Teaching of 21 Century Skills) tại Đại học Melbourne (Úc) đã nghiên cứu và phân loại các kĩ năng cần có của một công dân toàn cầu trong thế kỉ 21 thành 4 nhóm: Nhóm kĩ năng tư duy; Nhóm kĩ năng công việc; Nhóm kĩ năng làm việc; Nhóm kĩ năng sống.Trong đó cụ thể như sau: Kĩ năng tư duy (như sức sáng tạo, tư duy phản biện, kĩ năng GQVĐ, kĩ năng ra quyết định và khả năng tự học suốt đời); kĩ năng làm việc (như khả năng giao tiếp, hợp tác làm việc theo nhóm); kĩ năng sử dụng các công cụ làm việc (như sự hiểu biết các kiến thức chung về công nghệ thông tin và truyền thông (ICT)); kĩ năng sống trong xã hội toàn cầu (bao gồm vấn đề ý thức công dân, cuộc sống và sự nghiệp, trách nhiệm cá nhân và xã hội, bao gồm cả vấn đề hiểu biết tính đa dạng văn hóa). Ngoài ra, các nhà nghiên cứu về đánh giá trong giáo dục của các Trường Đại học Utrecht, Open và Maastricht ở Hà Lan [47] đã xây dựng các tiêu chí đánh giá chất lượng của các công cụ đánh giá theo NL. Tiêu chí này còn được phân thành các tiêu chí nhỏ như các câu hỏi đánh giá, bối cảnh thể chất, bối cảnh xã hội, dạng thức của kết quả đánh giá và các tiêu chí đánh giá. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Ở Việt Nam Trong những thập niên gần đây, cùng hòa nhịp với thế giới, nền giáo dục nước ta cũng đã triển khai nhiều hoạt động chuyển đổi giáo dục từ nội dung kiến thức sang NL, trong đó có nhiều đề án, dự án ở quy mô quốc gia. Trong “Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020” đã đề cập tới chủ trương đổi mới giáo dục một cách căn bản, toàn diện về hệ thống đào tạo sư phạm về mô hình, chương trình, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức đào tạo, bồi dưỡng theo hướng tiếp cận NL người học. Đặc biệt là Chương trình và SGK giáo dục phổ thông mới sẽ được xây dựng theo định hướng chú trọng phát triển NL cho HS [55]. Cuối năm 2013, trong đề án “Đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo” của Bộ GD-ĐT đã nêu rõ cần xây dựng chương trình Giáo dục phổ thông theo hướng tiếp cận NL, tức là tập trung vào các NL cần có của mỗi người học.
Chương trình tiếp cận theo hướng này chủ trương giúp HS không chỉ biết học thuộc, ghi nhớ mà còn phải biết làm thông qua các hoạt động cụ thể, sử dụng những tri thức học được để giải quyết các tình huống do cuộc sống đặt ra [55]. Với triết lý giáo dục “lấy việc hình thành NL người học làm trung tâm, làm mục tiêu đào tạo thay cho truyền thụ kiến thức”, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI (Nghị quyết số số 29-NQ/TW) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế được ban hành. Như vậy, đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục chính là chuyển giáo dục sang hướng tiếp cận NL [4].