phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn được cấu trúc làm 3 chương: Chƣơng 1. Thể tài chân dung văn học giai đoạn 1930 - 1945 - Quá trình hình thành và phát triển Chƣơng 2. Đặc điểm thể tài chân dung văn học giai đoạn 1930 - 1945 - từ bình diện nội dung Chƣơng 3. Đặc điểm của thể tài chân dung văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 - từ bình diện nghệ thuật Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN 8http://www.vn/ NỘI DUNG CHÍNH Chƣơng 1.
THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC GIAI ĐOẠN 1930 - 1945 - QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN 1. Một số vấn đề lí thuyết về thể tài chân dung văn học 1. Giới thuyết khái niệm Chân dung văn học là một thể tài ra đời tương đối muộn. Sự xuất hiện và phát triển của chân dung văn học đánh dấu một ý nghĩa quan trọng trong đời sống văn học nói chung và trong lịch sử phát triển của phê bình văn học nói riêng, thu hút cả giới nhà văn - những người sáng tác.
Đây là một thể tài chỉ ra đời trên một cơ sở ý thức xã hội nhất định, khi lịch sử chuyển sang thời kì hiện đại - thời kì mà việc viết văn, sáng tạo nghệ thuật trở thành một loại hình lao động nghề nghiệp, nghề văn được coi trọng và trở thành một loại hình lao động nghệ thuật được chuyên môn hóa. Từ đây văn nghệ sỹ trở thành một tầng lớp có vị trí nhất định trong xã hội và trở thành đối tượng miêu tả của văn học nghệ thuật, và theo sự phát triển theo thời gian, về sau, đối tượng của chân dung văn học càng được mở rộng biên độ, còn hướng đến việc phác thảo lại những con người tiêu biểu trong các lĩnh vực khác của xã hội và cả những sự kiện, thời kì văn học. Chân dung văn học là thể loại văn học đặc thù có nhiệm vụ tương tự như thể loại chân dung trong hội họa và điêu khắc, miêu tả diện mạo của một con người cụ thể, có thật, sao cho truyền được thần thái sống động của người đó, phát hiện đặc điểm riêng cá nhân, độc đáo, không lặp lại của một nhân cách với thế giới tinh thần của nó. Khác với hồi tưởng, ghi chép về một con người cụ thể, với tư cách là một thể loại văn học, chân dung văn học miêu tả con người cụ thể với một quan niệm xác định về nhân cách và tài năng văn chương.
Đứng từ góc độ thể loại, chân dung văn học được xem là một hình thức đứng giữa ba thể loại: ký - truyện - phê bình văn học. Sở dĩ như thế là bởi chân Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN 9http://www.vn/ dung văn học được xây dựng trên những chất liệu lấy từ chính cuộc đời thực của các đối tượng nhưng lại không hoàn toàn trùng khít, đồng nhất với con người tiểu sử, bởi nó có xu hướng được „tiểu thuyết hóa”, có phần pha trộn với truyện kể, suy tưởng và bình luận. Chúng ta còn nhận thấy thể chân dung văn học được tồn tại ở dưới nhiều dạng thức biến thể: có tác phẩm thiên về phê bình sáng tác, có tác phẩm như một hồ sơ lí lịch, tiểu sử nhân vật; có bức chân dung là những kỉ niệm một thời, ấn tượng sống động về những lần gặp gỡ; có chân dung như một nhật ký cá nhân; có những chân dung là tổng hòa của những cái nói trên. Vì vậy, nghiên cứu chân dung văn học yêu cầu cần có sự phân biệt với thể loại tiểu luận nghiên cứu hay các bài báo, bài viết tưởng niệm có tính chất thời sự.
Chính điều này đặt ra đòi hỏi người dựng chân dung không dừng lại ở việc cung cấp tư liệu, mà còn phải tạo nên những thần thái độc đáo riêng cho bài viết của mình. Đối với chân dung mà tác giả là những nhà văn đầy tài năng như Nguyễn Tuân, Tô Hoài, … thì giá trị không chỉ dừng lại ở đó, mà còn ở vẻ đẹp nghệ thuật. Nghĩa là trên cơ sở tư liệu sống, người viết phải xây dựng được những chân dung nghệ thuật giàu chất thẩm mĩ, đạt được phẩm chất nghệ thuật cao và gây ấn tượng sâu sắc đối với độc giả. Những bài viết chân dung văn học không chỉ đơn thuần là những bài giới thiệu tiểu sử hay những tiểu luận khoa học viết về sự nghiệp của một tác giả nào đó mà quan trọng hơn phải bắt được cái thần của văn nghiệp của người được tạo chân dung, phác họa nên được cái hồn cốt của chân dung ấy.
Chúng ta có thể bắt gặp những giá trị nhận thức giàu chất thẩm mĩ này ở những tác phẩm chân dung văn học của Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Thạch Lam, Vũ Bằng, Ma Văn Kháng, Xuân Diệu. Như vậy, xét về mặt thể loại, chân dung văn học được xem là một thể tài khá co giãn, không có đường biên ranh giới rạch ròi, dễ lẫn vào các thể loại khác. Chính sự giao thoa giữa các thể loại khác nhau này đã tạo nên sự độc đáo riêng của chân dung văn học. Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN 10http://www.vn/ Xét về mặt giá trị, chân dung văn học được đánh giá dựa trên những thang độ xây dựng từ các tiêu chí, đó là: sự đóng góp của tác giả trong việc cung cấp những tư liệu quí báu, đặc sắc về chân dung đó; tính sinh động, hấp dẫn của việc xây dựng nên những hình tượng nghệ thuật và sau nữa là những giá trị thẩm mĩ, nhận thức, giáo dục tác động sâu sắc đến người đọc ở mức độ nào.
Tóm lại, định nghĩa về chân dung văn học, chúng ta chấp nhận quan niệm xem chân dung văn học là những sáng tác dựng lại chân dung của một con người gắn liền với tác phẩm của họ, rộng hơn, gắn liền với một thời kì văn học. Giá trị của chân dung văn học sẽ nằm cốt lõi ở sự thay đổi của người đọc sau khi đọc xong văn bản, mà đúng như những nhà nghiên cứu nước ngoài đã từng đánh giá rất cao vị trí của thể tài này. Đó là, một tác phẩm chân dung văn học có thể “thay đổi cả cách nhìn về thế giới của cả một thế giới”, đúng như câu hỏi mà Barbara Doyen đã đặt ra trong bài viết Hồi ký là gì? Điều gì tạo nên sự khác biệt giữa hồi ký với tự truyện hoặc tiểu sử?(What is a memoir? What makes a memoir defferent from an autobiography or biography?). Mối quan hệ giữa thể tài chân dung văn học với thể loại kí và phê bình văn học - Chân dung văn học là một thể văn sáng tác thuộc loại kí văn học.
Định nghĩa về chân dung văn học, Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên) cho rằng: “Thể loại văn học đặc thù có nhiệm vụ tương tự như thể loại chân dung trong hội họa và điêu khắc, miêu tả diện mạo của một con người cụ thể, có thật, sao cho truyền được thần thái sống động của người đó, phát hiện đặc điểm riêng cá nhân, độc đáo, không lặp lại của một nhân cách với thế giới tinh thần của nó. Chân dung văn học miêu tả con người cụ thể với một quan niệm xác định về nhân cách. Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể kí. Nó không thiên về cốt truyện.
Nhà văn phát huy sở trường về quan sát, chọn lựa chi tiết, cử chỉ ngôn luận, kể cả tác phẩm, tư thế hồi Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN 11http://www.vn/ tưởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của con người sao cho truyền được thần thái sống động của con người, thường là nhà văn, nghệ sĩ hoặc các nhà hoạt động nổi tiếng” [11, tr. Tô Hoài một nhà văn tiêu biểu của thể tài này cũng nhận định như sau: “Chân dung văn học là việc dựng lại những bóng dáng thần thái văn nhân, những câu nói cái cười, bước đi dáng đứng của họ mà mình từng thấy từng biết” [14, tr. Như vậy, bao quát lại, chân dung văn học là một thể loại văn học đặc thù thuộc thể ký văn học nhằm miêu tả con người một cách cụ thể, có thật, tiêu biểu, thông qua việc dựng lên một cách sinh động diện mạo, phẩm chất, tinh thần của đối tượng. Người viết dựng lên diện mạo chân dung văn học về những người có quan hệ trực tiếp thân mật của họ trong giới, trong nghề hoặc trong những mối quan hệ quen biết.
Nhìn chung, người viết chân dung văn học phải phát huy cao độ năng lực quan sát, vốn hiểu biết của mình về những tình cảm, cảm xúc mạnh mẽ về đối tượng sử dụng nghệ thuật trong sáng tạo hình tượng nhân vật theo yêu cầu thể ký văn học để đạt đến độ đặc sắc trong chân dung được tạo hình. Nếu không có năng lực quan sát, không có kinh nghiệm sống với vốn hiểu biết phong phú, không có những tình cảm, xúc cảm chân chính, mạnh mẽ và cao đẹp thì không thể tạo dựng được thể chân dung văn học. Với tác phẩm chân dung văn học, hình tượng nghệ thuật luôn được soi sáng bởi một cái nhìn chủ quan của tác giả. Có lúc tác giả còn bộc lộ quan điểm, tình cảm của mình.
Nếu đem so sánh giữa chân dung văn học do các nhà phê bình viết với chân dung văn học do các nhà văn viết thì ta thấy ít nhiều có sự khác nhau. Đọc những chân dung do các nhà phê bình viết, ta thấy họ thường có xu hướng thiên về phê bình và đánh giá, nhưng đối với những nhà văn dựng chân dung, họ thường xem đây như là một hoạt động sáng tạo. Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN 12http://www.vn/ - Chân dung văn học là một dạng đặc biệt của hoạt động phê bình văn học. Ngoài ra, cũng phải thấy thêm rằng, chân dung văn học là một dạng đặc biệt của hoạt động phê bình văn học.
Căn cứ vào đặc trưng trên về đối tượng, về thể loại và căn cứ vào thực tiễn sáng tác từ những năm 1930 của thế kỉ XX trở lại đây, chúng ta thấy các nhà văn viết chân dung thường dựa vào hai cách tiếp cận để dựng chân dung. Thứ nhất là từ những chi tiết lấy từ đời sống của nhà văn, người dựng chân dung làm hiện lên thế giới tinh thần và hình tượng con người nhà văn.