CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ BỘ MẪU TRÒ CHƠI SỬ DỤNG CHO BẢNG TƯƠNG TÁC 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Theo Robert Theobald: “Không có giới hạn cho quy trình học, cách để học. Sự thực, một khi con người đã có được hứng thú để tìm những con đường mới, để kết cấu nên tri thức, họ sẽ không bao giờ sợ bị buồn chán.” hay Khổng Tử đã từng nói “Biết mà học không bằng thích mà học, thích mà học không bằng vui say mà học. Qua đó, ta thấy hứng thú là một trong những yếu tố quan trọng trong việc tạo nên hiệu quả học tập.
Từ hứng thú và niềm vui có được, HS biến chúng thành niềm say mê đối với môn học, từ đó, cải thiện chất lượng học tập bộ môn. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay, 54,72% GV được khảo sát cho rằng HS đang có những thái độ tiêu cực đối với môn Hóa học (Đào Thị Hoàng Hoa, 2015). Lí do lớn nhất được các GV đưa ra chính là chương trình Hóa học hiện nay khó, hàn lâm và không gây được hứng thú đối với HS. Vì vậy, việc tạo ra hứng thú, niềm vui khi học môn Hóa học đang là một vấn đề rất đáng quan tâm và nghiên cứu.
Nhiều đề tài nghiên cứu đã khẳng định một trong những phương pháp giúp tạo hứng thú trong học tập đó là sử dụng trò chơi dạy học. Trên thế giới Trò chơi tạo động lực, thúc đẩy HS tìm hiểu kiến thức thông qua việc tham gia tích cực các hoạt động chơi (Maja, Olga, & Irmgard, 2003). Đối với các môn khoa học, trò chơi giúp phát huy tính tích cực, chủ động và gắn kết HS vào bài học (Pieroni, Vuano, & Ciolino, 2000). Kim và đồng sự (2009) đã khẳng định rằng HS chắc chắn sẽ học được những điều có ích thông qua việc tham gia trò chơi.
Học thông qua trò chơi đang trở thành một hình thức tương tác mới đáng khám phá, để phục vụ cho mục đích giảng dạy và học tập (Kim, Park, & Baek, 2009). Đối với môn Hóa học, trò chơi phát triển với nhiều hình thức đa dạng, nhiều công cụ hỗ trợ như thẻ bài, mảnh ghép, ô chữ , xúc xắc,.Tác giả Marina Stojanovska và Blaga Velevska (2018) đã nêu ra vai trò của việc sử dụng trò chơi trong lớp học. -5- Theo hai ông, trò chơi là công cụ giúp thu hút HS vào bài học, làm cho bài học bớt căng thẳng; HS tiếp thu kiến thức một cách nhẹ nhàng. Đồng thời, các tác giả cũng thiết kế được một số trò chơi trong dạy học phần liên kết hóa học như Domino, Poker Ion,.
Các trò chơi được phát triển và thử nghiệm với nhiều nội dung dạy học khác nhau: công thức hóa học (Morris, 2011), bảng hệ thống tuần hoàn (Bayir, 2014), hợp chất hữu cơ mang nhóm định chức (Welsh, 2013),. Với sự phát triển nhanh và mạnh mẽ của ICT, việc ứng dụng ICT trong dạy học nói chung và thiết kế trò chơi dạy học nói riêng là một xu hướng tất yếu. Đã có nhiều nghiên cứu nói về việc sử dụng trò chơi ICT trong dạy học. Trò chơi trên máy tính công cụ hiệu quả để để thúc đẩy hứng thú học hóa học và tiếp thu có ý nghĩa các kiến thức hóa học.
Trò chơi giúp HS chủ động tham gia nhiều hoạt động học tập (Hassan Rastegarpour & Poopak Marashi, 2012). Trò chơi ứng dụng ICT có thế mạnh thu hút người chơi vào thế giới đầy màu sắc và thú vị thông qua hình ảnh, âm thanh, hiệu ứng đa dạng và phong phú của nó (Poole, 2004). Trò chơi được thiết kế và tổ chức trên máy tính hoặc Internet giúp HS phát triển nhiều trí thông minh khác nhau như trí thông minh về âm nhạc, hình ảnh, ngôn ngữ, giao tiếp,. Bảng tương tác cũng là một trong những công cụ nổi bật giúp phát huy thế mạnh của ICT trong dạy học.
Trong bài báo khoa học “The Use of an Interactive Whiteboard in Promoting Interactive Teaching and Learning”, tác giả Diane D. Painter, Elizabeth Whiting và Brenda Wolters đã chỉ ra các hoạt động thường được tiến hành với bảng tương tác như so sánh và phân loại, ghi chú, thảo luận, phản hồi thông tin,… Nhưng trò chơi là một trong những hoạt động được HS thích nhất khi sử dụng bảng tương tác. Trò chơi tương tác tạo ra sự thách thức về trí tuệ, sự thi đua giữa các thành viên trong lớp học. Từ đó, thúc đẩy các kỹ năng như sáng tạo, giải quyết vấn đề, hợp tác và tư duy phê phán phát triển.
Đó là những kỹ năng rất cần thiết cho thế kỷ XXI. Vì vậy, trò chơi trên bảng tương tác không phải là công cụ giết thời gian, mà phải được xem xét tích hợp vào kế hoạch bài dạy một cách có mục tiêu và tiến trình rõ ràng (Rodriguez, Blazquez, Lopez, Castro, Cristobal & Martin, 2014). Ở trong nước Vấn đề ứng dụng ICT để thiết kế trò chơi dạy học học được nhiều tác giả nghiên cứu và thực nghiệm. Trò chơi là một trong bốn biện pháp gây hứng thú khi tổ chức hoạt động dạy học hóa học được tác giả Phạm Ngọc Thủy đề xuất (2008).
Tác giả Nguyễn Thị Hương (2014) đưa ra ra 03 nguyên tắc và quy trình gồm 05 bước để thiết kế và sử dụng trò chơi, trong nhiều chủ đề dạy học, với nhiều hình thức trò chơi khác nhau. Nhận thấy được những khó khăn mà GV phổ thông gặp phải khi thiết kế và tổ chức trò chơi dạy học, nhóm nghiên cứu Nguyễn Quốc Bảo, Nguyễn Vĩnh Mạnh Nguyễn Trần Trọng Hiếu (2018) đã thiết kế được hơn 15 bộ mẫu trò chơi hỗ trợ rút ngắn thời gian chuẩn bị cho GV khi tổ chức trò chơi dạy học. Nhìn chung, các kết quả nghiên cứu đều cho thấy tính hiệu quả của việc sử dụng trò chơi trong dạy học hóa học. Bên cạnh đó, sử dụng bảng tương tác để tổ chức hoạt động dạy học cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm.
Trong quá trình xây dựng bài giảng tương tác cần tuân thủ theo các nguyên tắc lựa chọn bài dạy và nguyên tắc thiết kế bài dạy với hệ thống dạy học tương tác Activboard (Lê Trung Thu Hằng, 2011). Theo Lê Thị Thơ (2011), ActivInspire là phần mềm hiện đại và phát huy tính tương tác mạnh mẽ, được nhiều GV lựa chọn để thiết kế bài giảng tương tác. Đồng thời, tác giả Lê Thị Thơ cũng thiết kế được một số bải giảng mẫu bằng phần mềm ActivInspire với tính tương tác được thể hiện tương đối rõ nét. Tóm lại, các nghiên cứu trên đều có rất nhiều giá trị về mặt lý luận cũng như thực tiễn, giúp chúng tôi rút ra được nhiều kinh nghiệm cho bản thân trong quá trình nghiên cứu khóa luận tốt nghiệp của mình, đồng thời là một nguồn tư liệu tham khảo quý báu.
Tuy nhiên, nhiều đề tài vẫn còn xem bảng tương tác như một máy chiếu, các hoạt động dạy học chỉ đơn thuần là dạy học truyền thống, kết hợp với sử dụng bảng tương tác để chiếu, chưa thực sự phát huy được thế mạnh của bảng tương tác. Các nghiên cứu chưa đề cập hoặc đề cập rất ít đến việc sử dụng trò chơi trên bảng tương tác hỗ trợ hoạt động dạy học; các trò chơi sử dụng trong bài giảng còn đơn giản, chỉ là các câu hỏi trắc nghiệm khách quan thông thường, khó gây hứng thú cho HS; chủ -7- thể chính tương tác trong tiết học vẫn là GV, HS ít có cơ hội được tiếp xúc với bảng tương tác. Đổi mới phương pháp dạy học với sự hỗ trợ của ICT 1. Một số xu hướng đổi mới phương pháp dạy học Cùng một nội dung dạy học nhưng HS hứng thú, say mê, tích cực hay chán nản, mệt mỏi, thụ động, trong giờ học, phụ thuộc vào phương pháp dạy học của người GV.
Phương pháp dạy học là một trong những thành tố quan trọng bậc nhất của quá trình dạy học, đáng được các nhà giáo dục quan tâm và phát triển. Phương pháp dạy học là công cụ giúp đạt được mục tiêu học tập (Ulrich Lipp, 2013). Trịnh Văn Biều, “Phương pháp dạy học là cách thức thực hiện phối hợp, thống nhất giữa người dạy và người học, nhằm thực hiện tối ưu các nhiệm vụ dạy học. Đó là sự kết hợp hữu cơ và thống nhất biện chứng giữa hoạt động dạy và hoạt động học.
Phương pháp dạy học theo nghĩa rộng bao gồm phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học, phương pháp dạy học dạy học theo nghĩa hẹp”. Năm 2017, Bộ GD&ĐT đã công bố chương trình giáo dục phổ thông tổng thể Trong đó khẳng định, chương trình giáo dục phổ thông mới sẽ hình thành và phát triển cho HS 5 phẩm chất chủ yếu là yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm; đi đôi với 10 năng lực cốt lõi gồm: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực ngôn ngữ, tính toán, tìm hiểu tự nhiên và xã hội, công nghệ, tin học, thẩm mỹ, thể chất (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2017). Bên cạnh đó chương trình môn hóa học cũng yêu cầu hình thành cho HS ba năng lực đặc thù của bộ môn bao gồm: năng lực nhận thức hóa học, năng lực tìm hiểu thế giới tự nhiên dưới góc độ hóa học và năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018). Dạy học phát triển năng lực đang là một trong những quan điểm dạy học được nhiều GV và chuyên gia giáo dục quan tâm.
Chính sự đổi mới về quan điểm dạy học đòi hỏi phải có sự đổi mới đồng bộ về phương pháp dạy học. Đổi mới phương pháp dạy học là một nhiệm vụ cần thiết, tất yếu và liên tục. Một phương pháp giảng dạy khoa học, phù hợp sẽ tạo điều kiện để -8- GV và HS phát huy hết khả năng của mình trong việc truyền đạt, lĩnh hội kiến thức và phát triển tư duy. Một phương pháp giảng dạy mới lạ sẽ tạo nên sự hứng thú, say mê và sáng tạo của người học.
Dưới đây nêu ra một số xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay. Thứ nhất, phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo của người học; dần dần chuyển từ việc lấy người dạy làm trung tâm sang lấy người học làm trung tâm. GV chuyển từ vai trò một người truyền thụ, thuyết giảng sang vai trò của một người hướng dẫn và định hướng. HS phải chủ động tìm tòi và phát hiện kiến thức cho bản thân.
Thứ hai, chuyển hướng sang dạy phương pháp học tập, cách tư duy, từ đó, phát huy tinh thần tự học và phương châm học tập suốt đời.