Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI CỦA TÒA ÁN 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của việc quy định về thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án 1. Khái niệm thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án Thẩm quyền của Tòa án là một khái niệm pháp lý bao hàm nhiều khía cạnh, mang tính lịch sử cụ thể, quy định phạm vi xem xét và ra quyết định của Tòa án. Nội dung của nó do các điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và các điều kiện khác quyết định.
Thẩm quyền giải quyết tranh chấp KD, TM của Tòa án là một nội dung cụ thể thuộc thẩm quyền dân sự của Tòa án. Việc xác định thẩm quyền của Tòa án trong việc giải quyết các tranh chấp KD, TM sẽ giúp cho các Tòa án chủ động trong xét xử, tránh hiện tượng đùn đẩy trách nhiệm. Mặt khác, nó đảm bảo việc xét xử được chính xác, khách quan, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự. Do đó, việc nghiên cứu và đưa ra một khái niệm khoa học, đúng đắn về thẩm quyền giải quyết tranh chấp KD, TM của Tòa án có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định quyền hạn cụ thể của Tòa án khi thụ lý, xét xử các tranh chấp về KD, TM.
Trước hết, dưới góc độ ngôn ngữ, Từ điển Tiếng Việt giải thích “thẩm quyền” là “quyền xem xét để kết luận và định đoạt một vấn đề theo pháp luật” [39, tr. Theo đó, “thẩm quyền” được hiểu theo nghĩa chung nhất là quyền của một tổ chức, cá nhân tự mình nhìn nhận, đánh giá sự việc và đưa ra phán quyết để giải quyết một vấn đề nào đó phù hợp với quy định của pháp luật. Trong khi đó, về phương diện pháp lý, theo Từ điển luật học thì “thẩm quyền” là “tổng hợp các quyền và nghĩa vụ hành động, quyết định của các cơ 7 quan, tổ chức thuộc bộ máy Nhà nước do luật pháp quy định” [23, tr. Từ đó cho thấy, khái niệm thẩm quyền bao hàm hai nội dung chính là quyền hành động và quyền quyết định.
Quyền hành động là quyền được làm những công việc nhất định, còn quyền quyết định là quyền hạn giải quyết công việc đó trong phạm vi pháp luật cho phép. Bên cạnh đó, ở một số nước trên thế giới, thuật ngữ này cũng được sử dụng với nghĩa tương tự. Chẳng hạn, theo Từ điển luật học của Cộng hòa Pháp, “thẩm quyền”được hiểu là khả năng mà pháp luật trao cho cơ quan công quyền hoặc cơ quan tài phán thực hiện công việc nhất định hoặc thẩm cứu và xét xử một vụ kiện. Còn trong Từ điển luật học của Hoa Kỳ, “thẩm quyền” được hiểu là khả năng cơ bản và tối thiểu để cơ quan công quyền xem xét và giải quyết một việc gì theo pháp luật.
Như vậy, có thể nhận định rằng, dù chúng ta tiếp cận dưới góc độ nào thì “thẩm quyền” luôn bao hàm 2 nội dung cơ bản đó là: quyền xem xét giải quyết các vụ việc trong phạm vi pháp luật cho phép và quyền hạn trong việc ra các quyết định khi giải quyết vụ việc đó. Dựa trên những nội dung cơ bản về thẩm quyền, một số nhà nghiên cứu luật học cũng đã tiếp cận khái niệm “thẩm quyền của Tòa án” như sau: “Thẩm quyền của Tòa án là một thể thống nhất bao gồm hai yếu tố có liên quan chặt chẽ với nhau đó là thẩm quyền về hình thức và thẩm quyền về nội dung. Thẩm quyền về hình thức thể hiện ở quyền hạn xem xét và phạm vi xem xét của Tòa án (thẩm quyền xét xử và phạm vi xét xử), còn thẩm quyền về nội dung thể hiện ở thẩm quyền giải quyết, quyết định của Tòa án đối với những vấn đề đã được xem xét” [11, tr. Theo khái niệm đó, TS.
Nguyễn Đức Mai đã chỉ ra rằng, “thẩm quyền của Tòa án” bao hàm hai yếu tố cơ bản đó là thẩm quyền về hình thức và thẩm quyền về nội dung có mối liên hệ mật thiết với nhau. Hay nói một cách khác, quyền hạn, 8 phạm vi xem xét của Tòa án và quyền quyết định của Tòa án luôn nằm trong một chỉnh thể thống nhất với nhau. Đồng thời, theo Th.S Nguyễn Văn Tiến đã nêu ra quan điểm trong bài viết của mình về “thẩm quyền của Tòa án” đó là: “Phạm vi, giới hạn của hoạt động Tòa án và quyền năng pháp lý của Tòa án có mối liên hệ chặt chẽ với nhau tạo thành thẩm quyền của Tòa án. Thẩm quyền của Tòa án bao gồm: thẩm quyền xét xử, phạm vi - giới hạn xét xử và quyền hạn quyết định của Tòa án” [28, tr.
Từ những phân tích trên về thẩm quyền và thẩm quyền của Tòa án, chúng ta có thể hiểu một cách chung nhất: “Thẩm quyền của Tòa án là quyền năng được pháp luật quy định cho Toà án trong việc xem xét, giải quyết một vụ việc cụ thể trong các lĩnh vực như hành chính, hình sự hay dân sự, nhằm đưa ra những bản án, quyết định hợp pháp góp phần bảo đảm, hài hòa và ổn định trật tự xã hội”. Thẩm quyền của Tòa án bao gồm nhiều nội dung, được xem xét dưới nhiều góc độ như thẩm quyền về hình sự, thẩm quyền về hành chính và trong đó có thẩm quyền về dân sự. Mỗi loại thẩm quyền tạo ra những giới hạn khác nhau cho phạm vi hoạt động của Tòa án. Trên thế giới về cơ bản các nhà lý thuyết về tố tụng của các nước theo hệ thống pháp luật châu Âu lục địa và các nước theo hệ thống pháp luật Anh - Mỹ đều đề cập thẩm quyền của Tòa án trong tố tụng dân sự dưới hai góc độ là thẩm quyền theo loại việc và thẩm quyền theo phạm vi lãnh thổ.
Ở Việt Nam, xuất phát từ những đặc thù về tổ chức hệ thống Tòa án cho nên thẩm quyền của Tòa án trong tố tụng dân sự cũng có những điểm khác biệt. Khái niệm thẩm quyền của Tòa án được tiếp cận dưới ba góc độ là thẩm quyền theo loại việc, thẩm quyền của Tòa án các cấp và thẩm quyền của Tòa án theo lãnh thổ. 9 Theo Điều 1 BLTTDS năm 2004 thì các Tòa án Việt Nam không chỉ giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự mà cả những vụ việc khác phát sinh từ quan hệ pháp luật có cùng tính chất như những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình, quan hệ pháp luật KD, TM và quan hệ pháp luật lao động. Vì vậy, vụ việc dân sự thuộc thẩm quyền dân sự của Tòa án bao gồm các vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, KD, TM và lao động.
Trên cơ sở đó, thẩm quyền dân sự của Tòa án được định nghĩa như sau: Thẩm quyền dân sự của Tòa án là quyền xem xét giải quyết các vụ việc dân sự và quyền hạn ra các quyết định khi xem xét giải quyết các vụ việc đó theo thủ tục tố tụng dân sự của Tòa án. Như vậy, thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án là một bộ phận cấu thành nên thẩm quyền dân sự của Tòa án. Do đó, nếu đặt khái niệm thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án trong mối tương quan với khái niệm thẩm quyền dân sự của Tòa án thì khái niệm “thẩm quyền dân sự của Tòa án” là khái niệm gốc, còn khái niệm “thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án” là khái niệm phái sinh từ khái niệm đó. Thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án là một loại thẩm quyền dân sự chuyên biệt thuộc thẩm quyền dân sự chung của Tòa án.
Thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án cũng mang hai nội dung chính là quyền hành động và quyền quyết định của Tòa án trong giải quyết các tranh chấp KD, TM. Từ đó, có thể rút ra kết luận như sau: Thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án là quyền của Tòa án trong việc xem xét giải quyết các tranh chấp KD, TM và quyền hạn ra các quyết định khi xem xét giải quyết các tranh chấp KD, TM đó theo thủ tục tố tụng dân sự. Đặc điểm thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án Thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM là một loại thẩm quyền dân sự cụ thể của Tòa án. Vì vậy, trước hết nó mang những đặc điểm chung của thẩm quyền dân sự của Tòa án đó là: - Phạm vi xem xét và ra quyết định của Tòa án khi giải quyết các tranh chấp KD, TM được giới hạn bởi yêu cầu của đương sự.
Khi giải quyết tranh chấp KD, TM Tòa án không được quyền xem xét và ra quyết định vượt quá yêu cầu của đương sự. - Khác với thẩm quyền hình sự hay thẩm quyền hành chính của Tòa án được giải quyết theo thủ tục tố tụng hình sự hoặc tố tụng hành chính thì thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án được thực hiện theo thủ tục tố tụng dân sự, mà cụ thể là thủ tục giải quyết vụ án dân sự. Vì vậy, ngoài việc tuân thủ các nguyên tắc chung về tố tụng thì Tòa án khi xem xét, giải quyết các tranh chấp KD, TM phải tôn trọng và đảm bảo quyền tự thỏa thuận, quyền tự định đoạt của đương sự theo đúng quy định của pháp luật. Bên cạnh mang những đặc điểm chung về thẩm quyền dân sự của Tòa án thì thẩm quyền giải quyết các tranh chấp KD, TM của Tòa án còn thể hiện những đặc điểm riêng cơ bản đó là: - Thứ nhất: Chủ thể của tranh chấp KD, TM phát sinh chủ yếu giữa các thương nhân với nhau.
Theo quy định tại khoản 1 Điều 6 Luật thương mại 2005: “Thương nhân bao gồm tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh” [17, tr. Trên cơ sở đó, thương nhân mang những đặc điểm riêng biệt là chủ thể phải thực hiện hành vi thương mại một cách độc lập mang danh nghĩa của chính mình và vì lợi ích của bản thân mình. Đồng thời, thương nhân phải có năng lực hành vi thương mại và có đăng ký kinh doanh. 11 Năng lực hành vi thương mại của thương nhân là khả năng của thương nhân bằng những hành vi của chính bản thân mình để xác lập và thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý.