CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MÁY VI TÍNH 1.1 Tổ chức hoạt động học tập theo nhóm trong dạy học vật lí 1.1 Khái niệm về dạy học theo nhóm Để giúp người học phát huy tính tích cực tự giác và khả năng tự học, tránh tính thụ động, ỷ lại thì phương pháp dạy học trong nhà trường có một vai trò rất to lớn. Dạy học theo nhóm đang là một trong những phương pháp tích cực nhằm hướng tới mục tiêu trên. Rõ ràng dạy học theo nhóm giúp cho khả năng làm việc với người khác cũng như khả năng tích cực nhận thức tốt hơn.[9] Dạy học theo nhóm là một quan điểm học tập rất phổ biến ở các nước đang phát triển và mang lại hiệu quả cao.
Quan điểm học tập này tạo nên môi trường hợp tác giữa trò - trò, thầy - trò, học sinh là trung tâm của quá trình dạy học và giáo viên không độc chiếm diễn đàn. Dạy học nhóm là phương pháp rất thích hợp đối với đối tượng học sinh, sinh viên và đem lại hiệu quả cao trong học tập. Học sinh vừa thể hiện được vai trò của cá nhân, vừa thể hiện được vai trò của tập thể, đồng thời tạo được mối quan hệ hai chiều giữa học sinh - học sinh, học sinh - giáo viên. Theo Vygotsky : “Điều người học có thể làm qua hợp tác hôm nay thì họ có thể làm vào ngày mai” và học tập cùng nhau để có thể phát triển được kĩ năng nhận thức và xã hội [14] Theo Trần Thị Ngọc Lan - Vũ Thị Minh Hằng: Học hợp tác là một phương pháp học tập trong đó nhóm hoặc tập thể các học sinh cùng nhau chiếm lĩnh tri thức một bài học, phấn đấu vì một mục đích chung, giải quyết một nhiệm vụ đặt trong quá trình học tập [12].
12 PPDH nhóm có thể giúp các thành viên trong nhóm chia sẻ các băn khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mới.bằng cách nói ra những điều đang nghĩ, mỗi người có thể nhận tháy rõ trình độ hiểu biết của mình về chủ đề nêu ra, thấy mình cần học hỏi thêm những gì. Giúp người học lĩnh hội được nhiều tri thức khác nhau, hình thành nên năng lực của người học trong đó có những loại năng lực quan trong như năng lực hoạt động xã hội và giá trị sống, năng lực làm việc theo nhóm. Dạy học nhóm là một hình thức xã hội của dạy học, trong đó sinh viên của một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ thường là từ 4 đến 6 sinh viên trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc của từng thành viên trong nhóm. Kết quả làm việc của nhóm sẽ được trình bày và đánh giá trước toàn lớp.
Để trình bày kết quả làm việc của mỗi nhóm trước toàn lớp, nhóm có thể cử ra một đại diện hoặc phân công mỗi thành viên trình bày một phần nếu nhiệm vụ giao cho nhóm là khá phức tạp. Dạy học theo nhóm là một phương pháp dạy học chú trọng đến việc khai thác tối đa mối quan hệ giữa học sinh - học sinh trong quá trình dạy học. Theo đó học sinh được tổ chức thành các nhóm nhỏ cùng tham gia một cách tích cực để giải quyết nhiệm vụ học tập chung. Phương pháp dạy học này giúp học sinh có được nhiều cơ hội để biểu đạt và cảm thụ nội dung bài học một cách trực tiếp cũng như nhận được nhiều sự phản hồi từ giáo viên và bạn bè, đồng thời có thể nói đây là biện pháp tối ưu giúp cho học sinh phát triển khả năng giao tiếp trong môi trường học tập.2 Các kĩ năng hợp tác nhóm Để có thể cùng hoạt động cho một mục tiêu chung, mỗi thành viên trong nhóm cần có những kĩ năng giao tiếp, kĩ năng xã hội.
Do đó, giáo viên cần làm cho mọi thành viên trong nhóm đều hiểu và chấp nhận cách diễn đạt, cách giao tiếp khác nhau. Giáo viên cần luyện tập cho học sinh những kĩ năng cơ bản và kĩ năng làm việc theo nhóm như sau: - Thu thập thông tin Thông qua việc tự làm thí nghiệm, hoặc quan sát thí nghiệm do giáo viên làm nếu là những thí nghiệm khó thực hiện. Thông qua việc quan sát các hiện tượng trong 13 tự nhiên, tranh vẽ, mô hình, nghe thông báo của giáo viên, đọc các bảng biểu.Học sinh thu thập những thông tin cần thiết cho việc giải quyết vấn đề của mình. Để thu thập được những thông tin cần thiết, học sinh phải nắm được mục tiêu của hoạt động.
Mục tiêu này do giáo viên truyền đạt hoặc do học sinh tự xác định dưới sự hướng dẫn của giáo viên.[32] - Xử lí thông tin Đây là hoạt động đòi hỏi tư duy sáng tạo cao. Học sinh được hướng dẫn lập kế hoạch để xử lí những thông tin thu thập được nhằm rút ra những kết luận cần thiết. Hoạt động này có thể được tiến hành dưới dạng thiết kế một phương án thí nghiệm nhằm kiểm tra một dự đoán, xử lí các số liệu thu thập từ thí nghiệm, tiến hành các thao tác phân tích , so sánh, tổng hợp, quy nạp, suy luận, đánh giá.các thông tin thu được để giải quyết tình huống học tập tự mình nêu ra hoặc do giáo viên nêu ra. - Truyền đạt thông tin Hoạt đông này không những đóng góp phát triển năng lực ngôn ngữ của học sinh, mà còn giúp các em rèn luyện các phẩm chất cần thiết để hoà nhập với cuộc sống cộng đồng.
Học sinh sẽ thông báo về kết quả xử lí thông tin của cá nhân hay của nhóm mình, trình bày báo cáo, trình bày thí nghiệm, nhận xét đánh giá ý kiến của nhóm khác, của người khác. - Vận dụng Học sinh được hướng dẫn để vận dụng những kiến thức và kĩ năng có được trong quá trình thu thập và xử lí thông tin để giải quyết những tình huống mới trong học tập cũng như trong thực tiễn. Hình thức hoạt động theo nhóm thường được áp dụng cho các loại hoạt động thu thập thông tin và nhất là xử lí thông tin và vận dụng vì đây chính là những hoạt động phức tạp, đòi hỏi sự đóng góp của trí tuệ tập thể.[4] - Kĩ năng hình thành nhóm Di chuyển vào nhóm không gây tiếng ồn; tham gia hoạt động ngay sau khi ngồi vào chỗ, nói đủ nghe không gây ảnh hưởng nhóm khác; khuyến khích các thành viên tham gia.[4] 14 - Kĩ năng giao tiếp trong nhóm Nhìn vào người nói và không làm việc riêng; thảo luận và tranh luận có tổ chức, không tranh giành; truyền đạt rõ ràng và cảm nhận; lắng nghe chăm chú và diễn đạt lại chính xác; thống nhất ý kiến hoặc chấp nhận những ý kiến trái ngược. [4] - Kĩ năng xây dựng và duy trì sự tin tưởng lẫn nhau Bày tỏ sự ủng hộ ( ánh mắt, vẻ mặt.); yêu cầu sự giúp đỡ hay giải thích khi cần thiết; sẵn sàng giải thích hay làm rõ thêm; làm sáng tỏ ý kiến người khác; thận trọng thành quả của nhóm; làm cho nhóm hào hứng, nhiệt huyết.
- Kĩ năng giải quyết bất đồng Kiềm chế bực tức; xử lí bất đồng trong nhóm hợp lí, tế nhị; phê bình, bình luận ý kiến, chứ không bình luận cá nhân; phản đối một cách nhẹ nhàng không chỉ trích.3 Tiến trình dạy học nhóm Tiến trình dạy học nhóm có thể được chia thành 3 giai đoạn cơ bản. Giai đoạn 1: Nhập đề và giao nhiệm vụ Giai đoạn này được thực hiện trong toàn lớp, bao gồm những hoạt động chính sau: - Giới thiệu chủ đề chung của giờ học: thông thường giáo viên thực hiện việc giới thiệu chủ đề, nhiệm vụ chung cũng như những chỉ dẫn cần thiết, thông qua thuyết trình, đàm thoại hay làm mẫu. Có khi việc này cũng được giao cho học sinh trình bày với điều kiện là đã có sự thống nhất và chuẩn bị từ trước cùng giáo viên. - Xác định nhiệm vụ của các nhóm: xác định và giải thích nhiệm vụ cụ thể của các nhóm, xác định rõ những mục tiêu cụ thể cần đạt đuợc.
Thông thường, nhiệm vụ của các nhóm là giống nhau, nhưng cũng có thể khác nhau. - Thành lập các nhóm làm việc: có rất nhiều phương án thành lập nhóm khác nhau. Tuỳ theo mục tiêu dạy học để quyết định cách thành lập nhóm. Giai đoạn 2: Làm việc nhóm 15 Trong giai đoạn này các nhóm tự lực thực hiện nhiệm vụ đuợc giao, trong đó có những hoạt động chính là: - Chuẩn bị chỗ làm việc nhóm: Cần sắp xếp bàn ghế phù hợp với công việc nhóm, sao cho các thành viên có thể đối diện nhau để thảo luận.
Cần làm nhanh để không tốn thời gian và giữ trật tự. - Lập kế hoạch làm việc: Chuẩn bị tài liệu học tập, đọc sơ qua tài liệu, làm rõ xem tất cả mọi người có hiểu các yêu cầu của nhiệm vụ hay không, phân công công việc cho từng thành viên, lập kế hoạch thời gian. - Thoả thuận về quy tắc làm việc: mỗi thành viên đều có phần nhiệm vụ của mình, từng người ghi lại kết quả làm việc, mỗi người người lắng nghe những người khác, không ai được ngắt lời người khác khi trình bày. Tiến hành giải quyết nhiệm vụ: đọc kỹ tài liệu, cá nhân thực hiện công việc đã phân công, thảo luận trong nhóm về việc giải quyết nhiệm vụ, sắp xếp kết quả công việc.
- Chuẩn bị báo cáo kết quả trước lớp: xác định nội dung, cách trình bày kết quả , phân công các nhiệm vụ trình bày trong nhóm, làm các hình ảnh minh họa, quy định tiến trình bài trình bày của nhóm. Giai đoạn 3: Trình bày và đánh giá kết quả - Đại diện các nhóm trình bày kết quả trước toàn lớp: thông thường trình bày miệng hoặc trình miệng với báo cáo viết kèm theo. Có thể trình bày có minh hoạ thông qua biểu diễn hoặc trình bày mẫu kết quả làm việc nhóm thông qua projector. - Kết quả trình bày của các nhóm được đánh giá và rút ra những kết luận cho việc học tập tiếp theo.
Tùy theo nội dung công việc, tổ chức hoạt động nhóm cũng có thể được tiến hành ở nhà [27].4 Các tiêu chí thành lập nhóm trong dạy học Tiêu chí Cách thực hiện - Ưu () , nhược () điểm 1.