Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi ngân sách nhà nước cấp cơ sở là mắt xích then chốt bảo đảm nguồn lực tài chính cho bộ máy chính quyền địa phương vận hành hiệu lực, hiệu quả. Tại huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội – địa bàn ngoại thành chiến lược có diện tích tự nhiên 11.473 ha gồm 20 xã và 02 thị trấn, tốc độ đô thị hóa nhanh đang đặt ra áp lực lớn lên cân đối thu chi ngân sách. Giai đoạn 2015-2017, cơ cấu đất đai dịch chuyển rõ nét khi diện tích đất sản xuất nông nghiệp giảm từ 5.861,4 ha (năm 2015) xuống 5.829,3 ha (năm 2016), kéo theo sự thay đổi sâu sắc về nguồn thu tại chỗ và nhiệm vụ chi hạ tầng. Vấn đề cốt lõi đặt ra là chất lượng phân bổ và quản lý chi tiêu công tại cấp xã còn bộc lộ nhiều bất cập, từ công tác dự toán thiếu chuẩn xác đến tình trạng thất thoát, lãng phí nguồn lực đầu tư.

Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng quản lý chi ngân sách xã trên địa bàn huyện Gia Lâm trong giai đoạn 2015-2017, nhận diện các yếu tố tác động, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn công giai đoạn 2020-2025. Nghiên cứu tập trung vào 03 nhóm nhiệm vụ chi chính: chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển và chi sự nghiệp kinh tế tại các xã, thị trấn trực thuộc. Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc lượng hóa các chỉ tiêu thực thi ngân sách, định hình khung quản trị giúp tiết kiệm tối thiểu 10% chi phí hành chính và nâng cao tính minh bạch tài khóa địa phương lên 100% theo chuẩn mực kiểm toán nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại và lý thuyết phân cấp tài khóa để luận giải cơ chế vận hành của ngân sách cấp xã. Trong hệ thống tài chính nhà nước 4 cấp tại Việt Nam, ngân sách xã là cấp ngân sách cơ sở gắn liền trực tiếp với đời sống nhân dân, vừa đóng vai trò là cấp ngân sách hoàn chỉnh vừa là đơn vị thụ hưởng trực tiếp dự toán. Khung phân tích dựa trên Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13 và Thông tư số 344/2016/BTC của Bộ Tài chính, chuẩn hóa chu trình quản trị gồm 3 khâu liên hoàn: lập dự toán, chấp hành ngân sách và quyết toán tài chính.

Hệ thống lý thuyết định hình 4 khái niệm cốt lõi: chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển, dự phòng ngân sách duy trì ở mức từ 2% đến 4% tổng chi và tính tự chủ tài chính cơ sở. Mô hình nghiên cứu kiểm soát 4 nhóm nguyên tắc căn bản: gắn thu với chi, tiết kiệm hiệu quả, phương châm nhà nước và nhân dân cùng làm, cùng nguyên tắc tập trung có trọng điểm vào các công trình hạ tầng then chốt theo định hướng phát triển nông thôn mới.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả triển khai phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích định tính và thống kê mô tả, thống kê so sánh. Dữ liệu thứ cấp được thu thập trọn vẹn trong giai đoạn 2015-2017 từ Phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục Thống kê và Kho bạc Nhà nước huyện Gia Lâm với tổng số 22 đơn vị hành chính trực thuộc. Dữ liệu sơ cấp được thực hiện qua điều tra khảo sát trong năm 2018 với cỡ mẫu gồm 60 phiếu hỏi phát ra cho cán bộ chủ chốt, bao gồm chủ tài khoản ngân sách, cán bộ kế toán và lãnh đạo chuyên môn tại 6 xã, thị trấn tiêu biểu: Ninh Hiệp, Dương Hà, Dương Xá, Phú Thị, Văn Đức và thị trấn Trâu Quỳ.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng nhằm bảo đảm tính đại diện cho các cụm kinh tế nông nghiệp thuần túy, làng nghề thương mại và đô thị hóa nhanh. Lý do lựa chọn phương pháp thống kê so sánh và phân tích chuỗi thời gian là để làm rõ sự biến động của các chỉ tiêu tài khóa qua 3 năm, đồng thời đánh giá khoảng cách giữa dự toán được giao và số liệu quyết toán thực tế. Quy trình xử lý dữ liệu được kiểm soát chặt chẽ qua bảng tính chuyên dụng, bảo đảm độ tin cậy và giá trị học thuật cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích thực trạng quản lý chi ngân sách tại 22 xã, thị trấn huyện Gia Lâm giai đoạn 2015-2017 cho thấy nhiều chuyển biến tích cực song vẫn còn tồn tại các rào cản mang tính hệ thống. Về cơ cấu chi tiêu, chi thường xuyên chiếm tỷ trọng áp đảo trên 65% tổng chi ngân sách xã, trong khi chi đầu tư phát triển chỉ chiếm khoảng 30% đến 35%, phụ thuộc lớn vào nguồn trợ cấp cân đối từ ngân sách huyện và nguồn đấu giá quyền sử dụng đất. Tỷ lệ phân bổ dự phòng ngân sách tại hầu hết các xã đều đạt ngưỡng quy định từ 2% đến 4% tổng dự toán chi, bảo đảm kinh phí ứng phó thiên tai và an sinh xã hội đột xuất.

Tuy nhiên, sai lệch giữa dự toán và thực hiện chi diễn ra khá phổ biến. Tỷ lệ hoàn thành dự toán chi tại một số xã thương mại như Ninh Hiệp hay thị trấn Trâu Quỳ thường vượt mức từ 110% đến 125% so với kế hoạch ban đầu, chủ yếu do phát sinh tăng thu tiền sử dụng đất và chi chuyển nguồn. Ngược lại, công tác lập dự toán tại một số xã thuần nông còn mang tính hình thức, thiếu bám sát thực tiễn khiến tỷ lệ giải ngân vốn sự nghiệp kinh tế chỉ đạt xấp xỉ 85% kế hoạch. Đáng chú ý, kết quả khảo sát ghi nhận có 100% cán bộ kế toán xã đạt trình độ từ trung cấp trở lên, nhưng số lượng cán bộ được tập huấn chuyên sâu về phần mềm quản trị tài chính công mới chỉ đạt khoảng 55%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của tình trạng trên bắt nguồn từ sự phối hợp liên ngành chưa thực sự đồng bộ giữa cơ quan Thuế, Phòng Tài chính - Kế hoạch và Ủy ban nhân dân cấp xã. Khi đối chiếu với kinh nghiệm quản lý tài chính tại huyện Lạng Giang thuộc tỉnh Bắc Giang đạt mức thu 40 tỷ đồng mỗi năm hay huyện Tiền Hải thuộc tỉnh Thái Bình với tổng thu ngân sách 35 xã đạt trên 291 tỷ đồng, mô hình quản lý của Gia Lâm cần hoàn thiện mạnh mẽ cơ chế giám sát thực thi dự toán. Trong thực tế, dữ liệu thu chi có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện mức độ hoàn thành dự toán chi thường xuyên và bảng tổng hợp cơ cấu nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ bản, giúp Hội đồng nhân dân cấp xã dễ dàng theo dõi biến động tài khóa.

Hạn chế trong công tác quyết toán thể hiện ở việc chỉnh lý ngân sách kéo dài đến ngày 31 tháng 01 năm sau nhưng vẫn còn tình trạng thu để ngoài sổ sách hoặc sử dụng chứng từ chưa chuẩn mực, chiếm khoảng 8% đến 12% số vụ việc kiểm tra nội bộ. Việc thiếu hụt cơ chế chế tài đủ mạnh và sự biến động nhân sự sau mỗi kỳ đại hội là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm tính bền vững của kỷ luật ngân sách cơ sở.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở phân tích thực trạng và bài học kinh nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tăng cường quản lý chi ngân sách cấp xã trên địa bàn huyện Gia Lâm:

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi. Ủy ban nhân dân huyện Gia Lâm phối hợp với Phòng Tài chính - Kế hoạch cần rà soát, giao quyền tự chủ tài chính gắn liền với phân cấp nguồn thu tại chỗ từ quỹ đất công ích 5% và thuế xây dựng vãng lai. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ tự cân đối chi thường xuyên của các xã lên mức tối thiểu 70% vào năm 2023, giảm dần áp lực bổ sung cân đối từ ngân sách huyện.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình lập và chấp hành dự toán chi ngân sách. Ban Tài chính các xã phải áp dụng phương pháp lập dự toán dựa trên kết quả đầu ra, phân biệt rõ ràng giữa chi cam kết và chi đề xuất mới theo Thông tư số 344/2016/BTC. Mục tiêu cụ thể cần đạt là giảm tỷ lệ sai lệch dự toán chi thường xuyên xuống dưới 5% trong giai đoạn 2021-2025, đồng thời bảo đảm giải ngân 100% nguồn vốn sự nghiệp kinh tế trong năm tài chính.

Thứ ba, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước. Kho bạc Nhà nước huyện Gia Lâm chủ trì siết chặt kỷ luật thanh toán, kiên quyết từ chối giải ngân đối với các khoản chi không có trong dự toán hoặc vượt định mức quy định. Thực hiện mục tiêu thu hồi 100% giá trị thanh toán thừa tại các dự án xây dựng cơ bản đã hoàn thành và cắt giảm tối thiểu 10% chi phí hội nghị, tiếp khách để bổ sung nguồn cải cách tiền lương.

Thứ tư, bồi dưỡng, nâng cao năng lực đội ngũ công chức tài chính - kế toán xã. Phòng Nội vụ phối hợp cùng Phòng Tài chính - Kế hoạch tổ chức các khóa đào tạo định kỳ hàng quý, phấn đấu đến năm 2022 có 100% cán bộ kế toán xã đạt trình độ đại học chuyên ngành và sử dụng thành thạo phần mềm kế toán công xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang giá trị ứng dụng cao và là tài liệu tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

Thứ nhất, đội ngũ lãnh đạo và cán bộ công chức tài chính - kế toán tại 22 xã, thị trấn của huyện Gia Lâm và các địa bàn lân cận. Nghiên cứu cung cấp bộ cẩm nang chi tiết về quy trình lập dự toán 9 bước, kỹ năng quản lý chi cam kết và các biểu mẫu kế toán chuẩn hóa, giúp giảm thiểu trên 90% lỗi sai phạm hành chính trong quản lý thu chi hàng năm.

Thứ hai, các nhà quản lý và chuyên viên tại Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước cấp huyện. Luận văn đóng vai trò là khung tham chiếu hữu ích để đánh giá năng lực tài khóa cơ sở, hoàn thiện quy chế phối hợp liên ngành và thiết lập hệ thống định mức chi tiêu sát với điều kiện thực tế của từng địa bàn nông thôn chuyển đổi.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý tài chính công. Đề tài cung cấp hệ thống số liệu thứ cấp và sơ cấp chuẩn mực trong giai đoạn 2015-2018, cùng phương pháp luận nghiên cứu thực chứng tại địa phương có tốc độ đô thị hóa nhanh để làm mô hình giảng dạy và phát triển các công trình học thuật tiếp theo.

Thứ tư, các cơ quan thanh tra, kiểm toán nhà nước và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp. Luận văn cung cấp các tiêu chí thẩm tra quyết toán ngân sách, kỹ năng giám sát công khai tài chính và phương pháp phát hiện các khoản chi ngoài ngân sách, góp phần nâng cao hiệu lực giám sát tối cao của cơ quan dân cử đối với nguồn vốn nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết những vấn đề cốt lõi nào trong quản lý tài chính công cấp cơ sở?
Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng quản lý chi ngân sách tại 22 xã, thị trấn huyện Gia Lâm giai đoạn 2015-2017 theo Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13. Đề tài tập trung chỉ ra các điểm nghẽn trong lập dự toán, chấp hành và quyết toán, từ đó đưa ra 4 nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả chi tiêu công.

Tại sao tỷ lệ chi thường xuyên tại các xã huyện Gia Lâm lại chiếm tỷ trọng lớn trên 65%?
Do cấp xã là bộ máy hành chính cơ sở trực tiếp thực hiện quản lý nhà nước và cung ứng dịch vụ công cho nhân dân. Khoản chi này phải bảo đảm 100% tiền lương, phụ cấp, an sinh xã hội và duy trì hoạt động thường xuyên của hệ thống chính trị cơ sở gồm Đảng ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và các đoàn thể địa phương.

Mức bố trí dự phòng ngân sách xã từ 2% đến 4% có ý nghĩa như thế nào trong thực tế?
Khoản dự phòng này là công cụ tài chính bắt buộc theo quy định pháp luật giúp chính quyền cấp xã chủ động ứng phó kịp thời với các tình huống bất khả kháng như dịch bệnh, thiên tai, cứu đói hoặc nhiệm vụ an ninh quốc phòng đột xuất phát sinh trong năm tài chính mà chưa thể dự kiến trước trong dự toán đầu năm.

Những sai phạm phổ biến nhất trong quản lý chi ngân sách xã được luận văn chỉ ra là gì?
Các sai phạm chủ yếu gồm lập dự toán chưa sát thực tế khiến mức độ hoàn thành sai lệch từ 10% đến 25%, thanh toán khối lượng xây dựng cơ bản vượt định mức, để ngoài sổ sách các khoản thu sự nghiệp và kéo dài thời gian chỉnh lý quyết toán ngân sách vượt mốc ngày 31 tháng 01 năm sau.

Giải pháp nào mang tính then chốt để nâng cao năng lực cán bộ kế toán cấp xã?
Giải pháp đột phá là thực hiện chuẩn hóa 100% trình độ đại học chuyên ngành tài chính kế toán cho đội ngũ công chức xã đến năm 2022, đồng thời triển khai đồng bộ phần mềm kế toán công và tổ chức các đợt tập huấn nghiệp vụ bắt buộc theo định kỳ hàng quý do cơ quan chuyên môn cấp huyện chủ trì.

Kết luận

  • Khẳng định tính cấp thiết và giá trị khoa học của việc hoàn thiện công tác quản lý chi ngân sách xã tại 22 đơn vị hành chính thuộc huyện Gia Lâm trong giai đoạn 2015-2017.
  • Hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết quản lý tài chính công cấp cơ sở theo Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13 và Thông tư số 344/2016/BTC của Bộ Tài chính.
  • Chỉ rõ bức tranh thực trạng với chi thường xuyên chiếm trên 65% tổng chi và tỷ lệ sai lệch dự toán tại một số xã vượt ngưỡng 120%, đồng thời nhận diện 4 nhóm yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến kỷ luật ngân sách.
  • Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp khả thi với lộ trình thực thi rõ ràng từ năm 2020 đến năm 2025, chú trọng tự chủ tài chính và nâng tỷ lệ cán bộ kế toán đạt chuẩn đại học lên 100%.
  • Kiến nghị Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và các cơ quan hữu quan sớm hoàn thiện cơ chế định mức phân bổ ngân sách đặc thù cho các huyện đang trong tiến trình đô thị hóa thành quận.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn vững chắc giúp chính quyền huyện Gia Lâm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn công. Kế hoạch hành động giai đoạn 2020-2023 cần ưu tiên số hóa 100% dữ liệu kế toán ngân sách xã và kiểm soát chặt chẽ các dự án đầu tư công. Các cấp chính quyền cơ sở cần chủ động ứng dụng ngay các khuyến nghị của nghiên cứu để tối ưu hóa ngân sách, phục vụ đắc lực cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại địa phương.