CHƯƠNG 1: MỘT SO VAN DE LÝ LUẬN VE THẤM QUYEN HUY BAN AN HINH SU SO THAM CUA HOI DONG XET XU PHUC THAM Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của BLTTHS Việt Nam là nguyên tắc “Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thâm được bảo đảm”. Nguyên tắc này cũng đồng thời phổ biến trong pháp luật các quốc gia nhằm đặt ra một hệ thống chặt chẽ dé đảm bảo quyên tự do và công bang cho tất cả các bên tham gia tố tụng. Trong đó, khía cạnh quan trọng khi thực hiện nguyên tắc này bao gồm nhiều thâm quyền khác nhau trong đó có thâm quyên hủy bản án hình sự sơ thâm. Thông qua việc hủy BAST, Tòa án cấp phúc thâm có khả năng khắc phục những sai sót trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, đồng thời đảm bảo quyên và lợi ich hợp pháp của công dân cũng như sự tôn nghiêm của nền tư pháp.
Khái niệm thẩm quyền huỷ bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm * Khái niệm thẩm quyên hủy bản án Theo Từ điển Tiếng Việt, “thdm quyên” có nghĩa là “quyên xem xét dé kết luận và định đoạt một vấn dé theo pháp ludt’.' Theo Từ điển Luật học, “thẩm quyên” là “quyên chính thức được xem xét dé kết luận và định đoạt, quyết định một vấn dé”’ Trên cơ sở đó, Từ điển Luật học định nghĩa về thắm quyền của Tòa án là “quyển xem xét và giải quyết vụ án (bao gom ra bản án và các quyết định khác) trong hoạt động xét xử của Tòa án theo quy định của pháp luật”. Tuy nhiên, cũng có một cách tiếp cận khác đối với thâm quyền của Tòa án là “tổng hợp các quyên mà pháp luật quy định cho Tòa án được xét xử ` Trung tâm Từ điền học (1998), Tir điển Tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng, Đà Nẵng, tr. ? Viện Khoa học pháp lý Bộ Tư pháp (1990), Tir dién Luật học, Nxb.
Từ điện bách khoa, Hà Nội, tr. những vụ đn cụ thể và quyết định đối với các vấn đề về nội dung vụ an hoặc dam bao cho việc xét xử trong giới hạn hoặc phạm vi nhất định” hay thâm quyền xét xử của Tòa án “tong hợp các quyên theo quy định của pháp luật dé Tòa án nhân dân giải quyết các tranh chấp trong xã hội thông qua việc xem xét, đánh giá phán quyết có tính cưỡng chế của Nhà nước ”. Nhìn chung, các khái niệm thấm quyên có nhiều cách tiếp cận khác nhau, nhưng đều xác định thâm quyền của Tòa án là tập hợp các quyền khác nhau của Tòa án trong quá trình giải quyết vụ án đó là: Tham quyền xem xét và thâm quyên giải quyết. Cụ thể, thâm quyền của Tòa án bao gồm hai hoạt động “xem xéf” (hay còn gọi là /hẩm quyên về mặt hình thức) và “giải quyết" (hay còn gọi là thẩm quyền về mặt nội dung).
Néu thâm quyền “xem xé?” là dé Tòa án có thé xác định mình có được giải quyết vụ việc hay không, các van dé nằm trong giới hạn và phạm vi xét xử hay không. thì thâm quyền “giải quyé?” thé hiện ở quyền giải thích, quyết định đối với các vấn đề được xem xét. Hiện nay, hệ thống tòa án Việt Nam tô chức theo các cấp: Tòa án nhân dân tối cao; Tòa án nhân dân cấp cao; Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Tòa án nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; Tòa án quân sự. Theo một trong những nguyên tắc cơ bản của pháp luật TTHS thì việc xét xử vụ án hình sự được bảo đảm hai cấp là xét xử sơ thâm và xét xử phúc thẩm va được thực hiện ở Toà án các cấp khác nhau.
Nguyên tắc chế độ xét xử sơ thấm và phúc thẩm trong tố tụng hình sự đặt ra một quan điểm chủ đạo, mang tính bắt buộc, phản ánh quan điểm định hướng của Nhà nước trong việc tổ chức tố tụng hình sự. Việc quy định nguyên tắc này trong pháp luật TTHS nhăm mục tiêu hướng đến việc giải quyết các vụ án hình sự * Nguyên Văn Huyén (2002), “Thẩm quyển của Tia án các cấp theo luật tô tụng hình sự Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ Luật học, Hà Nội, tr. > Tran Đức Kiên (2020), “Pham vi xét xử phúc thẩm theo Luật tổ tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Tòa án nhân dân cấp cao tai Đà Nang”, Luận văn thạc sĩ luật học, tr. một cách chính xác và hiệu quả, bảo vệ quyền lợi của Nhà nước và đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và tô chức.
Với tính chất là cấp xét xử đầu tiên, trong giai đoạn xét xử sơ thâm, Tòa án xem xét và giải quyết mọi vấn đề của vụ án và đưa ra phán quyết thông qua bản án hoặc quyết định. Bản án/quyết định sơ thâm được tuyên tại cấp sơ thâm sẽ không lập tức có hiệu lực mà có thé bị kháng cáo hoặc kháng nghị bởi các chủ thé có quyền/thâm quyên theo quy định của pháp luật TTHS và phải hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị, bản án/quyết định sơ thắm mới có hiệu lực pháp luật. Xét xử phúc thâm với tinh chất là cap xét xử thứ hai được tiến hành ở Tòa án cấp trên trực tiếp. Toà án cấp này xem xét lại vụ án khi bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp sơ thấm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo hoặc kháng nghị.
Mục tiêu của hoạt động xét xử ở cấp phúc thâm là kiểm tra tính có căn cứ, hợp pháp và khắc phục những sai sót của cấp sơ thẩm nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân. Quá trình xét xử phúc thẩm 1a bắt buộc khi bản án sơ thâm bị kháng cáo hoặc kháng nghị để đảm bảo rằng các chủ thé có quyén/tham quyền có cơ hội đưa ra ý kiến sửa đổi, bổ sung hoặc phản đối bất kỳ nội dung nào của bản án, quyết định sơ thâm. Đối tượng xem xét của quá trình xét xử phúc thầm có thé là toàn bộ hoặc một phần của nội dung của BAST đã được tuyên và bị kháng cáo, kháng nghị. Trong trường hợp có kháng cáo về các vấn đề chưa được xét xử ở cấp sơ thâm, Tòa án cấp phúc thâm không có trách nhiệm phải giải quyết.
Mặc dù vậy, Tòa án cấp phúc thâm cũng có thể xem xét các nội dung khác không bị kháng cáo, kháng nghị và giải quyết những nội dung không nằm trong phạm vi kháng cáo, kháng nghị này trong một số trường hợp đặc biệt, ví dụ như trường hợp có sự xuất hiện của chứng cứ mới có thê làm thay đổi quyết định của Toa án, HĐXXPT phải xem xét, đánh giá các chứng cứ mới này và thé hiện vai trò giám sát xét xử của Tòa án câp trên đôi với Tòa án câp dưới. 10 HĐXXPT sẽ kiểm tra tính hợp pháp, căn cứ của bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật. Qua việc xem xét dé phat hién, khac phục va sửa chữa các sai sót trong quá trình xét xử sơ thấm, Tòa án cấp trên cũng hướng dẫn Tòa án cấp dưới, đảm bảo việc áp dụng pháp luật đúng đắn và nhất quán giữa các cấp. Trong quá trình xét xử phúc thâm, Hội đồng xét xử phúc thâm có các quyên sau: (i) không chấp nhận kháng cáo, kháng nghị và giữ nguyên ban án sơ thẩm; (ii) Sửa bản án sơ thâm; (iii) Hủy ban án sơ thâm và chuyên hồ sơ vụ án dé xét xử lại hoặc điều tra lại; và (iv) Huy bản án so tham va dinh chi vu an.
Nhìn chung, nguyên tắc xét xử hai cấp là một trong những nguyên tắc được áp dụng phố biến trong hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia trên thé giới, theo đó, BAST nếu bị kháng cáo, kháng nghị sẽ được xét xử lại ở cấp thứ hai — cấp phúc thâm nhằm đảm bảo việc xem xét thận trọng và chính xác nội dung của BAST, bảo đảm quyền lợi của Nhà nước và quyên, lợi ích hợp pháp của công dân. Tuy nhiên, có một nguyên tắc quan trọng trong việc xét xử phúc thâm trên thế giới đó là: “Phúc thẩm không phải là xét xử lại vụ án”." Tức là, tòa phúc thâm thường không xem xét nhân chứng mới hoặc băng chứng mới mà thường dựa trên các lập luận cho rằng có sai sót trong thủ tục xét xử hoặc sai sót trong cách giải thích luật của thâm phán. Thậm chí, tại hầu hết các bang ở Mỹ, chỉ bị đơn mới có quyền kháng cáo (Một số Lệ ^ bang trao cho bên công tô quyền kháng cáo có giới hạn để xác định một số điểm nhất định). Nguyên tắc này cũng được áp dụng tại Việt Nam khi việc xét xử của HĐXX tại cấp phúc thấm có tính kiểm tra, đánh giá đối với tính hợp pháp và hợp lý của bản án sơ thâm chưa có hiệu lực pháp luật nhằm khắc phục kịp ° Nguyên văn: “An appeal is not a retrial”.
Xem thêm: American Bar Association (2021), “How Court work”, tai: https://www.org/groups/public_education/resources/law_related_education_network/how_ court s_work/appeals/ vao ngay 05/02/2024. 11 thời những thiếu sót, vi phạm của Tòa án cấp dưới và tạo tiền lệ, hướng dẫn để các Tòa cấp dưới tham khảo và áp dụng. Trên cơ sở xem xét kháng cáo, kháng nghị và quá trình xét xử phúc thâm, pháp luật TTHS đặt ra một số quyền han cụ thé của HĐXXPT đối với bản án sơ thấm, trong đó bao gồm việc sửa ban án sơ thầm hoặc hủy bản án sơ thẩm. Bên cạnh nguyên tắc hai cấp xét xử, quyết định của HDXXPT đối với ban án sơ thâm van cần đảm bảo các nguyên tắc cơ bản khác của pháp luật TTHS, cũng như quyên và lợi ích hợp pháp hợp pháp của các chủ thể có liên quan.
* Lý luận về thẩm quyên hiy bản án hình sự sơ thầm Việc hủy bản án hình sự sơ thấm nhìn chung làm cho một bản án được xét xử bởi Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực thi hành trở nên không có giá trị (6 cap phúc thâm) hoặc đã có hiệu lực thi hành trở nên không có giá trị (ở cấp giám đốc thâm, tái thâm). Việc hủy bản án có thé áp dụng với từng phần hoặc toàn bộ bản án. Nguyên nhân dẫn đến sự tồn tại của quy định này nằm ở việc đảm bảo rằng quyền của các đương sự trong vụ án hình sự. Cụ thể, khi các đương sự phát hiện “lỗi” của HDXX, cơ quan điều tra hoặc các bên liên quan dẫn đến việc quyết định xét xử của Tòa cấp dưới gây ra sự thiếu công bang cho họ, họ có thé kháng cáo dé HDXXPT xem xét kỹ lưỡng một lần nữa quyết định của HĐXXST.
