Thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm trong Luận văn thạc sĩ Luật học

Luận văn thạc sLuận văn thạc sĩ luật học phân tích thẩm quyền huỷ bản án hình sự sơ thẩm của hội đồng xét xử phúc thẩm theo quy định pháp luật hiện hành.

• Tác giả: Nguyễn Tiến Thành
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hải Ninh
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN HỦY BẢN ÁN HÌNH SỰ SƠ THẨM CỦA HỘI ĐỒNG XÉT XỬ PHÚC THẨM
• 1.1. Khái niệm thẩm quyền huỷ bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm
• 1.2. Ý nghĩa của việc quy định và thi hành quy định về thẩm quyền huỷ bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm
• 1.3. Cơ sở quy định thẩm quyền hủy bản án sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN HỦY BẢN ÁN HÌNH SỰ SƠ THẨM CỦA HỘI ĐỒNG XÉT XỬ PHÚC THẨM
• 2.1. Pháp luật Việt Nam về thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm
• 2.1.1. Giai đoạn trước khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015
• 2.1.2. Pháp luật hiện hành về thẩm quyền huỷ bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm
• 2.1.2.1. Hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại
• 2.1.2.2. Hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại
• 2.1.2.3. Hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án
• 2.2. Pháp luật về thẩm quyền hủy bản án hình sự tại một số quốc gia
• 2.2.1. Pháp luật Cộng hòa Pháp
• 2.2.2. Pháp luật Cộng hòa Liên bang Đức
• 2.2.3. Pháp luật Hoa Kỳ
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN HỦY BẢN ÁN HÌNH SỰ SƠ THẨM CỦA HỘI ĐỒNG XÉT XỬ PHÚC THẨM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG XÉT XỬ
• 3.1. Thực tiễn thi hành pháp luật về thẩm quyền huỷ bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm
• 3.1.1. Kết quả đạt được
• 3.1.2. Một số hạn chế và nguyên nhân
• 3.2. Các giải pháp nâng cao chất lượng thi hành quy định về thẩm quyền huỷ bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm
• 3.2.1. Giải pháp hoàn thiện pháp luật
• 3.2.2. Các giải pháp khác
• 3.3. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm

Thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm là một vấn đề quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Quy định này không chỉ đảm bảo tính công bằng trong xét xử mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Việc hiểu rõ về thẩm quyền này giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của Tòa án, đồng thời tạo điều kiện cho việc thực thi pháp luật một cách nghiêm minh.

1.1. Khái niệm thẩm quyền hủy bản án hình sự

Thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm được hiểu là quyền của Hội đồng xét xử phúc thẩm trong việc xem xét và quyết định hủy bỏ bản án đã được tuyên tại cấp sơ thẩm. Quyền này nhằm khắc phục những sai sót trong quá trình xét xử, đảm bảo tính chính xác và công bằng trong việc giải quyết vụ án.

1.2. Ý nghĩa của việc quy định thẩm quyền hủy bản án

Việc quy định thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của bị cáo mà còn đảm bảo sự tôn nghiêm của pháp luật. Điều này tạo ra một cơ chế kiểm soát và giám sát hoạt động xét xử, từ đó nâng cao chất lượng công tác tư pháp.

II. Vấn đề và thách thức trong thẩm quyền hủy bản án hình sự

Mặc dù thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm đã được quy định rõ ràng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình thực hiện. Những vấn đề này có thể ảnh hưởng đến tính hiệu quả của hoạt động xét xử và sự công bằng trong pháp luật. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là cần thiết để nâng cao chất lượng xét xử.

2.1. Những hạn chế trong quy định pháp luật hiện hành

Một trong những hạn chế lớn nhất là thiếu các quy định cụ thể về khái niệm 'vi phạm nghiêm trọng trong thủ tục tố tụng'. Điều này dẫn đến sự không đồng nhất trong việc áp dụng pháp luật, gây khó khăn cho các thẩm phán trong việc đưa ra quyết định.

2.2. Nguyên nhân gây ra những thách thức trong thực tiễn

Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc thiếu hướng dẫn cụ thể và rõ ràng trong các quy định pháp luật. Điều này dẫn đến sự hiểu lầm và áp dụng không đồng nhất giữa các Tòa án, ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên liên quan.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả thẩm quyền hủy bản án hình sự

Để nâng cao hiệu quả của thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm, cần có những giải pháp cụ thể nhằm cải thiện quy trình xét xử. Những giải pháp này không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch mà còn đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về thẩm quyền hủy bản án

Cần bổ sung các quy định cụ thể về các trường hợp vi phạm nghiêm trọng trong thủ tục tố tụng. Điều này sẽ giúp các thẩm phán có cơ sở vững chắc hơn trong việc đưa ra quyết định hủy bản án.

3.2. Tăng cường đào tạo cho các thẩm phán

Đào tạo và nâng cao nhận thức cho các thẩm phán về thẩm quyền hủy bản án sẽ giúp họ áp dụng pháp luật một cách chính xác hơn. Điều này cũng góp phần nâng cao chất lượng xét xử và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thẩm quyền hủy bản án

Việc nghiên cứu và ứng dụng thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm trong thực tiễn đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Những kết quả này không chỉ phản ánh sự phát triển của hệ thống pháp luật mà còn góp phần nâng cao chất lượng công tác xét xử tại các Tòa án.

4.1. Kết quả đạt được từ việc áp dụng thẩm quyền hủy bản án

Nhiều vụ án đã được giải quyết một cách công bằng hơn nhờ vào việc áp dụng thẩm quyền hủy bản án. Điều này giúp bảo vệ quyền lợi của bị cáo và đảm bảo sự công bằng trong xét xử.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng thẩm quyền hủy bản án cần phải được thực hiện một cách cẩn trọng và có hệ thống. Các Tòa án cần rút ra bài học từ những vụ án đã xử để cải thiện quy trình xét xử trong tương lai.

V. Kết luận và tương lai của thẩm quyền hủy bản án hình sự

Thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Tương lai của thẩm quyền này cần được định hình rõ ràng hơn thông qua việc hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao chất lượng xét xử.

5.1. Định hướng phát triển thẩm quyền hủy bản án

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc phát triển thẩm quyền hủy bản án nhằm đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong hoạt động xét xử.

5.2. Tầm quan trọng của việc cải cách pháp luật

Cải cách pháp luật là cần thiết để nâng cao hiệu quả của thẩm quyền hủy bản án. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc thực thi công lý.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong nền tư pháp hình sự Việt Nam, chế định xét xử phúc thẩm đóng vai trò là cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp then chốt nhằm bảo đảm nguyên tắc hai cấp xét xử với hơn 98% vụ án được giải quyết đúng người, đúng tội và đúng pháp luật. Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 với 510 điều luật đã thiết lập hành lang pháp lý toàn diện, trong đó thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm là công cụ pháp lý đặc thù nhằm vô hiệu hóa các phán quyết có sai lầm nghiêm trọng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của công trình tập trung vào tính thiếu đồng bộ, cách hiểu chưa thống nhất về khái niệm vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng và sự tùy nghi trong việc phân định các căn cứ hủy án để điều tra lại, xét xử lại hoặc đình chỉ vụ án.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ toàn diện hệ thống lý luận về thẩm quyền hủy bản án sơ thẩm, phân tích thực trạng các quy định pháp luật hiện hành và đánh giá thực tiễn thi hành nhằm đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế tư pháp. Phạm vi nghiên cứu về không gian tập trung vào hệ thống Tòa án nhân dân các cấp tại Việt Nam, đồng thời mở rộng so sánh với pháp luật của 3 quốc gia đại diện cho hai hệ thống pháp luật lớn là Cộng hòa Pháp, Cộng hòa Liên bang Đức (Civil Law) và Hoa Kỳ (Common Law). Phạm vi thời gian được xác lập trọng tâm trong giai đoạn 5 năm từ năm 2019 đến năm 2023. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống giải pháp nhằm kéo giảm tỷ lệ bản án bị hủy do lỗi chủ quan xuống dưới mức 1,0%, đồng thời nâng cao tính minh bạch và chỉ số niềm tin công lý của người dân đạt trên 90%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống phân tích dựa trên 3 trụ cột lý thuyết nền tảng: học thuyết quyền lực tư pháp và kiểm soát quyền lực nhà nước, lý thuyết về nguyên tắc xét xử hai cấp và học thuyết bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự. Mô hình nghiên cứu vận dụng cấu trúc thủ tục tư pháp kết hợp giữa mô hình thẩm vấn truyền thống và các yếu tố tranh tụng tiến bộ theo tinh thần cải cách tư pháp. Khung lý thuyết tập trung làm rõ 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Thẩm quyền của Tòa án: Tổng hợp các quyền và nghĩa vụ luật định bao gồm quyền xem xét về mặt hình thức và quyền giải quyết về mặt nội dung vụ án.
• Hủy bản án hình sự sơ thẩm: Quyết định tư pháp của Hội đồng xét xử phúc thẩm nhằm xóa bỏ hiệu lực pháp lý của một phần hoặc toàn bộ bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực khi phát hiện vi phạm nghiêm trọng.
• Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng: Hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng quy định tố tụng của cơ quan, người tiến hành tố tụng gây xâm hại nghiêm trọng quyền của đương sự hoặc làm sai lệch sự thật khách quan.
• Xét xử phúc thẩm: Cấp xét xử thứ hai thực hiện việc kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của bản án sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị theo nguyên tắc "phúc thẩm không phải là xét xử lại vụ án".

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn thu thập và xử lý nguồn dữ liệu sơ cấp gồm 250 bản án và quyết định phúc thẩm hình sự tiêu biểu được chọn lọc từ Cổng thông tin điện tử Tòa án nhân dân tối cao và báo cáo tổng kết ngành Tòa án giai đoạn 2019-2023. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo phương pháp chọn mẫu mục đích phi ngẫu nhiên, tập trung vào các vụ án bị hủy theo Điều 358 và Điều 359 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015. Phương pháp phân tích quy phạm kết hợp đối chiếu lịch sử lập pháp qua 3 thời kỳ (1988, 2003, 2015) và so sánh luật học quốc tế được lựa chọn nhằm bóc tách bản chất pháp lý của từng điều luật, tìm ra các khoảng trống và xung đột thể chế. Tiến trình nghiên cứu được triển khai xuyên suốt 5 năm nghiên cứu thực tiễn giúp bảo đảm độ tin cậy và tính khách quan khoa học cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình xử lý 250 hồ sơ vụ án thực nghiệm và số liệu thống kê tư pháp giai đoạn 2019-2023, nghiên cứu rút ra 4 phát hiện quan trọng:

• Căn cứ hủy bản án để điều tra lại chiếm tỷ trọng lớn nhất: Trong tổng số các bản án hình sự sơ thẩm bị cấp phúc thẩm tuyên hủy, việc hủy án để điều tra lại chiếm khoảng 48% tổng số trường hợp. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc cấp sơ thẩm bỏ sót đối tượng chứng minh, chưa làm rõ vai trò đồng phạm hoặc có dấu hiệu bỏ lọt tội phạm theo khoản 1 Điều 358.
• Tỷ lệ hủy bản án để xét xử lại duy trì ở mức cao: Chiếm khoảng 42% tổng số bản án bị hủy, chủ yếu liên quan đến sai phạm nghiêm trọng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm như thành phần Hội đồng xét xử không đúng quy định tại Điều 254 và Điều 423, vi phạm quyền có người bào chữa bắt buộc theo Điều 76.
• Tỷ lệ hủy bản án và đình chỉ vụ án chiếm tỷ lệ nhỏ nhưng đặc biệt nghiêm trọng: Chiếm khoảng 10% tổng số bản án bị hủy theo quy định tại Điều 359. Trong đó, có khoảng 3% vụ việc cấp phúc thẩm phải tuyên bố bị cáo không có tội do hành vi không cấu thành tội phạm hoặc không có sự việc phạm tội, phản ánh sai lầm nghiêm trọng trong việc đánh giá chứng cứ ở cấp sơ thẩm.
• Tỷ lệ hủy án do sai sót thủ tục tố tụng tăng: Các sai phạm liên quan đến thủ tục thu thập chứng cứ, khám nghiệm hiện trường và giám định tư pháp chiếm khoảng 35% nguyên nhân dẫn đến hủy án, cho thấy áp lực chạy theo chỉ tiêu giải quyết án đã ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tố tụng.

Thảo luận kết quả

Khi xem xét nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên, dữ liệu nghiên cứu có thể được tổng hợp trực quan qua bảng phân loại căn cứ hủy án và biểu đồ cột so sánh tương quan giữa 3 hình thức hủy án trong giai đoạn 2019-2023. Bảng dữ liệu mô tả rõ sự phân hóa giữa lỗi nhận thức áp dụng pháp luật nội dung (Bộ luật Hình sự) và lỗi tuân thủ quy trình tố tụng (Bộ luật Tố tụng Hình sự).

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng hủy án xuất phát từ sự thiếu thống nhất trong việc diễn giải khái niệm vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Mặc dù Thông tư liên tịch số 02/2017 đã liệt kê 16 trường hợp vi phạm, nhưng khoản 2 Điều 6 của văn bản này lại đặt ra ngoại lệ loại trừ khi vi phạm không xâm hại nghiêm trọng quyền lợi của đương sự, tạo ra sự mâu thuẫn lớn trong nhận thức của Thẩm phán. So sánh với pháp luật của Cộng hòa Pháp và Cộng hòa Liên bang Đức, hệ thống tư pháp của họ phân định ranh giới rất rõ ràng giữa vi phạm thủ tục tuyệt đối (bắt buộc hủy án vô điều kiện) và vi phạm thủ tục tương đối (chỉ hủy án khi chứng minh được sự sai lệch nội dung phán quyết). Việc thiếu cơ chế hướng dẫn chi tiết tại Việt Nam đã dẫn đến tình trạng áp dụng tùy nghi giữa các cấp Tòa án.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng chế định này:

• Ban hành Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao: Hướng dẫn chi tiết việc áp dụng các Điều 358, 359 và 360 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015. Chuẩn hóa tiêu chí phân biệt ranh giới giữa vi phạm nghiêm trọng và vi phạm thủ tục không nghiêm trọng, giải quyết triệt để xung đột pháp lý tại Thông tư liên tịch số 02/2017 trước quý IV năm 2025.
• Chuẩn hóa quy trình kiểm tra và chuyển giao hồ sơ tố tụng: Thiết lập quy chế phối hợp liên ngành giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án với mục tiêu giảm 100% các trường hợp trả hồ sơ nhiều lần và kéo giảm tỷ lệ án bị hủy xuống dưới 0,8% trong giai đoạn 2024-2026.
• Tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng xét xử: Học viện Tòa án và các cơ sở đào tạo luật cần cập nhật 100% giáo trình thực hành kỹ năng thẩm vấn, kỹ năng đánh giá chứng cứ và giải quyết các tình huống áp dụng pháp luật phức tạp cho đội ngũ Thẩm phán, Thư ký Tòa án với tần suất tối thiểu 2 khóa bồi dưỡng chuyên sâu mỗi năm.
• Ứng dụng công nghệ số và án lệ trong xét xử phúc thẩm: Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa 100% bản án hình sự phúc thẩm có hiệu lực, tích hợp công cụ cảnh báo sớm các lỗi tố tụng thường gặp giúp Hội đồng xét xử phúc thẩm đưa ra phán quyết chuẩn xác, hoàn thành mục tiêu chuyển đổi số ngành Tòa án đến năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn có giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân: Nắm vững các căn cứ pháp lý và tiêu chí đánh giá vi phạm tố tụng, từ đó đưa ra phán quyết hủy án đúng luật, hạn chế tối đa các trường hợp hủy án không có căn cứ hoặc bỏ lọt sai phạm.
• Kiểm sát viên và Điều tra viên: Nhận diện 16 nhóm sai sót tố tụng thường gặp trong giai đoạn điều tra, truy tố để chủ động phòng ngừa, nâng cao chất lượng lập hồ sơ vụ án và bảo đảm tính hợp pháp của toàn bộ chứng cứ thu thập.
• Luật sư và Chuyên viên tư vấn pháp lý: Vận dụng hệ thống lập luận và căn cứ hủy bản án sơ thẩm để xây dựng chiến lược bào chữa, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ trong các phiên tòa phúc thẩm hình sự, nâng cao tỷ lệ chấp nhận kháng cáo lên trên 25%.
• Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học: Sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị, tiết kiệm khoảng 30% thời gian tra cứu hệ thống lý luận và số liệu thực tiễn trong nghiên cứu chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự.

Câu hỏi thường gặp

Hội đồng xét xử phúc thẩm có được quyền hủy bản án sơ thẩm để tuyên bị cáo tội nặng hơn không?

Căn cứ theo khoản 1 Điều 358 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, Hội đồng xét xử phúc thẩm không có thẩm quyền trực tiếp sửa bản án để tuyên tội nặng hơn mà chỉ có quyền tuyên hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại. Quyết định này chỉ được áp dụng khi có kháng cáo của bị hại hoặc kháng nghị của Viện kiểm sát về việc khởi tố, điều tra tội danh nặng hơn tội đã tuyên.

Trường hợp nào Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm và tuyên bố bị cáo không có tội?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 359 kết hợp Điều 157 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, Hội đồng xét xử phúc thẩm sẽ hủy toàn bộ bản án sơ thẩm, đình chỉ vụ án và tuyên bố bị cáo không có tội khi thuộc 2 trường hợp: không có sự việc phạm tội xảy ra trên thực tế, hoặc hành vi của bị cáo không cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm vi phạm như thế nào thì bản án bắt buộc phải bị hủy để xét xử lại?

Theo khoản 2 Điều 358 và Điều 254 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, bản án sơ thẩm bị hủy khi Hội đồng xét xử không đủ số lượng Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân, Thẩm phán đã hết nhiệm kỳ chưa được tái bổ nhiệm, hoặc có thành viên thuộc diện phải từ chối, thay đổi người tiến hành tố tụng nhưng vẫn tham gia xét xử vụ án.

Sự khác biệt căn bản giữa hủy bản án để điều tra lại và hủy bản án để xét xử lại là gì?

Hủy bản án để điều tra lại áp dụng khi sai phạm bắt nguồn từ giai đoạn điều tra, truy tố dẫn đến thiếu hụt chứng cứ cốt lõi mà cấp phúc thẩm không thể bổ sung. Trong khi đó, hủy bản án để xét xử lại áp dụng khi giai đoạn điều tra, truy tố đã hoàn chỉnh nhưng cấp xét xử sơ thẩm mắc sai lầm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng hoặc áp dụng sai luật nội dung.

Căn cứ hủy bản án phúc thẩm khác gì so với thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm?

Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật trên cơ sở xem xét kháng cáo, kháng nghị kịp thời trong thời hạn luật định 15-30 ngày. Ngược lại, Ủy ban hoặc Hội đồng Thẩm phán trong thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm chỉ xem xét hủy các bản án đã có hiệu lực pháp luật khi phát hiện vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có tình tiết mới làm thay đổi cơ bản nội dung vụ án.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ toàn diện cơ sở lý luận về thẩm quyền hủy bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Công trình phân tích sâu sắc các quy định tại Điều 355, 358, 359, 360 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, chỉ rõ 16 trường hợp vi phạm thủ tục tố tụng và các xung đột pháp lý hiện hành.
• Đánh giá khách quan bức tranh thực tiễn qua mẫu nghiên cứu 250 bản án giai đoạn 2019-2023, phân định rõ tỷ lệ hủy án để điều tra lại (48%), xét xử lại (42%) và đình chỉ vụ án (10%).
• Đối chiếu kinh nghiệm lập pháp tiến bộ của Cộng hòa Pháp, Cộng hòa Liên bang Đức và Hoa Kỳ nhằm rút ra các bài học tham chiếu giá trị cho tiến trình cải cách tư pháp Việt Nam.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, khả thi với lộ trình triển khai cụ thể từ năm 2024 đến năm 2026 và tầm nhìn chiến lược đến năm 2030.

Công trình đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng Hình sự trong giai đoạn tới. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và người thực hành pháp luật quan tâm có thể khai thác chi tiết các mô hình phân tích và dữ liệu án tích điển hình được trình bày toàn diện trong toàn văn công trình luận văn thạc sĩ luật học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SO VAN DE LÝ LUẬN VE THẤM QUYEN HUY BAN AN HINH SU SO THAM CUA HOI DONG XET XU PHUC THAM Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của BLTTHS Việt Nam là nguyên tắc “Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thâm được bảo đảm”. Nguyên tắc này cũng đồng thời phổ biến trong pháp luật các quốc gia nhằm đặt ra một hệ thống chặt chẽ dé đảm bảo quyên tự do và công bang cho tất cả các bên tham gia tố tụng. Trong đó, khía cạnh quan trọng khi thực hiện nguyên tắc này bao gồm nhiều thâm quyền khác nhau trong đó có thâm quyên hủy bản án hình sự sơ thâm. Thông qua việc hủy BAST, Tòa án cấp phúc thâm có khả năng khắc phục những sai sót trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, đồng thời đảm bảo quyên và lợi ich hợp pháp của công dân cũng như sự tôn nghiêm của nền tư pháp.

Khái niệm thẩm quyền huỷ bản án hình sự sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm * Khái niệm thẩm quyên hủy bản án Theo Từ điển Tiếng Việt, “thdm quyên” có nghĩa là “quyên xem xét dé kết luận và định đoạt một vấn dé theo pháp ludt’.' Theo Từ điển Luật học, “thẩm quyên” là “quyên chính thức được xem xét dé kết luận và định đoạt, quyết định một vấn dé”’ Trên cơ sở đó, Từ điển Luật học định nghĩa về thắm quyền của Tòa án là “quyển xem xét và giải quyết vụ án (bao gom ra bản án và các quyết định khác) trong hoạt động xét xử của Tòa án theo quy định của pháp luật”. Tuy nhiên, cũng có một cách tiếp cận khác đối với thâm quyền của Tòa án là “tổng hợp các quyên mà pháp luật quy định cho Tòa án được xét xử ` Trung tâm Từ điền học (1998), Tir điển Tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng, Đà Nẵng, tr. ? Viện Khoa học pháp lý Bộ Tư pháp (1990), Tir dién Luật học, Nxb.

Từ điện bách khoa, Hà Nội, tr. những vụ đn cụ thể và quyết định đối với các vấn đề về nội dung vụ an hoặc dam bao cho việc xét xử trong giới hạn hoặc phạm vi nhất định” hay thâm quyền xét xử của Tòa án “tong hợp các quyên theo quy định của pháp luật dé Tòa án nhân dân giải quyết các tranh chấp trong xã hội thông qua việc xem xét, đánh giá phán quyết có tính cưỡng chế của Nhà nước ”. Nhìn chung, các khái niệm thấm quyên có nhiều cách tiếp cận khác nhau, nhưng đều xác định thâm quyền của Tòa án là tập hợp các quyền khác nhau của Tòa án trong quá trình giải quyết vụ án đó là: Tham quyền xem xét và thâm quyên giải quyết. Cụ thể, thâm quyền của Tòa án bao gồm hai hoạt động “xem xéf” (hay còn gọi là /hẩm quyên về mặt hình thức) và “giải quyết" (hay còn gọi là thẩm quyền về mặt nội dung).

Néu thâm quyền “xem xé?” là dé Tòa án có thé xác định mình có được giải quyết vụ việc hay không, các van dé nằm trong giới hạn và phạm vi xét xử hay không. thì thâm quyền “giải quyé?” thé hiện ở quyền giải thích, quyết định đối với các vấn đề được xem xét. Hiện nay, hệ thống tòa án Việt Nam tô chức theo các cấp: Tòa án nhân dân tối cao; Tòa án nhân dân cấp cao; Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Tòa án nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; Tòa án quân sự. Theo một trong những nguyên tắc cơ bản của pháp luật TTHS thì việc xét xử vụ án hình sự được bảo đảm hai cấp là xét xử sơ thâm và xét xử phúc thẩm va được thực hiện ở Toà án các cấp khác nhau.

Nguyên tắc chế độ xét xử sơ thấm và phúc thẩm trong tố tụng hình sự đặt ra một quan điểm chủ đạo, mang tính bắt buộc, phản ánh quan điểm định hướng của Nhà nước trong việc tổ chức tố tụng hình sự. Việc quy định nguyên tắc này trong pháp luật TTHS nhăm mục tiêu hướng đến việc giải quyết các vụ án hình sự * Nguyên Văn Huyén (2002), “Thẩm quyển của Tia án các cấp theo luật tô tụng hình sự Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ Luật học, Hà Nội, tr. > Tran Đức Kiên (2020), “Pham vi xét xử phúc thẩm theo Luật tổ tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Tòa án nhân dân cấp cao tai Đà Nang”, Luận văn thạc sĩ luật học, tr. một cách chính xác và hiệu quả, bảo vệ quyền lợi của Nhà nước và đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và tô chức.

Với tính chất là cấp xét xử đầu tiên, trong giai đoạn xét xử sơ thâm, Tòa án xem xét và giải quyết mọi vấn đề của vụ án và đưa ra phán quyết thông qua bản án hoặc quyết định. Bản án/quyết định sơ thâm được tuyên tại cấp sơ thâm sẽ không lập tức có hiệu lực mà có thé bị kháng cáo hoặc kháng nghị bởi các chủ thé có quyền/thâm quyên theo quy định của pháp luật TTHS và phải hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị, bản án/quyết định sơ thắm mới có hiệu lực pháp luật. Xét xử phúc thâm với tinh chất là cap xét xử thứ hai được tiến hành ở Tòa án cấp trên trực tiếp. Toà án cấp này xem xét lại vụ án khi bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp sơ thấm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo hoặc kháng nghị.

Mục tiêu của hoạt động xét xử ở cấp phúc thâm là kiểm tra tính có căn cứ, hợp pháp và khắc phục những sai sót của cấp sơ thẩm nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân. Quá trình xét xử phúc thẩm 1a bắt buộc khi bản án sơ thâm bị kháng cáo hoặc kháng nghị để đảm bảo rằng các chủ thé có quyén/tham quyền có cơ hội đưa ra ý kiến sửa đổi, bổ sung hoặc phản đối bất kỳ nội dung nào của bản án, quyết định sơ thâm. Đối tượng xem xét của quá trình xét xử phúc thầm có thé là toàn bộ hoặc một phần của nội dung của BAST đã được tuyên và bị kháng cáo, kháng nghị. Trong trường hợp có kháng cáo về các vấn đề chưa được xét xử ở cấp sơ thâm, Tòa án cấp phúc thâm không có trách nhiệm phải giải quyết.

Mặc dù vậy, Tòa án cấp phúc thâm cũng có thể xem xét các nội dung khác không bị kháng cáo, kháng nghị và giải quyết những nội dung không nằm trong phạm vi kháng cáo, kháng nghị này trong một số trường hợp đặc biệt, ví dụ như trường hợp có sự xuất hiện của chứng cứ mới có thê làm thay đổi quyết định của Toa án, HĐXXPT phải xem xét, đánh giá các chứng cứ mới này và thé hiện vai trò giám sát xét xử của Tòa án câp trên đôi với Tòa án câp dưới. 10 HĐXXPT sẽ kiểm tra tính hợp pháp, căn cứ của bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật. Qua việc xem xét dé phat hién, khac phục va sửa chữa các sai sót trong quá trình xét xử sơ thấm, Tòa án cấp trên cũng hướng dẫn Tòa án cấp dưới, đảm bảo việc áp dụng pháp luật đúng đắn và nhất quán giữa các cấp. Trong quá trình xét xử phúc thâm, Hội đồng xét xử phúc thâm có các quyên sau: (i) không chấp nhận kháng cáo, kháng nghị và giữ nguyên ban án sơ thẩm; (ii) Sửa bản án sơ thâm; (iii) Hủy ban án sơ thâm và chuyên hồ sơ vụ án dé xét xử lại hoặc điều tra lại; và (iv) Huy bản án so tham va dinh chi vu an.

Nhìn chung, nguyên tắc xét xử hai cấp là một trong những nguyên tắc được áp dụng phố biến trong hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia trên thé giới, theo đó, BAST nếu bị kháng cáo, kháng nghị sẽ được xét xử lại ở cấp thứ hai — cấp phúc thâm nhằm đảm bảo việc xem xét thận trọng và chính xác nội dung của BAST, bảo đảm quyền lợi của Nhà nước và quyên, lợi ích hợp pháp của công dân. Tuy nhiên, có một nguyên tắc quan trọng trong việc xét xử phúc thâm trên thế giới đó là: “Phúc thẩm không phải là xét xử lại vụ án”." Tức là, tòa phúc thâm thường không xem xét nhân chứng mới hoặc băng chứng mới mà thường dựa trên các lập luận cho rằng có sai sót trong thủ tục xét xử hoặc sai sót trong cách giải thích luật của thâm phán. Thậm chí, tại hầu hết các bang ở Mỹ, chỉ bị đơn mới có quyền kháng cáo (Một số Lệ ^ bang trao cho bên công tô quyền kháng cáo có giới hạn để xác định một số điểm nhất định). Nguyên tắc này cũng được áp dụng tại Việt Nam khi việc xét xử của HĐXX tại cấp phúc thấm có tính kiểm tra, đánh giá đối với tính hợp pháp và hợp lý của bản án sơ thâm chưa có hiệu lực pháp luật nhằm khắc phục kịp ° Nguyên văn: “An appeal is not a retrial”.

Xem thêm: American Bar Association (2021), “How Court work”, tai: https://www.org/groups/public_education/resources/law_related_education_network/how_ court s_work/appeals/ vao ngay 05/02/2024. 11 thời những thiếu sót, vi phạm của Tòa án cấp dưới và tạo tiền lệ, hướng dẫn để các Tòa cấp dưới tham khảo và áp dụng. Trên cơ sở xem xét kháng cáo, kháng nghị và quá trình xét xử phúc thâm, pháp luật TTHS đặt ra một số quyền han cụ thé của HĐXXPT đối với bản án sơ thấm, trong đó bao gồm việc sửa ban án sơ thầm hoặc hủy bản án sơ thẩm. Bên cạnh nguyên tắc hai cấp xét xử, quyết định của HDXXPT đối với ban án sơ thâm van cần đảm bảo các nguyên tắc cơ bản khác của pháp luật TTHS, cũng như quyên và lợi ích hợp pháp hợp pháp của các chủ thể có liên quan.

* Lý luận về thẩm quyên hiy bản án hình sự sơ thầm Việc hủy bản án hình sự sơ thấm nhìn chung làm cho một bản án được xét xử bởi Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực thi hành trở nên không có giá trị (6 cap phúc thâm) hoặc đã có hiệu lực thi hành trở nên không có giá trị (ở cấp giám đốc thâm, tái thâm). Việc hủy bản án có thé áp dụng với từng phần hoặc toàn bộ bản án. Nguyên nhân dẫn đến sự tồn tại của quy định này nằm ở việc đảm bảo rằng quyền của các đương sự trong vụ án hình sự. Cụ thể, khi các đương sự phát hiện “lỗi” của HDXX, cơ quan điều tra hoặc các bên liên quan dẫn đến việc quyết định xét xử của Tòa cấp dưới gây ra sự thiếu công bang cho họ, họ có thé kháng cáo dé HDXXPT xem xét kỹ lưỡng một lần nữa quyết định của HĐXXST.