Luận án về việc tăng cường quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong khuôn khổ VKFTA

Khám phá luận án về việc thúc đẩy quan hệ thương mại Việt Nam - Hàn Quốc trong khuôn khổ hiệp định VKFTA, tiềm năng và thách thức.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Tăng Cường Thương Mại Việt Nam - Hàn Quốc Qua VKFTA
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VÀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM – HÀN QUỐC (VKFTA)
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VÀ HÀN QUỐC
• 5. CHƯƠNG 5: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ THÚC ĐẨY MỐI QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VÀ HÀN QUỐC

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Mối quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc đã phát triển mạnh mẽ từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao vào năm 1992. Thương mại Việt Nam với Hàn Quốc đã tăng trưởng đáng kể, với giao dịch thương mại hai chiều tăng khoảng 54 lần. Hàn Quốc hiện là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, đứng thứ ba về xuất khẩu và thứ hai về nhập khẩu. Điều này cho thấy tầm quan trọng của thương mại quốc tế trong việc kết nối hai nền kinh tế có nhiều điểm tương đồng về văn hóa và lịch sử. Tuy nhiên, mối quan hệ này vẫn gặp phải những thách thức, đặc biệt là cán cân thương mại nghiêng về phía Hàn Quốc. Để khắc phục điều này, VKFTA đã được ký kết vào năm 2015, mở ra cơ hội mới cho doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp Hàn Quốc. Hiệp định này không chỉ giúp giảm thuế quan mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại dịch vụ và đầu tư. Tuy nhiên, thách thức vẫn tồn tại, đặc biệt là trong bối cảnh kinh tế Hàn Quốc đang giảm tốc và ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19. Do đó, việc tăng cường quan hệ thương mại giữa hai nước là rất cần thiết.

II. Mục tiêu và đối tượng nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu là thúc đẩy quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc đến năm 2030. Cụ thể, nghiên cứu sẽ làm rõ mối quan hệ thương mại ở cả hai mảng: thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ trước và sau khi ký kết VKFTA. Nghiên cứu cũng sẽ phân tích sự phát triển kinh tế của Việt Nam trong bối cảnh hợp tác thương mại với Hàn Quốc. Đối tượng nghiên cứu tập trung vào quan hệ thương mại hàng hóa và dịch vụ giữa hai nước trong khuôn khổ VKFTA. Thời gian nghiên cứu sẽ được chia thành hai giai đoạn: từ năm 1992 đến 2015 và từ sau 2015 đến 2019, nhằm đánh giá tác động của VKFTA đến thương mại giữa hai quốc gia.

III. Nội dung nghiên cứu

Nghiên cứu sẽ tập trung vào hai mảng chính: thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ giữa Việt Nam và Hàn Quốc. Đối với thương mại hàng hóa, nghiên cứu sẽ phân tích tác động của VKFTA đến kim ngạch xuất nhập khẩu giữa hai nước. Đối với thương mại dịch vụ, nghiên cứu sẽ xem xét tác động của VKFTA đến kim ngạch xuất nhập khẩu dịch vụ. Phương pháp nghiên cứu sẽ bao gồm mô tả thống kê và mô hình trọng lực để phân tích tác động của hiệp định thương mại đến thương mại quốc tế. Dữ liệu sẽ được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm tổ chức KITA và OECD. Phương pháp phỏng vấn sâu cũng sẽ được sử dụng để làm rõ hơn tình hình thương mại trong một số lĩnh vực dịch vụ chủ yếu.

IV. Những điểm mới của luận án

Luận án này đóng góp vào nghiên cứu về quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc bằng cách hệ thống hóa các cơ sở lý luận về thương mại quốc tế và xác định mô hình tác động của VKFTA. Nghiên cứu không chỉ tập trung vào thương mại hàng hóa mà còn mở rộng sang thương mại dịch vụ, điều này giúp làm rõ hơn về mối quan hệ hợp tác giữa hai quốc gia. Việc sử dụng phương pháp phân tích định lượng kết hợp với phỏng vấn sâu sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về tác động của VKFTA đến thương mại giữa hai nước. Nghiên cứu cũng đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong bối cảnh mới.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Kể từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức vào năm 1992, quan hệ kinh tế và thương mại song phương giữa Việt Nam và Hàn Quốc đã có những bước phát triển liên tục, được nâng cấp lên mức "Quan hệ đối tác hợp tác chiến lược". Trong gần 30 năm, Hàn Quốc luôn nằm trong nhóm 5 quốc gia có quan hệ kinh tế quy mô lớn nhất với Việt Nam; kim ngạch giao dịch thương mại hai chiều đã tăng khoảng 54 lần. Đến năm 2020, Hàn Quốc trở thành đối tác thương mại lớn thứ ba, thị trường nhập khẩu lớn thứ hai và thị trường xuất khẩu lớn thứ tư của Việt Nam.

Sau khi Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN – Hàn Quốc (AKFTA) được ký kết năm 2007, các luồng thương mại song phương vẫn bị ràng buộc bởi các cam kết đa phương và cán cân thương mại luôn duy trì mức xuất siêu lớn từ phía Hàn Quốc. Để tăng cường tự do hóa và mở rộng hợp tác, hai nước đã khởi động đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA) vào năm 2012 và chính thức đưa vào hiệu lực từ ngày 20/12/2015. Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế thế giới biến động phức tạp (căng thẳng thương mại Mỹ - Trung, Nhật - Hàn, sự giảm tốc kinh tế của Hàn Quốc và dịch bệnh Covid-19 trong năm 2020) đã làm tăng trưởng thương mại song phương chậm lại: 8 tháng đầu năm 2019 tổng kim ngạch chỉ đạt 4,4 tỷ USD (tăng 2,1%), và 9 tháng đầu năm 2020 kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Hàn Quốc đạt 14,5 tỷ USD (giảm 2% so với cùng kỳ năm 2019).

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào thương mại hàng hóa đơn lẻ hoặc khuôn khổ đa phương AKFTA; chưa có công trình nào đánh giá toàn diện tác động của VKFTA đối với cả hai mảng thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ song phương Việt Nam – Hàn Quốc trên cơ sở kết hợp dữ liệu thống kê cập nhật và phương pháp định lượng chuyên sâu. Đề tài "Đẩy mạnh quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong khuôn khổ Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA)" được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống này.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Thúc đẩy quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc đến năm 2030.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Làm rõ mối quan hệ thương mại ở cả hai mảng: thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ giữa Chính phủ và doanh nghiệp hai nước Việt Nam và Hàn Quốc trước khi ký kết VKFTA và sự thay đổi của mối quan hệ này sau khi VKFTA chính thức được ký kết.
  2. Phân tích sự phát triển kinh tế Việt Nam đặt trong mối quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc trước và sau khi VKFTA có hiệu lực.
  3. Xác định các giải pháp đẩy mạnh quan hệ thương mại giữa Việt Nam với Hàn Quốc tới năm 2030 trong bối cảnh VKFTA, đảm bảo thu được lợi ích kinh tế cho Việt Nam từ hợp tác thương mại song phương.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Thực trạng về quan hệ thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ giữa Việt Nam và Hàn Quốc trước khi ký kết VKFTA như thế nào, sau khi ký VKFTA thì có thay đổi gì? Những mặt được và hạn chế trong mối quan hệ thương mại Việt Nam và Hàn Quốc là gì?
2. VKFTA có tác động gì đến quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc?
3. Việt Nam cần làm gì để phát triển quan hệ hợp tác thương mại với Hàn Quốc trong bối cảnh Việt Nam ký kết Hiệp định VKFTA đến năm 2030, đồng thời đảm bảo được lợi ích kinh tế từ quan hệ hợp tác thương mại này?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ thương mại hàng hóa và dịch vụ giữa hai nước Việt Nam và Hàn Quốc đặt trong bối cảnh Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA) có hiệu lực.
• Phạm vi không gian: Tập trung vào quan hệ thương mại song phương giữa Việt Nam và Hàn Quốc, không mở rộng sang các quốc gia khác.
• Phạm vi thời gian:
  • Thương mại hàng hóa: Dữ liệu giai đoạn 1992 – 2019 (chia làm 2 giai đoạn: 1992 – 2015 và sau 2015 – 2019 để so sánh tác động trước và sau VKFTA).
  • Thương mại dịch vụ: Dữ liệu giai đoạn 1995 – 2019 (theo chuỗi dữ liệu sẵn có của OECD).
  • Khung thời gian đề xuất giải pháp: Định hướng áp dụng đến năm 2030.
• Nội dung nghiên cứu: Tập trung vào quan hệ thương mại song phương chính thức ở hai mảng hàng hóa và dịch vụ; các lĩnh vực như đầu tư (FDI), du lịch, lao động được đề cập dưới góc độ bổ trợ cho phân tích thương mại dịch vụ.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Tác giả đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trên thế giới về quan hệ thương mại và tác động của FTA:

• Kwesi Atuaful Quansah và Woo ChulAhn (2017): Nghiên cứu "The Effect of the Korea-Australia Free Trade Agreement (KAFTA) on the Korea-Australia Trade Structure" chỉ ra tác động tạo lập thương mại ròng của KAFTA và gợi mở việc áp dụng các mô hình định lượng như GTAP, CGE và mô hình trọng lực (dẫn chiếu theo Baier và Bergstrand, 2007) cho các quốc gia ASEAN như Campuchia, Lào và Việt Nam.
• Jae-Ho Lee (2016): Công trình "Korea's Recent Export to Vietnam and Implications" phân tích định tính xuất khẩu và đầu tư của Hàn Quốc sang Việt Nam trong lĩnh vực sản xuất điện thoại di động và đồ gia dụng, nhận định VKFTA là nhân tố tích cực mở rộng hợp tác song phương.
• Park Noh Wan (2014): Luận án "Republic of Korea - Vietnam strategic cooperative partnership and the way forward in the new context of global governance change in the 21st century" phân tích sự chuyển dịch dòng vốn FDI của Hàn Quốc vào Việt Nam từ thâm dụng lao động sang thâm dụng công nghệ, đề xuất xây dựng mạng lưới sản xuất đôi bên cùng có lợi.
• Kim Kyoung Mi (2011): Nghiên cứu thị trường thương mại điện tử Hàn Quốc và gợi ý bài học kinh nghiệm phát triển mua sắm trực tuyến cho Việt Nam.
• Tran Nhuan Kien, Hong Ryul Lee, Yoon Heo (2010) và Phan Thanh Hoan, Ji Young Jeong (2012, 2016): Ứng dụng các chỉ số thương mại nội ngành (IIT), cường độ thương mại (TII), lợi thế so sánh (RCA) và thương mại bổ sung (TCI) để chứng minh tính bổ trợ giữa hai nền kinh tế, dù dữ liệu chỉ mới dừng lại ở các mốc năm 2009 và 2014 trên mảng hàng hóa.
• Các nghiên cứu ứng dụng mô hình trọng lực quốc tế: Chan (2005), Somayeh Razzaghi và cộng sự (2012), Rose và Frankel (2002), Projan (2001), Papazoglou (2007), Tri Thai Do (2006), Gul và Yasin (2011).

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

• Văn kiện và báo cáo tổ chức: VCCI (2014) với "Hồ sơ thị trường Hàn Quốc năm 2013"; Báo cáo của Đại sứ quán Việt Nam tại Hàn Quốc (2011); Đỗ Hoài Nam (2005) trong sách "Hợp tác kinh tế Việt Nam - Hàn Quốc trong bối cảnh hội nhập Đông Á"; Dự án MUTRAP (2011) đánh giá tác động của AKFTA dựa trên mô hình CGE và cơ sở dữ liệu GTAP 7.
• Nghiên cứu về thương mại hàng hóa và FTA: Phạm Thu Hương (2002), Ngô Xuân Bình (2010), Phạm Hữu Tài (2016) đánh giá 5 FTA của Việt Nam dựa trên mô hình Input - Output mở rộng (dữ liệu 2007 và 2011), chỉ ra hiệu ứng số nhân và lợi thế so sánh trong các ngành dệt may, giày dép, đồ nội thất.
• Nghiên cứu về thương mại dịch vụ: Hà Văn Hội (2008) về chính sách xuất khẩu dịch vụ sau gia nhập WTO; Phạm Chi Lan và Dorothy I. (2003) về chiến lược xuất khẩu dịch vụ quốc gia; Phạm Thị Kim Oanh (2013) nghiên cứu xuất khẩu lao động sang Hàn Quốc (phương thức 4); Nguyễn Thị Hồng Vân (2013) về phát triển dịch vụ du lịch.
• Nghiên cứu thực nghiệm mô hình trọng lực tại Việt Nam: Đoàn Quang Hưng (2013), Nguyễn Bình Dương và cộng sự (2012), Từ Thúy Anh (2008), Nguyễn Thường Lạng (2011).

Các nghiên cứu trước đây

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

1. Khoảng trống nội dung: Các công trình trước đây chỉ tập trung vào thương mại hàng hóa hoặc đánh giá chung về quan hệ kinh tế - chính trị, chưa đi sâu vào thương mại dịch vụ song phương Việt Nam – Hàn Quốc trong bối cảnh thực thi VKFTA.
2. Khoảng trống phương pháp: Các nghiên cứu trước phần lớn sử dụng thống kê mô tả đơn thuần, mô hình CGE dự báo trước hiệp định, hoặc chỉ dừng ở các chỉ số thương mại (IIT, RCA, TCI). Luận án kết hợp mô hình kinh tế lượng trọng lực (định lượng) với phỏng vấn sâu chuyên gia (định tính) để xử lý các vấn đề dữ liệu dịch vụ chưa hoàn chỉnh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết lợi thế tuyệt đối (Adam Smith): Giải thích việc chuyên môn hóa sản xuất và trao đổi các sản phẩm có chi phí sản xuất thấp hơn giúp cả hai quốc gia cùng gia tăng sản lượng và tối ưu hóa nguồn lực.
• Lý thuyết lợi thế so sánh (David Ricardo): Nền tảng chứng minh thương mại quốc tế diễn ra dựa trên chi phí cơ hội tương đối thấp hơn giữa các quốc gia, làm cơ sở cho phân công lao động quốc tế.
• Lý thuyết trọng lực trong thương mại (Jan Tinbergen, 1962): Dựa trên định luật vạn vật hấp dẫn của Isaac Newton, mô hình giải thích quy mô trao đổi thương mại song phương tỷ lệ thuận với quy mô kinh tế (GDP) của hai nước và tỷ lệ nghịch với khoảng cách địa lý. Công thức cơ bản:

$$\ln(\text{Trao đổi thương mại hai chiều}) = \alpha + \beta_1 \ln(\text{GDP}_A) + \beta_2 \ln(\text{GDP}_B) - \beta_3 \ln(\text{Khoảng cách}) + \varepsilon$$

Các biến mở rộng được đưa vào khung phân tích gồm: GDP bình quân đầu người, tỷ lệ lạm phát, cơ sở hạ tầng, tỷ giá hối đoái, dòng vốn FDI, độ mở nền kinh tế và biến giả đại diện cho Hiệp định thương mại tự do (VKFTA).

• Khung khái niệm và quy chuẩn thương mại:
  • Khái niệm thương mại: Tiếp cận theo nghĩa rộng của UNCITRAL và Luật Thương mại Việt Nam năm 2005 (bao gồm hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, xúc tiến thương mại).
  • Thương mại công bằng (Fair trade): Hợp tác thương mại minh bạch, bình đẳng và nguyên tắc công bằng theo chiều dọc (Nguyễn Thường Lạng, 2011).
  • Thương mại dịch vụ: Khái niệm của OECD (2018) theo Hệ thống tài khoản quốc gia 2008 (SNA 2008) và phân loại 4 phương thức cung ứng dịch vụ theo Điều I:2 của Hiệp định GATS/WTO (cung cấp qua biên giới, tiêu dùng ở nước ngoài, hiện diện thương mại, hiện diện thể nhân).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp phân tích định lượng và định tính:

• Phương pháp thống kê mô tả: Phân tích dữ liệu chuỗi thời gian về kim ngạch, cơ cấu và cán cân thương mại hàng hóa và dịch vụ giữa hai nước.
• Phương pháp định lượng (Mô hình trọng lực): Đánh giá mức độ tác động của VKFTA cùng các biến kinh tế vĩ mô (GDP, GDP per capita, khoảng cách, lạm phát, tỷ giá, FDI) tới dòng chảy thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ song phương.
• Phương pháp định tính (Phỏng vấn sâu chuyên gia): Thực hiện phỏng vấn sâu trong tháng 5/2020 đối với 5 chuyên gia (bao gồm 2 lãnh đạo doanh nghiệp dịch vụ, 1 lãnh đạo Cơ quan Xúc tiến Thương mại và Đầu tư Hàn Quốc - KOTRA tại Việt Nam, và 2 chuyên gia nghiên cứu từ các trường đại học). Hình thức phỏng vấn trực tiếp kết hợp trao đổi qua điện thoại do bối cảnh dịch bệnh Covid-19, nhằm thu thập các dữ liệu định tính và kiểm chứng các nhận định về lĩnh vực dịch vụ khi dữ liệu thứ cấp bị hạn chế.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Nhóm dữ liệu	Nguồn thu thập	Phạm vi thời gian / Đặc điểm
Thương mại hàng hóa	Hiệp hội Thương mại Quốc tế Hàn Quốc (KITA)	Dữ liệu chi tiết đến cấp chương, giai đoạn 1992 – 2019
Thương mại dịch vụ	Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD)	Tổng giá trị xuất nhập khẩu hai chiều, giai đoạn 1995 – 2019
Dịch vụ chi tiết trong nước	Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO)	Dữ liệu chi tiết từ năm 2005 đến 2019
Kinh tế vĩ mô	Ngân hàng Thế giới (World Bank)	GDP, GDP per capita, lạm phát, dân số, tỷ giá, hạ tầng (1992 – 2018)
Đầu tư trực tiếp nước ngoài	Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư)	Dữ liệu dòng vốn FDI giai đoạn 1991 – 2019
Dữ liệu thứ cấp bổ trợ	UNDP, UNSD, Bộ Công Thương, VCCI, Vietrade, KOTRA	Văn bản chính sách, báo cáo chuyên ngành
Dữ liệu sơ cấp	Phỏng vấn sâu chuyên gia	5 chuyên gia (doanh nghiệp, KOTRA, trường đại học), tháng 5/2020

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan tới đề tài luận án

Chương 1 thực hiện tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến quan hệ thương mại song phương và các hiệp định thương mại tự do. Tác giả phân nhóm tài liệu theo các hướng: nghiên cứu thương mại hàng hóa Việt Nam – Hàn Quốc, nghiên cứu thương mại dịch vụ, và các nghiên cứu ứng dụng mô hình trọng lực. Chương này chỉ ra hạn chế của các nghiên cứu trước (số liệu cũ trước năm 2015, chủ yếu dừng lại ở phân tích hàng hóa đơn lẻ hoặc khung khổ AKFTA) và xác định rõ khoảng trống nghiên cứu về việc đánh giá toàn diện cả hàng hóa và dịch vụ dưới tác động của VKFTA.

Chương 2: Một số vấn đề lý thuyết về quan hệ thương mại và Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA)

Chương 2 trình bày khung lý thuyết nền tảng (lý thuyết lợi thế tuyệt đối, lợi thế so sánh, lý thuyết trọng lực) và các yếu tố tác động đến quan hệ thương mại song phương: tăng trưởng kinh tế, chính sách thương mại, đầu tư quốc tế (chiến lược FDI theo mô hình đàn nhạn bay), cơ sở hạ tầng, cơ cấu sản phẩm hàng hóa - dịch vụ và tỷ giá hối đoái.

Chương này cũng tổng hợp chi tiết tiến trình đàm phán (khởi động 6/8/2012, ký chính thức 5/5/2015, có hiệu lực 20/12/2015) và nội dung cấu trúc của VKFTA (gồm 17 Chương, 208 Điều, 15 Phụ lục và 1 Thỏa thuận thực thi):

• Cam kết cắt giảm thuế quan: Xây dựng trên nền AKFTA nhưng nâng cao mức độ tự do hóa.

Nội dung cam kết	Cam kết của Hàn Quốc cho Việt Nam	Cam kết của Việt Nam cho Hàn Quốc
Số dòng thuế cắt giảm thêm trong VKFTA	506 dòng thuế (4,14% biểu thuế; 5,5% kim ngạch nhập khẩu năm 2012)	265 dòng thuế (2,20% biểu thuế; 5,91% kim ngạch nhập khẩu năm 2012)
Tổng số dòng thuế xóa bỏ (VKFTA + AKFTA)	11.679 dòng thuế (95,44% biểu thuế; 97,22% kim ngạch nhập khẩu năm 2012)	8.521 dòng thuế (89,15% biểu thuế; 92,72% kim ngạch nhập khẩu năm 2012)
Cơ chế phân loại biểu thuế	Gồm Phần A (Sector A với các danh mục Y-1 đến Y-15, E) và Phần B (thuế suất về 0% từ năm 2018)	Gồm Phần A và Phần B theo lộ trình cam kết
Hạn ngạch thuế quan (TRQ)	Áp dụng cơ chế hạn ngạch thuế quan riêng cho mặt hàng tôm Việt Nam (song song với cơ chế HSK)	Áp dụng theo các danh mục cam kết cụ thể

• Cam kết Quy tắc xuất xứ: Quy tắc xuất xứ trong VKFTA chặt hơn AKFTA nhưng cho phép cơ chế linh hoạt:
  • Tiêu chí: Hàm lượng giá trị khu vực (RVC $\ge$ 40%), chuyển đổi mã HS (CTC), hoặc công đoạn sản xuất gia công cụ thể (dệt may).
  • Quy định cộng gộp song phương giữa Việt Nam và Hàn Quốc.
  • Tỷ lệ De Minimis cho phép nguyên liệu không có xuất xứ tối đa 10% trị giá FOB (hoặc 10% trọng lượng đối với hàng dệt may từ Chương 50 đến 63).
  • Quy định riêng cho 100 mặt hàng sản xuất tại Khu công nghiệp Kaesong (Phụ lục 3-B) với điều kiện nguyên liệu không có xuất xứ không vượt quá 40% giá FOB.
  • Miễn nộp giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) đối với các lô hàng nhập khẩu có trị giá FOB không quá 600 USD (cao hơn mức 200 USD ở các FTA trước đó).
• Cam kết Thương mại dịch vụ:
  • Áp dụng nguyên tắc Đối xử quốc gia (NT), Đối xử tối huệ quốc (MFN), và tiếp cận thị trường theo phương pháp Chọn – Cho (kèm điều khoản mở đàm phán lại sang phương pháp Chọn – Bỏ trong vòng 1 năm nếu một bên ký hiệp định Chọn – Bỏ với bên thứ ba).
  • Bổ sung 3 Phụ lục nguyên tắc: Dịch vụ Tài chính, Dịch vụ Viễn thông và Di chuyển thể nhân (trong đó Viễn thông và Di chuyển thể nhân là nội dung mới hoàn toàn so với AKFTA).
  • Mức độ mở cửa: Việt Nam mở thêm 2 phân ngành cho Hàn Quốc (Dịch vụ quy hoạch đô thị và kiến trúc cảnh quan đô thị; Dịch vụ cho thuê máy móc, thiết bị không kèm người điều khiển). Hàn Quốc mở thêm 5 phân ngành cho Việt Nam (Dịch vụ pháp lý, Dịch vụ chuyển phát, Dịch vụ bảo dưỡng và sửa chữa đường sắt...).

Chương 3: Thực trạng thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc

Chương 3 tập trung phân tích thực trạng thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ giữa hai nước trong các giai đoạn trước và sau khi VKFTA có hiệu lực. Nội dung làm rõ quy mô kim ngạch, tốc độ tăng trưởng, cơ cấu mặt hàng xuất nhập khẩu chủ lực, cũng như tình trạng nhập siêu kéo dài của Việt Nam đối với Hàn Quốc.

Chương 4: Phân tích tác động của Hiệp định thương mại tự do đến quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc

Chương 4 trình bày kết quả ước lượng thực nghiệm từ mô hình trọng lực kết hợp kết quả phân tích định tính từ các cuộc phỏng vấn sâu chuyên gia. Tác giả định lượng hóa tác động của việc cắt giảm thuế quan và biến giả VKFTA đối với kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ, chỉ ra các yếu tố vĩ mô tác động thuận chiều và nghịch chiều tới dòng thương mại hai bên.

Chương 5: Định hướng, giải pháp và kiến nghị thúc đẩy mối quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng và tác động từ mô hình ở các chương trước, Chương 5 xây dựng các định hướng, giải pháp và kiến nghị cụ thể từ phía cơ quan quản lý Nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam nhằm tận dụng cơ hội từ VKFTA đến năm 2030.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định 4 đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận: Hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết về quan hệ thương mại quốc tế, xác định khung phân tích tác động của FTA song phương đến dòng thương mại hai chiều giữa một nước đang phát triển và một nước phát triển.
2. Tiếp cận toàn diện cả hàng hóa và dịch vụ: Phân tích sâu sắc quan hệ thương mại song phương trên cả hai trụ cột thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ; làm rõ thực trạng thương mại dịch vụ Việt Nam – Hàn Quốc vốn là mảng nghiên cứu thiếu vắng dữ liệu trước đây.
3. Kết hợp phương pháp nghiên cứu: Kết hợp mô hình trọng lực (định lượng) với phỏng vấn sâu 5 chuyên gia (định tính), giúp bổ sung, kiểm chứng và hiệu chỉnh các kết luận phân tích về tác động của VKFTA và các yếu tố vĩ mô.
4. Hệ thống giải pháp thực tiễn đến năm 2030: Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ góc độ chính sách Nhà nước và chiến lược quản trị của doanh nghiệp nhằm tối ưu hóa lợi ích kinh tế, gia tăng xuất khẩu và thu hẹp thâm hụt thương mại trong khuôn khổ VKFTA.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về dữ liệu: Chuỗi số liệu thương mại dịch vụ của OECD giữa Việt Nam và Hàn Quốc chỉ phản ánh tổng giá trị xuất nhập khẩu hai chiều mà không phân tách chi tiết theo từng phân ngành dịch vụ cụ thể; phương pháp tính của OECD có sự thay đổi từ năm 2012. Số liệu dịch vụ chi tiết của Tổng cục Thống kê Việt Nam chỉ bắt đầu từ năm 2005.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án giới hạn không gian nghiên cứu trong quan hệ song phương Việt Nam – Hàn Quốc, chưa đo lường đầy đủ các hiệu ứng chuyển hướng thương mại sang các nước thứ ba trong khu vực Đông Á.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu định lượng chi tiết cho từng phân ngành dịch vụ cụ thể khi hệ thống thống kê chuẩn hóa; cập nhật đánh giá tác động dài hạn của VKFTA trong các giai đoạn tiếp theo sau năm 2020.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý Nhà nước và người làm chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực tế phục vụ việc rà soát thực thi VKFTA, hoạch định chính sách xúc tiến thương mại, quản lý cán cân thanh toán và đàm phán các thỏa thuận dịch vụ mở rộng.
• Đối với cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Giúp nắm bắt các biểu cam kết thuế quan, quy tắc xuất xứ cụ thể (RVC, De Minimis, quy định Kaesong, ngưỡng miễn C/O 600 USD) và các cam kết mở cửa thị trường dịch vụ để xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên ngành Kinh tế: Là tài liệu tham khảo về phương pháp kết hợp mô hình trọng lực và phỏng vấn sâu chuyên gia trong nghiên cứu tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hiệp định VKFTA có mức độ cắt giảm thuế quan vượt trội như thế nào so với AKFTA?

So với AKFTA, Hàn Quốc cam kết xóa bỏ thêm 506 dòng thuế cho Việt Nam (chiếm 4,14% biểu thuế và 5,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam năm 2012). Việt Nam xóa bỏ thêm cho Hàn Quốc 265 dòng thuế (chiếm 2,2% biểu thuế và 5,91% kim ngạch). Tổng cộng cả hai hiệp định, Hàn Quốc xóa bỏ 11.679 dòng thuế (95,44% biểu thuế, 97,22% kim ngạch) và Việt Nam xóa bỏ 8.521 dòng thuế (89,15% biểu thuế, 92,72% kim ngạch).

2. Quy tắc xuất xứ trong VKFTA có những điểm kỹ thuật đáng lưu ý nào?

Hàng hóa cần đáp ứng một trong các tiêu chí: RVC $\ge$ 40%, chuyển đổi mã HS hoặc công đoạn chế biến cụ thể. Hiệp định áp dụng quy tắc cộng gộp song phương (chỉ giữa Việt Nam và Hàn Quốc); quy tắc De Minimis cho phép nguyên liệu không có xuất xứ tối đa 10% trị giá FOB (hoặc 10% trọng lượng với dệt may); quy định riêng cho 100 sản phẩm tại Khu công nghiệp Kaesong (nguyên liệu ngoài không quá 40%); và miễn nộp C/O cho lô hàng dưới 600 USD FOB.

3. Về thương mại dịch vụ, hai nước đã cam kết mở cửa thêm những phân ngành nào?

Việt Nam mở cửa thêm cho Hàn Quốc 2 phân ngành: (1) Dịch vụ quy hoạch đô thị và kiến trúc cảnh quan đô thị; (2) Dịch vụ cho thuê máy móc và thiết bị khác không kèm người điều khiển. Hàn Quốc mở cửa thêm cho Việt Nam 5 phân ngành, bao gồm: Dịch vụ pháp lý, Dịch vụ chuyển phát, Dịch vụ bảo dưỡng và sửa chữa đường sắt.

4. Luận án đã xử lý khó khăn về dữ liệu thương mại dịch vụ bằng phương pháp nào?

Tác giả đã kết hợp sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian tổng thể của OECD (giai đoạn 1995 – 2019) và dữ liệu GSO (từ 2005) với phương pháp phỏng vấn sâu 5 chuyên gia (thực hiện vào tháng 5/2020 gồm 2 lãnh đạo doanh nghiệp, 1 đại diện KOTRA và 2 chuyên gia đại học) để bổ sung nhận định thực tế và hiệu chỉnh mô hình.

5. Khung thời gian và nguồn dữ liệu kinh tế lượng được sử dụng trong luận án gồm những gì?

Dữ liệu thương mại hàng hóa được lấy từ KITA (1992 – 2019); dữ liệu dịch vụ từ OECD (1995 – 2019); dữ liệu kinh tế vĩ mô (GDP, lạm phát, dân số, tỷ giá, khoảng cách) từ Ngân hàng Thế giới (1992 – 2018); và số liệu FDI từ Cục Đầu tư nước ngoài thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư (1991 – 2019).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và đánh giá thực nghiệm toàn diện quan hệ thương mại song phương giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong khuôn khổ VKFTA trên cả hai phương diện hàng hóa và dịch vụ. Bằng việc kết hợp mô hình trọng lực với phương pháp phỏng vấn sâu chuyên gia, công trình đã làm rõ các tác động chính sách, cơ hội và thách thức của hiệp định đối với nền kinh tế Việt Nam. Các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở thực tiễn phục vụ cho việc hoạch định chính sách ngoại thương và định hướng chiến lược doanh nghiệp hướng tới mốc thời gian năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Về quan hệ hợp tác thương mại song phương giữa hai quốc gia, nhiều nghiên cứu đã đề cập đến việc ký kết các Hiệp định thương mại tự do có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ hợp tác thương mại giữa hai quốc gia hoặc giữa một quốc gia với một khối kinh tế. Về hợp tác thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Hàn Quốc: Kwesi Atuaful Quansah và Woo ChulAhn, 2017, trong nghiên cứu The Effect of the Korea-Australia Free Trade Agreement (KAFTA) on the Korea-Australia Trade Structure (Tác động của Hiệp định thương mại tự do Úc – Hàn Quốc đến cơ cấu thương mại Úc – Hàn) trong tạp chí The Asian Journal of Shipping and Logistics, Volume 33, Issue 4, December 2017 đã phân tích KAFTA có tác động tạo ra thương mại ròng tích cực cho Hàn Quốc, Úc và khu vực châu Á – Thái Bình Dương nói chung, đồng thời cho rằng một hiệp định thương mại tự do có thể được coi là một công cụ tăng trưởng tốt để thúc đẩy thương mại giữa các quốc gia ký kết và phần còn lại của thế giới. Bài viết chỉ phân tích dưới góc độ định tính, song có định hướng mở cho các nghiên cứu tiếp theo dưới góc độ định lượng như sử dụng các mô hình định lượng như công cụ phân tích thương mại toàn cầu (GTAP), mô hình cân bằng tổng thể (CGE) và Mô hình trọng lực như được sử dụng bởi Baier và Bergstrand (2007) nhằm xác định những thay đổi trong giá trị thương mại hoặc cấu trúc giữa hai quốc gia.

Bài viết xác định các khía cạnh khác nhau của FTA mà mỗi phương pháp có thể đánh giá, mô tả 11 các nguồn dữ liệu và yêu cầu phần mềm, chỉ định cách diễn giải đầu ra từ mỗi phương pháp và thảo luận về các điểm mạnh và hạn chế của từng phương pháp. Để minh họa cho từng phương pháp, có những ví dụ được áp dụng cho các quốc gia trong Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), đặc biệt là Campuchia, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào và Việt Nam Mối quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Hàn Quốc cũng đã có nhiều nhà khoa học nước ngoài nghiên cứu và phân tích, cụ thể như: Jae – Ho Lee, 2016, Korea's Recent Export to Vietnam and Implications (Xuất khẩu của Hàn Quốc đến Việt Nam hiện nay và các hàm ý liên quan) KIEP Research Paper No. World Economy Update-16-5, phân tích một cách định tính về thực trạng xuất khẩu và đầu tư của Hàn Quốc đến Việt Nam, trong đó nhận định đầu tư của Hàn Quốc sang Việt Nam trong lĩnh vực sản xuất điện thoại di động và thiết bị gia dụng có tác động làm tăng xuất khẩu của Hàn Quốc vào Việt Nam. Ngoài ra, FTA giữa Hàn Quốc và Việt Nam sẽ đóng vai trò là nhân tố tích cực trong việc mở rộng hợp tác kinh tế song phương lâu dài và vì lợi ích chung.

Bài nghiên cứu chỉ đưa ra những nét chấm phá về quan hệ hợp tác thương mại của Việt Nam và Hàn Quốc, đứng trên góc độ của Hàn Quốc để đưa ra những gợi ý nhằm thúc đẩy xuất khẩu của Hàn Quốc vào Việt Nam. - Park Noh Wan, (2014), Thesis: “Republic of Korea - Vietnam strategic cooperative partnership and the way forward in the new context of global governance change in the 21st century”, (Hàn Quốc – đối tác hợp tác chiến lược của Việt Nam và con đường phía trước trong bối cảnh mới của sự thay đổi quản trị toàn cầu ở thế kỷ 21), Học viện Ngoại giao Việt Nam. Theo tác giả, trước năm 2015, tổng giá trị xuất khẩu của Hàn Quốc tăng trưởng chậm do nhu cầu trên thị trường thế giới suy giảm. Tuy nhiên, xuất khẩu của Hàn Quốc sang thị trường Việt Nam lại tăng nhanh khiến cho Việt Nam trở thành điểm đến xuất khẩu hàng đầu của Hàn Quốc.

Tác giả cho rằng, đầu tư của Hàn Quốc vào Việt Nam đã chuyển trọng tâm từ các ngành thâm dụng lao động sang các ngành thâm dụng công nghệ và đưa Việt Nam lên hàng đầu trong danh sách các quốc gia sản xuất điện thoại di động trên thế giới. Với việc ký kết VKFTA sẽ mang lại các cơ hội mới để thúc đẩy hợp tác giữa Hàn Quốc và Việt Nam. Tác giả cũng đề xuất rằng hợp tác kinh tế song phương 12 trong tương lai giữa hai nước không nên chỉ dừng lại ở việc yêu cầu mức độ tự do hóa cao hơn, mà phải hỗ trợ xây dựng mạng lưới sản xuất thúc đẩy mối quan hệ hợp tác “đôi bên cùng có lợi”. Với tác giả trên, quan hệ Việt Nam – Hàn Quốc được thể hiện trên nhiều bình diện, cả về kinh tế, chính trị và xã hội, chứ không đi sâu vào mối quan hệ thương mại song phương Việt Nam – Hàn Quốc.

- Kim Kyoung Mi, (2011), Phân tích thị trường thương mại điện tử Hàn Quốc và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam – tập trung nghiên cứu thị trường mua sắm trực tuyến, Luận văn, Đại học Ngoại thương. Công trình nghiên cứu của tác giả này mới chỉ phân tích kinh nghiệm của Hàn Quốc mà chưa phân tích mối quan hệ thương mại điện tử Việt Nam, Hàn Quốc cũng như triển vọng của việc áp dụng thương mại điện tử trong việc thúc đẩy hợp tác thương mại chung giữa hai quốc gia. Mặc dù vậy, thương mại điện tử cũng có thể coi là một trong những xu hướng thương mại phổ biến hiện nay. Gợi ý của tác giả cũng sẽ là những gợi mở cho các nghiên cứu về phương thức xuất nhập khẩu mới giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong tương lai, nhất là khi trong VKFTA đã có những điều chỉnh về vấn đề thương mại điện tử giữa hai nước.

- Công trình nghiên cứu của các tác giả Tran Nhuan Kien, Hong Ryul Lee, Yoon Heo, (2010), (“Dynamic Patterns of Korea – Vietnam Trade Relations” – Mô hình động trong quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc), International Area Review, Volume 13, Number 2, Summer 2010); và của các tác giả Phan Thanh Hoan, Ji Young Jeong, (2012), (An analysis of Korea – Vietnam bilateral trade relation – Một cách phân tích về mối quan hệ thương mại song phương Việt Nam – Hàn Quốc, Munich Personal RePEc Archive) đã sử dụng một số công cụ như chỉ số thương mại nội ngành (IIT) trong mô hình thương mại nội ngành giữa một nước phát triển và một nước đang phát triển, chỉ số cường độ thương mại (TII), chỉ số lợi thế so sánh (RCA) của từng quốc gia để đánh giá mức độ hợp tác thương mại song phương giữa Việt Nam – Hàn Quốc, đồng thời chứng minh mối quan hệ hợp tác thương mại giữa hai nước là bổ sung cho nhau chứ không phải cạnh tranh, mặc dù cán cân thương mại hiện nay đang thặng dư về phía Hàn Quốc. Bên cạnh đó, thông 13 qua phân tích chỉ số thương mại bổ sung (TCI), các tác giả đã nhấn mạnh tự do hóa thương mại song phương sẽ đem lại lợi ích lớn hơn cho cả hai quốc gia. Mặc dù có nhiều ưu điểm trong phân tích mối quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc thông qua các chỉ tiêu định lượng, song dữ liệu phân tích chỉ dừng ở năm 2009, (với các tác giả Phan Thanh Hoan, Ji Young Jeong (2016) trong tác phẩm Potential Economic Impacts of the Vietnam-Korea Free Trade Agreement on Vietnam economy (Tác động kinh tế tiềm năng của Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc đến nền kinh tế Việt Nam) do số liệu cập nhật đến năm 2014, cũng chỉ đề cập đến thương mại hàng hóa, chứ chưa thể hiện rõ sự hợp tác trên khía cạnh thương mại dịch vụ giữa hai quốc gia. Tác giả cũng mới chỉ phân tích được sự cần thiết phải hợp tác thương mại song phương nhưng chưa phân tích được tác động của một Hiệp định thương mại tự do song phương đối với sự phát triển kinh tế của hai quốc gia.

Đây là điểm trống trong nghiên cứu mà NCS sẽ khai thác trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu của các tác giả công trình này. Nhiều nghiên cứu của các tác giả đã thực hiện về mô hình lực hấp dẫn trong thương mại song phương và đa phương như Chan (2005), Somayeh Razzaghi và cộng sự (2012), Rose và Frankel (2002); Projan (2001), Papazoglou (2007), Tri Thai Do (2006), Gul và Yasin (2011). Kết quả của các nghiên cứu trên cũng sẽ được NCS tiếp thu và ứng dụng trong nghiên cứu của mình. Về thương mại dịch vụ giữa Việt Nam và Hàn Quốc: hiện theo kết quả nghiên cứu của NCS, chưa có đề tài nào đi sâu khai thác quan hệ thương mại dịch vụ của Việt Nam và Hàn Quốc, nhất là đặt trong bối cảnh VKFTA đã được ký kết.

Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam Về mối quan hệ hợp tác thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Hàn Quốc, có một số công trình, dự án nghiên cứu của một số cơ quan nhà nước như Bộ Kế hoạch và Đầu tư, VCCI, Bộ Ngoại giao, sách của nhiều tác giả trong nước về quan hệ song phương giữa Việt Nam – Hàn Quốc. Nhiều công trình trong số này đề cập đến mối quan hệ tổng thể giữa Việt Nam – Hàn Quốc, trong đó có đề cập đến mối quan hệ song phương về thương mại. Có thể kể đến một số công trình về vấn đề này của các tác giả: - VCCI, (2014), Hồ sơ thị trường Hàn Quốc năm 2013. 14 Trong nghiên cứu này, bên cạnh mối quan hệ hợp tác về thương mại, VCCI đã nêu được mối quan hệ hợp tác kinh tế nói chung giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong thời gian gần đây.

Song nghiên cứu này mới chỉ là những dữ liệu thống kê với các phân tích khá ngắn gọn về tình hình thương mại hàng hóa, đầu tư, du lịch, lao động giữa hai quốc gia (thường là trong một năm) và chưa đề cập đến sự thay đổi của mối quan hệ này khi có tác động từ VKFTA. Du lịch và lao động được phân tích dưới hình thức hai ngành độc lập chứ không nhìn nhận như một phần trong quan hệ thương mại dịch vụ giữa hai quốc gia. - Đại sứ quán CHXHCN Việt Nam tại Đại hàn Dân quốc, (2011), Tổng quan quan hệ Việt Nam – Hàn Quốc. Trong lời phát biểu của Đại sứ nước CHXHCN Việt Nam tại Hàn Quốc đã nêu tổng thể mối quan hệ giữa Việt Nam và Hàn Quốc, từ quan hệ chính trị, kinh tế và ngoại giao.

Lĩnh vực hợp tác thương mại giữa hai nước chỉ được điểm qua bằng vài lát cắt cơ bản.