Chương 1 : Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tạo biểu tượng lịch sử để giảng dạy các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại ( lớp 10 – chương trình chuẩn) trên địa bàn TP Đà Nẵng 1. Khái niệm biểu tượng, biểu tượng lịch sử 1. Biểu tượng Khái niệm biểu tượng là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội khác nhau. Theo từ điển Tiếng Việt (GS Hoàng Phê, chủ biên ) “biểu tượng là hình ảnh tượng trưng, hình ảnh của nhận thức, cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc khi tác dụng của sự vật vào giác quan đã chấm dứt ”.
Theo từ điển tâm lí học “ Biểu tượng là hình ảnh của các vật thể, cảnh tượng và sự kiện xuất hiện trên cơ sở nhớ lại hay tưởng tượng. Khác với tri giác, biểu tượng có thể mang tính khái quát. Nếu tri giác chỉ mang tính hiện tại, thì biểu tượng liên quan đến quá khứ và tương lai”. Theo tâm lí học “ biểu tượng chính là những hình ảnh của các sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh ta được giữ lại trong ý thức và hình thành trên cơ sở tri giác, cảm giác xảy ra trước đó” [ 27;180].
Trong quá trình tri giác thế giới khách quan con người phản ánh sự vật, hiện tượng xung quanh mình dưới dạng các hình ảnh và sự phản ánh đó mang tính trực quan. Các hình ảnh mang tính trực quan đó luôn tác động lên các cơ quan thụ cảm khác nhau của hệ thần kinh con người và được duy trì một khoảng thời gian nhất định trong ý thức của họ. Với quan điểm trên P.A Đu-rích cho rằng “ Biểu tượng là những hình ảnh của sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh được giữ lại trong ý thức và hình thành trên cơ sở tri giác và cảm giác xảy ra trước đó”. Tuy nhiên, trong thực tế các biểu tượng thường mờ hơn các tri giác và những dấu hiệu về sự vật, hiện tượng đã 8 được tri giác có thể không có trong biểu tượng.
Quá trình tri giác luôn mang tính trực quan cụ thể. Các hình ảnh biểu tượng được phản những đặc điểm bên ngoài của sự vật, hiện tượng và trong những trường hợp khác nó phản ánh cả những đặc điểm bên trong của sự vật. Như vậy, biểu tượng là những hình ảnh của sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh được hình thành trên cở sở cảm giác và tri giác đã xảy ra trước đó, được giữ lại trong ý thức hay là những hình ảnh mới được hình thành trên cơ sở những hình ảnh đã có từ trước. Biểu tượng không hoàn toàn là thức tế, bởi vì nó là sự xây dựng lại thực tế sau khi đã được tri giác.
Tuy nhiên, những hình ảnh đó cũng không hoàn toàn là kết quả chủ quan xuất phát từ những hoạt động tâm lí của chủ thể. Biểu tượng chính là hiện tượng chủ quan của đối tượng về hiện tượng khách quan đã được tri giác từ trước. Biểu tượng lịch sử Do đặc trưng của sự nhận thức lịch sử, học tập lịch sử không bắt đầu từ nhận thức sinh động vì lịch sử là những cái đã qua, không thể trực tiếp quan sát quá khứ cũng như tái tạo nó trong phòng thí nghiệm như toán học, vật lí hay hóa học. “ Học lịch sử không thể trực quan, không thể tái diễn lịch sử trong phòng thí nghiệm” [ 2;56] Bởi vậy việc học tập lịch sử phải bắt đầu từ việc nắm các sự kiện và tạo biểu tượng lịch sử.
Trong học tập lịch sử, không có biểu tượng nảy sinh từ trực giác đối với các sự kiện, hiện tượng lịch sử mà việc hình thành nên những biểu tượng lịch sử phải dựa trên những hiện tượng, sự kiện lịch sử mà con người đã được nhận thức từ trước để nhằm tái tạo lại một cách chính xác và sinh động. Để giúp học sinh nhận thức đúng lịch sử thì giáo viên cần phải tạo biểu tượng lịch sử, bởi việc học tập lịch sử cũng tuân thủ theo quy luật chung của quá trình nhận thức là đi từ nhận thức cảm tính lên nhận thức lí tính. Học sinh nhận thức thông qua việc tạo nên hình ảnh về quá khứ bằng các hoạt động của giác quan: thị giác tạo nên những hình ảnh trực quan, thính giác đem lại hình ảnh của quá khứ thông qua lời giảng của giáo viên, từ đó giúp học sinh hình thành được biểu tượng thông qua những thông tin mà giáo viên đưa ra. Như vậy, biểu tượng lịch sử là “ hình ảnh về những sự kiện, 9 nhân vật lịch sử, điều kiện địa lý.
được phản ánh trong óc học sinh với những nét chung nhất, điển hình nhất” [ 19;189 ]. Tuy nhiên, cần nhớ rằng biểu tượng lịch sử không chỉ gồm những biểu hiện bên ngoài vô cùng đa dạng của hiện thực mà còn bao gồm những dấu hiệu của sự vật, hiện tượng được phơi bày ra. Vì “biểu tượng không chỉ dừng lại ở việc miêu tả bên ngoài mà còn đi sâu vào bản chất sự kiện” [ 19;52 ]. Việc tạo biểu tượng cho học sinh là một vấn đề khó khăn vì “ yêu cầu cơ bản của dạy học lịch sử là phải tái tạo lại những hình ảnh về các sự kiện đúng như nó tồn tại, mà những sự kiện đó học sinh không được trực tiếp quan sát, x a lạ với đời sống hiện nay, với kinh nghiệm và hiểu biết của các em” [ 2;189 ].
Chính vì vậy, vai trò của người giáo viên là vô cùng quan trọng “ giáo viên phải làm cho các sự kiện lịch sử xích lại gần với khả năng hiểu biết của các em”. Cũng như biểu tượng nói chung, biểu tượng lịch sử tái hiện những đặc trưng cơ bản nhất của sự kiện, hiện tượng lịch sử. Biểu tượng lịch sử rất gần với khái niệm sơ đẳng, chính là cơ sở để hình thành khái niệm cho học sinh. Ý nghĩa, vai trò của việc tạo biểu tượng trong dạy học lịch sử Lịch sử là những gì đã thuộc về quá khứ.
“ Trong đời sống xã hội cũng như trong thiên nhiên nói chung, không có cái gì trôi qua mà không có dấu vết”[ 24;176]. Dấu vết lịch sử giúp con người ta hiểu rõ hơn về quá khứ, về những gì đã từng xảy ra. Việc dạy học lịch sử nói chung và việc tạo biểu tượng lịch sử nói riêng tất cả đều nhằm mục đích là giáo dục, giáo dưỡng và phát triển, tức là cung cấp kiến thức cho học sinh, bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, khả năng nhận thức và hành động của học sinh. Biểu tượng lịch sử là một phần không thể thiếu trong tiến trình dạy học, góp phần phát triển toàn diện tri thức và đạo đức cho học sinh.
Về mặt giáo dưỡng Trong cuốn “Hệ tư tưởng Đức”, Các-mác và Eng-ghen đã xác định rằng “ Chúng tôi chỉ thừa nhận một khoa học duy nhất đó là khoa học lịch sử” chính câu nói đó đã giúp chúng ta thấy được tầm quan trọng đáng kể của bộ môn lịch sử. Bộ môn lịch sử 10 với những ưu thế của mình sẽ cung cấp những kiến thức khoa học, tạo cho học sinh vốn kiến thức lịch sử nhất định để hiểu đúng lịch sử như nó từng tồn tại. Học lịch sử cũng như các bộ môn khác, trước hết cần phải cung cấp kiến thức cho học sinh, đảm bảo những kiến thức đó thực hiện đúng chức năng của mình là truyền đạt cho học sinh những kiến thức về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới. Tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh là một trong những biện pháp hữu hiệu giúp học sinh có thế ghi nhớ kiến thức lịch sử một cách tốt nhất.
Con người làm ra lịch sử và con người viết lại lịch sử. Trong lịch sử thì sự kiện lịch sử là những việc để lại dấu ấn sâu sắc và đậm nét nhất. Cùng với các sự kiện lịch sử thì nhân vật lịch sử cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng, đó chính là yếu tố tạo nên các sự kiện lịch sử. Mỗi loại sự kiện lịch sử phản ánh một mặt khác nhau của đời sống xã hội.
Sự kiện kinh tế phản ánh những biến cố, hiện tượng và quá trình của lịch sử phát triển kinh tế của đời sống vật chất chất con người. Sự kiện chính trị phản ánh những biến cố, hiện tượng và quá trình phát triển chính trị, đấu tranh giai cấp, sự hưng thịnh và suy vong của các quốc gia. Các loại sự kiện này không đối lập nhau mà có mối liên hệ, quan hệ chặt chẽ, giúp học sinh thấy được sự phong phú và đa dạng của lịch sử xã hội, phát triển hợp quy luật. Ví dụ khi dạy bài “ Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII” với sự kiện tấn công ngục Bax-ti ngày 14 – 7 – 1789.
Sự kiện này phản ánh những vấn đề chủ yếu của lịch sử, về những mối quan hệ, những mâu thuẫn giữa các giai cấp trong xã hội Pháp trước cách mạng. Cách mạng thành công đóng góp vai trò to lớn là quần chúng nhân dân, trong đó người lãnh đạo đóng vai trò rất quan trọng. Từ các sự kiện lịch sử, giáo viên tạo biểu tượng cho học sinh về các nhân vật lịch sử. Biểu tượng nhân vật lịch sử đúng đắn tức là những biểu tượng phản ánh về nhân vật lịch sử - những cá nhân biểu tượng cho một giai cấp hay một tầng lớp trong xã hội.
Mỗi nhân vật lịch sử đại diện cho một giai nhất định, ý chí và nguyện vọng của nhân vật đó đại diện cho cuộc đấu tranh giai cấp mà họ đại diện. Ví dụ khi dạy bài “Thống nhất nước Đức”, giáo viên cần tạo biểu tượng ngắn gọn về Bix-mac “ Đó là một con người độc đoán với bản tính cương quyết, lại thông minh và xảo quyệt, là một nhà chính trị rất khôn khéo. Y là địa chủ 11 quý tộc người Phổ thuộc phái quân chủ chuyên chế, rất căm ghét giai cấp công nhân”…Qua những biểu tượng về nhân vật Bix-mac, chúng ta có thể thấy rằng tuy là một giai cấp đi ngược lại lợi ích của công nhân nhưng Bix-mac là một đại diện điển hình của quý tộc địa chủ, người đã thực hiện thống nhất nước Đức từ trên xuống bằng “sắt và máu”. Việc giảng dạy các nhân vật lịch sử cho phép học sinh hiểu rõ hơn một số vấn đề cơ bản của lịch sử dân tộc cũng như lịch sư thế giới.