Nghiên cứu thái độ của sĩ phu Bắc Hà đối với phong trào Tây Sơn (1771-1802) tại Đại học Quốc gia ...

Luận văn thạc sĩ phân tích thái độ của sĩ phu Bắc Hà đối với phong trào Tây Sơn từ 1771 đến 1802, khám phá bối cảnh lịch sử và văn hóa.

• Tác giả: Đinh Thị Hằng Nga
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Văn Quân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn (1771 - 1802)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT BỐI CẢNH LỊCH SỬ CUỐI THẾ KỶ XVIII
• 1.1. Khủng hoảng xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII
• 1.2. Vài nét về phong trào Tây Sơn
• 1.2.1. Tây Sơn dựng cờ khởi nghĩa, đánh đổ chế độ chúa Nguyễn ở Đàng Trong, chính quyền Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài
• 1.3. Kháng chiến chống quân xâm lược bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc
• 1.4. Xây dựng lại giang san
• 1.5. Chính sách đối ngoại với nhà Thanh
• 2. CHƯƠNG 2: KHUYNH HƯỚNG TƯ TƯỞNG CỦA SĨ PHU BẮC HÀ VỚI PHONG TRÀO TÂY SƠN (1771-1802)
• 2.1. Các sĩ phu Bắc Hà thời Tây Sơn
• 2.2. Quan niệm chung về sĩ phu
• 2.3. Sĩ phu Bắc Hà trong thời Tây Sơn
• 2.4. Thái độ ủng hộ Tây Sơn
• 2.5. Đoàn Nguyễn Tuấn
• 2.6. Nguyễn Gia Phan
• 2.7. Nguyễn Huy Lượng
• 2.8. Phan Huy Ích
• 2.9. Ngô Thì Nhậm
• 2.10. Khuynh hướng chống Tây Sơn, không ủng hộ Tây Sơn, muốn phục hưng triều Lê - Trịnh
• 2.11. Lê Quýnh
• 2.12. Ngô Thì Chí. Thái độ không rõ ràng
• 2.13. Nguyễn Huy Tự
• 2.14. Bùi Huy Bích
• 2.15. Phạm Nguyễn Du
• 2.16. Ngô Thì Đạo
• 2.17. Bùi Dương Lịch
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÓNG GÓP CỦA SĨ PHU BẮC HÀ VỚI PHONG TRÀO TÂY SƠN
• 3.1. Chính trị
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thái độ sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn

Phong trào Tây Sơn (1771-1802) là một trong những sự kiện lịch sử quan trọng trong lịch sử Việt Nam. Thái độ của sĩ phu Bắc Hà đối với phong trào này phản ánh những biến động trong xã hội và chính trị thời kỳ đó. Các sĩ phu Bắc Hà, với tư tưởng Nho giáo, đã có những quan điểm khác nhau về phong trào Tây Sơn, từ ủng hộ đến phản đối. Nghiên cứu thái độ này giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử và vai trò của sĩ phu Bắc Hà trong việc định hình lịch sử Việt Nam.

1.1. Bối cảnh lịch sử và xã hội cuối thế kỷ XVIII

Cuối thế kỷ XVIII, Việt Nam đối mặt với nhiều khủng hoảng xã hội. Chế độ phong kiến suy yếu, các cuộc khởi nghĩa nổ ra khắp nơi. Phong trào Tây Sơn xuất hiện như một phản ứng trước tình hình này. Các sĩ phu Bắc Hà, với tư tưởng Nho giáo, đã phải đối mặt với sự lựa chọn giữa việc ủng hộ phong trào hay giữ vững lòng trung thành với triều đình Lê - Trịnh.

1.2. Vai trò của sĩ phu Bắc Hà trong phong trào Tây Sơn

Sĩ phu Bắc Hà đóng vai trò quan trọng trong việc định hình thái độ và hành động của phong trào Tây Sơn. Một số sĩ phu như Ngô Thì Nhậm đã ủng hộ phong trào, trong khi những người khác lại muốn phục hưng triều Lê - Trịnh. Sự phân hóa này cho thấy sự đa dạng trong tư tưởng và quan điểm của sĩ phu Bắc Hà.

II. Thách thức và vấn đề trong thái độ của sĩ phu Bắc Hà

Thái độ của sĩ phu Bắc Hà đối với phong trào Tây Sơn không chỉ đơn thuần là ủng hộ hay phản đối. Nhiều thách thức và vấn đề đã ảnh hưởng đến quan điểm của họ. Sự phân chia giữa các nhóm sĩ phu, cùng với áp lực từ chính quyền và xã hội, đã tạo ra một bức tranh phức tạp về thái độ của họ.

2.1. Sự phân hóa trong tư tưởng sĩ phu Bắc Hà

Trong bối cảnh phong trào Tây Sơn, sĩ phu Bắc Hà không đồng nhất trong quan điểm. Một số người ủng hộ phong trào vì thấy được tiềm năng thay đổi xã hội, trong khi những người khác lại lo ngại về sự bất ổn và mất mát văn hóa truyền thống.

2.2. Áp lực từ chính quyền và xã hội

Chính quyền Lê - Trịnh đã tạo ra nhiều áp lực đối với sĩ phu Bắc Hà, khiến họ phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đưa ra quyết định ủng hộ hay phản đối phong trào Tây Sơn. Sự đe dọa từ quân đội và các cuộc thanh trừng chính trị đã khiến nhiều sĩ phu phải giữ im lặng.

III. Phương pháp và giải pháp của sĩ phu Bắc Hà đối với phong trào Tây Sơn

Sĩ phu Bắc Hà đã áp dụng nhiều phương pháp và giải pháp khác nhau để đối phó với phong trào Tây Sơn. Một số người đã chọn cách tham gia trực tiếp, trong khi những người khác lại tìm cách duy trì sự trung thành với triều đình. Những phương pháp này phản ánh sự đa dạng trong cách tiếp cận của sĩ phu Bắc Hà.

3.1. Tham gia trực tiếp vào phong trào

Nhiều sĩ phu Bắc Hà đã tham gia trực tiếp vào phong trào Tây Sơn, đóng góp sức lực và trí tuệ để xây dựng một xã hội mới. Họ đã thấy được tiềm năng của phong trào trong việc thay đổi tình hình xã hội và chính trị.

3.2. Duy trì lòng trung thành với triều đình

Một số sĩ phu khác lại chọn cách duy trì lòng trung thành với triều đình Lê - Trịnh, hy vọng vào việc phục hưng triều đại này. Họ tin rằng việc giữ vững truyền thống sẽ giúp bảo vệ văn hóa và bản sắc dân tộc.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thái độ sĩ phu Bắc Hà

Nghiên cứu thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn không chỉ có giá trị lịch sử mà còn có thể áp dụng vào việc giảng dạy và nghiên cứu hiện nay. Những kết quả này giúp hiểu rõ hơn về vai trò của sĩ phu trong việc định hình lịch sử Việt Nam.

4.1. Giá trị lịch sử của nghiên cứu

Nghiên cứu thái độ của sĩ phu Bắc Hà giúp làm sáng tỏ những khía cạnh quan trọng trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Nó cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự phân hóa trong tư tưởng và hành động của sĩ phu trong bối cảnh biến động.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy lịch sử

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh trong việc giảng dạy lịch sử Việt Nam. Nó giúp học sinh hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử và vai trò của sĩ phu Bắc Hà trong phong trào Tây Sơn.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về thái độ sĩ phu Bắc Hà

Kết luận về thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn cho thấy sự đa dạng trong tư tưởng và hành động của họ. Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo về lịch sử Việt Nam, đặc biệt là trong việc tìm hiểu vai trò của sĩ phu trong các phong trào lịch sử.

5.1. Tóm tắt những điểm chính

Thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn phản ánh sự phân hóa trong tư tưởng và áp lực từ xã hội. Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng sĩ phu không chỉ là những người bảo vệ truyền thống mà còn là những người có khả năng thích ứng với thay đổi.

5.2. Hướng nghiên cứu tương lai

Nghiên cứu về thái độ của sĩ phu Bắc Hà có thể được mở rộng để tìm hiểu sâu hơn về các nhân vật cụ thể và vai trò của họ trong phong trào Tây Sơn. Điều này sẽ giúp làm rõ hơn về sự đóng góp của sĩ phu trong lịch sử Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cuối thế kỷ XVIII, xã hội Việt Nam trải qua khủng hoảng sâu sắc với sự chia cắt đất nước thành hai miền Đàng Ngoài và Đàng Trong, cùng với sự suy thoái của chế độ phong kiến Lê - Trịnh và Nguyễn. Tình trạng bất ổn chính trị, kinh tế trì trệ, đời sống nhân dân khốn khó đã tạo điều kiện cho các phong trào khởi nghĩa nông dân bùng nổ, trong đó nổi bật nhất là phong trào Tây Sơn (1771-1802). Phong trào này không chỉ đánh đổ các thế lực phong kiến thối nát mà còn bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc trước các cuộc xâm lược của Xiêm và Thanh.

Luận văn tập trung nghiên cứu thái độ của sĩ phu Bắc Hà – tầng lớp trí thức có ảnh hưởng lớn trong xã hội phong kiến – đối với phong trào Tây Sơn trong giai đoạn 1771-1802. Qua đó, luận văn làm rõ các khuynh hướng tư tưởng, cách thức phản ứng của sĩ phu Bắc Hà, đồng thời đánh giá sự đóng góp của họ đối với phong trào Tây Sơn và sự nghiệp xây dựng đất nước. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào lãnh thổ Đàng Ngoài, với nguồn tư liệu phong phú từ các thư tịch cổ và công trình nghiên cứu lịch sử.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ các khía cạnh lịch sử cuối thế kỷ XVIII, góp phần bổ sung kiến thức cho giảng dạy lịch sử trung học và nâng cao hiểu biết về vai trò của tầng lớp trí thức trong các biến động lịch sử. Theo ước tính, có khoảng 103 sĩ phu Bắc Hà được khảo sát về thái độ chính trị trong giai đoạn này, với các khuynh hướng ủng hộ, chống đối hoặc trung lập đối với phong trào Tây Sơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết về xã hội học lịch sử và tư tưởng chính trị trong xã hội phong kiến Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Hai khung lý thuyết chính bao gồm:

1. Lý thuyết về tầng lớp trí thức (sĩ phu) trong xã hội phong kiến: Khái niệm sĩ phu được hiểu là những người có học vấn, có tiết tháo, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển văn hóa, chính trị xã hội. Sĩ phu được phân thành các nhóm: hiển nho (quan lại đỗ đạt), ẩn nho (ẩn sĩ, trí thức không làm quan), và nho sĩ chưa đỗ đạt. Lý thuyết này giúp phân tích vai trò, vị trí xã hội và tư tưởng của sĩ phu Bắc Hà trong bối cảnh lịch sử.

2. Lý thuyết về phản ứng xã hội và thái độ chính trị: Áp dụng để phân loại thái độ của sĩ phu Bắc Hà trước phong trào Tây Sơn thành ba khuynh hướng chính: ủng hộ, chống đối và không rõ ràng. Lý thuyết này giúp giải thích nguyên nhân, điều kiện tác động đến sự lựa chọn thái độ của từng nhóm sĩ phu.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng gồm: sĩ phu, phong trào Tây Sơn, thái độ chính trị, triều đại phong kiến, khởi nghĩa nông dân, ngoại giao phong kiến.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử kết hợp với phương pháp logic, thống kê, phân tích, tổng hợp và so sánh.

• Nguồn dữ liệu: Bao gồm hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là các thư tịch cổ đã được dịch sang chữ Quốc ngữ như Đại Nam thực lục, Hoàng Lê nhất thống chí, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Lịch triều hiến chương loại chí. Nhóm thứ hai là các công trình nghiên cứu lịch sử, bài báo khoa học liên quan đến phong trào Tây Sơn và tầng lớp sĩ phu Bắc Hà cuối thế kỷ XVIII.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát 103 sĩ phu Bắc Hà có hoạt động chính trị trong giai đoạn 1771-1802, được lựa chọn dựa trên tiêu chí sinh sống tại Bắc Hà, đỗ đạt khoa cử hoặc có uy tín văn học, có ảnh hưởng xã hội.

• Phương pháp phân tích: Phân tích định tính về tư tưởng, thái độ chính trị của sĩ phu qua các tài liệu lịch sử và thơ văn; phân tích định lượng qua thống kê số lượng sĩ phu theo từng khuynh hướng thái độ; so sánh với các nghiên cứu lịch sử khác để làm rõ bối cảnh và ý nghĩa.

• Timeline nghiên cứu: Tập trung vào giai đoạn 1771-1802, có đề cập đến một số sự kiện trước và sau thời kỳ này để làm rõ diễn biến tư tưởng và chính trị của sĩ phu Bắc Hà.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn: Trong tổng số 103 sĩ phu được khảo sát, khoảng 19,4% ủng hộ Tây Sơn, 45% chống đối, còn lại có thái độ không rõ ràng hoặc trung lập. Số liệu này cho thấy sự phân hóa sâu sắc trong tầng lớp trí thức Bắc Hà trước biến động lịch sử.

2. Đặc điểm của nhóm ủng hộ Tây Sơn: Những sĩ phu này thường là những người thức thời, nhạy cảm với sự nghiệp dân tộc, sẵn sàng từ bỏ truyền thống trung quân với triều Lê - Trịnh để hợp tác với Tây Sơn. Họ giữ các chức vụ quan trọng trong triều Tây Sơn như Phan Huy Ích, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Thiếp, Nguyễn Đề. Ví dụ, Phan Huy Ích được giao trọng trách ngoại giao với nhà Thanh, Nguyễn Thiếp làm Viện trưởng Viện Sùng chính, thúc đẩy văn hóa chữ Nôm.

3. Nhóm chống đối Tây Sơn: Chiếm đa số, nhóm này gồm các sĩ phu trung thành với triều Lê - Trịnh, coi Tây Sơn là kẻ cướp ngôi, phản bội truyền thống. Họ phản ứng gay gắt với những người hợp tác với Tây Sơn, thể hiện qua các thư từ, bài thơ và hành động chính trị. Ví dụ, Ngô Tưởng Đạo và Ngô Thì Chí là những người chống đối nổi bật.

4. Nhóm thái độ không rõ ràng hoặc trung lập: Một bộ phận sĩ phu chọn cách ẩn mình, không tham gia chính trị hoặc giữ thái độ thận trọng, tránh rơi vào thế đối đầu trực tiếp. Họ thường là những người có quan điểm phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố xã hội và cá nhân.

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa thái độ của sĩ phu Bắc Hà phản ánh sự khủng hoảng về tư tưởng và chính trị trong xã hội phong kiến cuối thế kỷ XVIII. Nguyên nhân chủ yếu là do sự sụp đổ của trật tự phong kiến truyền thống, sự xuất hiện của phong trào Tây Sơn với tư tưởng mới mẻ, và áp lực từ các thế lực ngoại bang.

Nhóm ủng hộ Tây Sơn thể hiện sự thức thời, nhận thức rõ vai trò của phong trào trong việc giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước mới. Họ đã góp phần quan trọng trong việc củng cố chính quyền Tây Sơn, phát triển văn hóa, giáo dục và ngoại giao. Ngược lại, nhóm chống đối giữ vững truyền thống trung quân, coi Tây Sơn là phản nghịch, dẫn đến mâu thuẫn nội bộ sâu sắc.

Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu lịch sử khác về sự phân hóa trong tầng lớp trí thức Việt Nam thời kỳ này, đồng thời làm rõ hơn vai trò đa chiều của sĩ phu Bắc Hà trong lịch sử. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ sĩ phu theo từng thái độ và bảng liệt kê các nhân vật tiêu biểu theo từng nhóm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu chuyên sâu về vai trò sĩ phu trong các biến động lịch sử: Đề xuất các dự án nghiên cứu tiếp theo tập trung vào phân tích chi tiết từng cá nhân, nhóm sĩ phu để hiểu rõ hơn về ảnh hưởng của họ đối với lịch sử Việt Nam. Thời gian thực hiện: 2-3 năm. Chủ thể: các viện nghiên cứu lịch sử, trường đại học.

2. Phát triển tài liệu giảng dạy lịch sử trung học dựa trên kết quả nghiên cứu: Biên soạn sách giáo khoa, tài liệu tham khảo giúp học sinh hiểu sâu sắc về phong trào Tây Sơn và vai trò của sĩ phu Bắc Hà. Mục tiêu nâng cao nhận thức lịch sử và tinh thần dân tộc. Thời gian: 1-2 năm. Chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các nhà xuất bản.

3. Tổ chức hội thảo khoa học quốc gia và quốc tế về lịch sử cuối thế kỷ XVIII: Tạo diễn đàn trao đổi, cập nhật các nghiên cứu mới, thúc đẩy hợp tác nghiên cứu đa ngành. Thời gian: hàng năm. Chủ thể: các trường đại học, viện nghiên cứu.

4. Bảo tồn và số hóa nguồn tư liệu lịch sử liên quan đến sĩ phu và phong trào Tây Sơn: Đảm bảo nguồn tư liệu quý được lưu giữ, dễ dàng tiếp cận cho nghiên cứu và giáo dục. Thời gian: 3-5 năm. Chủ thể: thư viện quốc gia, bảo tàng lịch sử.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên và học sinh trung học phổ thông: Luận văn cung cấp kiến thức lịch sử chi tiết, giúp giáo viên giảng dạy và học sinh hiểu sâu sắc về phong trào Tây Sơn và vai trò của sĩ phu Bắc Hà, từ đó nâng cao chất lượng học tập.

2. Nghiên cứu sinh, học giả lịch sử: Tài liệu tham khảo quý giá cho các nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII, đặc biệt về tầng lớp trí thức và các biến động chính trị xã hội.

3. Nhà quản lý giáo dục và chính sách văn hóa: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chương trình giảng dạy, chính sách bảo tồn di sản văn hóa và phát huy giá trị lịch sử dân tộc.

4. Cộng đồng yêu thích lịch sử và văn hóa Việt Nam: Giúp hiểu rõ hơn về giai đoạn lịch sử quan trọng, góp phần nâng cao nhận thức và lòng tự hào dân tộc.

Câu hỏi thường gặp

1. Sĩ phu Bắc Hà là ai và vai trò của họ trong xã hội phong kiến?
   Sĩ phu Bắc Hà là tầng lớp trí thức có học vấn, đỗ đạt khoa cử, đóng vai trò quan trọng trong quản lý, giáo dục và duy trì văn hóa xã hội phong kiến. Họ là những người có ảnh hưởng lớn đến tư tưởng và chính trị thời kỳ cuối thế kỷ XVIII.

2. Tại sao sĩ phu Bắc Hà có thái độ khác nhau đối với phong trào Tây Sơn?
   Do sự phân hóa về tư tưởng, lợi ích giai cấp và quan điểm chính trị. Một số sĩ phu nhận thấy Tây Sơn là lực lượng cứu nước, nên ủng hộ; số khác trung thành với triều Lê - Trịnh nên chống đối; còn lại giữ thái độ thận trọng hoặc không rõ ràng.

3. Phong trào Tây Sơn có những thành tựu gì nổi bật?
   Phong trào Tây Sơn đã đánh đổ các thế lực phong kiến thối nát, thống nhất đất nước, đánh bại quân xâm lược Xiêm và Thanh, đồng thời thực hiện các chính sách phục hồi kinh tế, phát triển văn hóa và thiết lập quan hệ ngoại giao hòa hiếu.

4. Các sĩ phu ủng hộ Tây Sơn đã đóng góp như thế nào?
   Họ tham gia vào bộ máy chính quyền Tây Sơn, đảm nhiệm các chức vụ quan trọng trong ngoại giao, giáo dục, văn hóa và quân sự. Ví dụ, Phan Huy Ích và Ngô Thì Nhậm giữ vai trò ngoại giao với nhà Thanh, Nguyễn Thiếp thúc đẩy phát triển chữ Nôm và giáo dục.

5. Luận văn có thể ứng dụng như thế nào trong giảng dạy lịch sử?
   Luận văn cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết, giúp giáo viên và học sinh hiểu rõ bối cảnh lịch sử, vai trò của sĩ phu và phong trào Tây Sơn, từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.

Kết luận

• Luận văn làm sáng tỏ thái độ đa dạng của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn, phân tích rõ ba khuynh hướng chính: ủng hộ, chống đối và trung lập.
• Đóng góp quan trọng trong việc làm rõ vai trò của tầng lớp trí thức trong các biến động lịch sử cuối thế kỷ XVIII, đặc biệt trong sự nghiệp giải phóng và xây dựng đất nước.
• Kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo cho giảng dạy lịch sử trung học và nghiên cứu học thuật.
• Đề xuất các giải pháp phát triển nghiên cứu, bảo tồn tư liệu và nâng cao nhận thức lịch sử trong cộng đồng.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu, giáo viên và học sinh tiếp tục khai thác, vận dụng kết quả nghiên cứu để phát huy giá trị lịch sử dân tộc.

Khởi động các dự án nghiên cứu chuyên sâu, biên soạn tài liệu giảng dạy mới và tổ chức hội thảo khoa học nhằm phổ biến rộng rãi kết quả nghiên cứu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐINH THỊ HẰNG NGA THÁI ĐỘ CỦA SĨ PHU BẮC HÀ VỚI PHONG TRÀO TÂY SƠN (1771 - 1802) LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Hà Nội - 2016 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐINH THỊ HẰNG NGA THÁI ĐỘ CỦA SĨ PHU BẮC HÀ VỚI PHONG TRÀO TÂY SƠN (1771 - 1802) LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH LỊCH SỬ VIỆT NAM Mã số: 60 22 03 13 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS VŨ VĂN QUÂN Hà Nội - 2016 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu nêu trong luận văn là trung thực. Những kết luận khoa học của luận văn chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả Đinh Thị Hằng Nga TIEU LUAN MOI download : [e-mail] LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành sâu sắc tới PGS.TS Vũ Văn Quân, người đã tận tình hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp này. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn toàn thể thầy, cô giáo Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, thư viện trường, các thầy, cô và các bạn trong tập thể lớp cao học Lịch sử Việt Nam QH-2013 đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn này. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã hỗ trợ, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình tôi học tập, nghiên cứu và làm luận văn. Chân thành cảm ơn Tác giả Đinh Thị Hằng Nga TIEU LUAN MOI download : [e-mail] MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Lời cảm ơn MỤC LỤC . 1 DANH MỤC CÁC BẢNG. 4 CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT BỐI CẢNH LỊCH SỬ CUỐI THẾ KỶ XVIII . Khủng hoảng xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII . Vài nét về phong trào Tây Sơn . Tây Sơn dựng cờ khởi nghĩa, đánh đổ chế độ chúa Nguyễn ở Đàng Trong, chính quyền Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài . Kháng chiến chống quân xâm lược bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc . Xây dựng lại giang san . Chính sách đối ngoại với nhà Thanh . 26 CHƯƠNG 2: KHUYNH HƯỚNG TƯ TƯỞNG CỦA SĨ PHU BẮC HÀ VỚI PHONG TRÀO TÂY SƠN (1771-1802). Các sĩ phu Bắc Hà thời Tây Sơn . Quan niệm chung về sĩ phu . Sĩ phu Bắc Hà trong thời Tây Sơn . Thái độ ủng hộ Tây Sơn . Đoàn Nguyễn Tuấn . Nguyễn Gia Phan . Nguyễn Huy Lượng . Phan Huy Ích . 39 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Ngô Thì Nhậm. Khuynh hướng chống Tây Sơn, không ủng hộ Tây Sơn, muốn phục hưng triều Lê - Trịnh . Lê Quýnh . Ngô Thì Chí. Thái độ không rõ ràng . Nguyễn Huy Tự. Bùi Huy Bích. Phạm Nguyễn Du . Ngô Thì Đạo . Bùi Dương Lịch . 78 CHƯƠNG 3: ĐÓNG GÓP CỦA SĨ PHU BẮC HÀ VỚI PHONG TRÀO TÂY SƠN . Chính trị. 97 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO . 100 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Danh sách các sĩ phu Bắc Hà ủng hộ phong trào Tây Sơn. Danh sách các sĩ phu Bắc Hà chống đối phong trào Tây Sơn . Danh sách các sĩ phu Bắc Hà có thái độ không rõ ràng với phong trào Tây Sơn . 62 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Chế độ phong kiến Việt Nam cực thịnh vào thế kỷ XV, sang thế kỷ XVI, XVII chế độ này đã bộc lộ những dấu hiệu khủng hoảng với sự chia cắt đất nước thành Bắc Triều và Nam Triều rồi Đàng Trong và Đàng Ngoài. Cùng với đó là liên tiếp các cuộc chiến tranh giữa hai miền càng làm xã hội trở nên bất ổn. Hệ quả của nó là hàng loạt các cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra trên phạm vi cả nước. Trong đó, tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa Tây Sơn. Cuộc khởi nghĩa đã giành được thắng lợi vẻ vang trên nhiều phương diện: Đánh đổ các tập đoàn phong kiến đã thối nát, đánh tan quân xâm lược Xiêm - Thanh bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền của dân tộc. Tuy nhiên, sau khi vua Quang Trung mất, chính quyền Tây Sơn lục đục và đó là cơ hội để Nguyễn Ánh đánh bại triều Tây Sơn, lập lên vương triều nhà Nguyễn. Sĩ phu Bắc Hà được nhắc đến nhiều trong giai đoạn cuối thế kỷ XVIII, Trịnh - Nguyễn phân tranh và dưới thời Tây Sơn. Trước hoàn cảnh lịch sử mới, giới nho sĩ Bắc Hà đã buộc phải đứng trước sự lựa chọn mang tính bước ngoặt: Hoặc theo phong trào Tây Sơn để xây dựng nên cơ nghiệp mới nhưng buộc phải “từ bỏ” lòng trung quân đối với chính quyền Lê - Trịnh. Một bộ phận khác nặng lòng với chế độ cũ muốn phục dựng lại nhưng thế và lực yếu ớt. Bên cạnh đó, một bộ phận sĩ phu sống ẩn mình, thờ ơ với thời cuộc. Nghiên cứu về thái độ sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn là một việc làm có ý nghĩa thiết thực, góp phần làm sáng tỏ hơn các khía cạnh của lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII vốn đã đầy biến động. Mặt khác, nghiên cứu thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn còn nhằm giúp cung cấp thông tin, tài liệu, kiến thức cho học sinh trung học phổ thông về thời kỳ trung đại lịch sử Việt Nam. Từ những lý do trên, tác giả quyết định chọn đề tài “Thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn (1771-1802)” làm luận văn tốt nghiệp của mình. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Phong trào Tây Sơn là đề tài lớn, đã thu hút sự chú ý, quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả trong và ngoài nước. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành tìm hiểu, 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nghiên cứu về phong trào Tây Sơn, về lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII trên nhiều phương diện, khía cạnh khác nhau. Những công trình này gồm có các nhóm sau: Nhóm công trình thông sử về lịch sử Việt Nam nói chung và giai đoạn 1771- 1802 nói riêng. Các tác phẩm này đã khái quát bối cảnh lịch sử, các giai đoạn phát triển của lịch sử Việt Nam qua các thời kỳ đồng thời làm rõ những diễn biến chung nhất của “Thời đại Tây Sơn”. Trước hết, phải kể đến các bộ thông sử đồ sộ của triều Nguyễn như Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, tập 1-2, Nxb Giáo dục, Hà Nội; Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, tập I-V, Nxb Thuận Hoá, Huế. Các cuốn sử này đã cho chúng ta cái nhìn khái quát về diễn biến lịch sử sôi động 30 năm cuối thế kỷ XVIII. Tuy nhiên, dưới con mắt của một vương triều đối địch, phần viết về vương triều Tây Sơn vẫn có những thiên kiến nhất định. Phạm Văn Sơn với Việt sử tân biên từ Tây Sơn đến Nguyễn Sơ, Nhà sách Khai Trí, Sài Gòn là một bộ sách quy mô về Lịch sử Việt Nam, gồm 5 tập, chia làm 7 quyển phát hành từng tập từ năm 1956 đến năm 1972 tại Sài Gòn. Trong đó, Quyển 4 là từ Tây Sơn mạt điệp đến Nguyễn sơ. Nhóm công trình nghiên cứu đề cập trực tiếp tới phong trào Tây Sơn. Các tác phẩm này đã nghiên cứu trực tiếp về phong trào Tây Sơn từ nhiều góc cạnh, trên tất cả các phương diện như kinh tế - chính trị - quân sự - văn hóa - xã hội. Tiêu biểu nhất là Tạ Chí Đại Trường (1973), Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802, Văn Sử Học, Sài Gòn. Trong tác phẩm này, người đọc sẽ tìm thấy trong cuốn sách giá trị của một công trình khoa học thật sự với những biến cố, những nhân vật trong một thời kỳ bi thương của lịch sử nước nhà. Trong đó có cả những trận chiến chống quân xâm lược oai hùng nhất như: Rạch Gầm - Xoài Mút, Ngọc Hồi - Đống Đa… nhưng bên cạnh đó còn là nỗi đau của cảnh nồi da, xáo thịt giữa những người có cùng một gốc gác mẹ cha. Hội Khoa học Lịch sử Thừa Thiên Huế (2009), Tây Sơn - Thuận Hóa và anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ Quang Trung, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội. Đây là cuốn kỷ yếu khoa học tập hợp các bài nghiên cứu trong cuộc Hội thảo lần 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thứ 5 về Quang Trung và thời Tây Sơn được tổ chức tại Huế. Các báo cáo có nhiều kết quả nghiên cứu mới dựa trên nguồn tư liệu được cập nhật qua nhiều kênh, nhiều nghiên cứu từ khảo sát các tư liệu điền dã ở các địa bàn gắn với phong trào và vương triều Tây Sơn. Qua những tư liệu mới, hội thảo tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của vua Quang Trung trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất, bảo vệ đất nước. Nhóm công trình đề cập tới các sĩ phu Bắc Hà trong thời Tây Sơn như: Trần Quốc Vượng (2004), Danh nhân Hà Nội, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội; Văn Tân (1974), Ngô Thì Nhậm - Con người và sự nghiệp, Ty Văn hoá - Thông tin Hà Nội xuất bản; Khai Sinh (1953), Trần Danh Án, một chí sĩ đời cuối Lê, Đông Tây xuất bản; Nguyễn Thị Phượng (1995), Tuyển tập thơ chữ Hán Nguyễn Đề. Nhà xuất bản Khoa học xã hội; Phạm Thế Ngũ (1963), Mai Quốc Liên (2001), Ngô Thì Nhậm, Tác phẩm I, Nxb Văn học; Trần Nghĩa (1973), Tìm hiểu thái độ chính trị của Ngô Thì Nhậm, Tạp chí Văn học, số 4; Văn Tân (1973), Ngô Thì Nhậm, một trí thức sáng suốt và dũng cảm đã đi theo nông dân khởi nghĩa Tây Sơn, tạp chí Nghiên cứu lịch sử; Lê Sỹ Thắng (1974), Vài ý kiến góp về vấn đề đánh giá một số nhân vật thời Tây Sơn, tạp chí Triết học, số 5; Tảo Trang (1973), Bước đầu tìm hiểu về một số nhà văn trong Ngô gia văn phái, Tạp chí Văn học, số 5; Phan Huy Lê (1974), Đô Đốc Đặng Tiến Đông, một tướng Tây Sơn chỉ huy trận Đống Đa, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 154; Vũ Khiêu (1973), Vấn đề đánh giá Ngô Thì Nhậm, tạp chí Văn học số 4… Các tác phẩm này đã cho chúng ta cái nhìn về tình hình các sĩ phu Bắc Hà trong giai đoạn biến loạn hồi cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Tuy nhiên, đó mới chỉ là cái nhìn riêng lẻ về từng cá nhân hoặc nhóm người mà chưa có sự tổng thể, khái quát.