Giáo Trình Tâm Lý Học Phát Triển Phần 1 - Vũ Thị Nho - ĐHQGHN

Giáo trình Tâm lý học phát triển phần 1 của Vũ Thị Nho. Tìm hiểu các giai đoạn phát triển tâm lý, từ trẻ thơ đến tuổi trưởng thành. Tài liệu hữu ích cho sinh viên.

• Tác giả: Vũ Thị Nho
• Trường học: Đại học quốc gia hà nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Những vấn đề chung của tâm lý học phát triển
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 1999
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẨU
• 1. CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA TÂM LÝ HỌC PHÁT TRIỂN
• 1.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA TÂM LÝ HỌC PHÁT TRIỂN
• 1.2. Khái niệm phát triển tâm lý
• 1.3. Đối tượng, nhiệm vụ của tâm lý học phát triển
• 2. CÁC NHÂN TỐ VÀ ĐỘNG LỰC CỦA SỰ PHÁT TRIỂN
• 2.1. Vấn đề nhân tố và động lực của sự phát triển tâm lý
• 2.2. Quan điểm của thuyết nguồn gốc sinh vật về phát triển

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giáo Trình Tâm Lý Học Phát Triển Nghiên Cứu 55

Mọi sự vật trong tự nhiên và xã hội, bao gồm cả con người, đều liên tục vận động và biến đổi. Đời sống tâm lý của mỗi cá nhân, nhóm hoặc cộng đồng cũng vậy, luôn trong quá trình phát triển. Tâm lý học không thể bỏ qua việc nghiên cứu quá trình này, trên cả phương diện cá thể và nhóm lứa tuổi, từ khi sinh ra, hình thành, phát triển đến khi tàn lụi. Thực tiễn giáo dục trẻ em đặt ra yêu cầu nghiên cứu sự phát triển tâm lý con người, và đến nay, lĩnh vực này đã tích lũy được những thành tựu lý luận và thực tiễn phong phú. Do đó, Tâm Lý Học Phát Triển có ý nghĩa lớn trong quá trình dạy học, giáo dục thế hệ trẻ nói riêng và đối với con người nói chung. Dựa trên những thành tựu cơ bản của Tâm Lý Học Phát Triển, giáo trình này tổng hợp, hệ thống, khái quát những vấn đề về sự vận động, biến đổi, phát triển tâm lý của con người theo các giai đoạn lứa tuổi khác nhau. Từ đó, tìm ra những đặc điểm, động lực, qui luật, những con đường hình thành và phát triển đặc thù của sự phát triển tâm lý con người. Mục tiêu là cung cấp cho người học những tri thức khoa học cơ bản về Tâm Lý Học Phát Triển, nhằm hiểu biết tâm lý con người và vận dụng sự hiểu biết đó vào mọi hoạt động của cuộc sống cá nhân cũng như cộng đồng theo phương châm "hiểu mình, biết người". Nhờ đó, con người biết sống có tình, có lý, có văn hóa và hạnh phúc. Giáo trình này được xây dựng nhằm đáp ứng yêu cầu của cải cách giáo dục ở bậc đại học, tránh lặp lại những vấn đề đã được đề cập đến ở nhiều cuốn sách khác, cố gắng gợi mở cho sinh viên hướng suy nghĩ về vấn đề được đặt ra; đồng thời cung cấp khối lượng kiến thức tối thiểu cần thiết cho sinh viên về Tâm Lý Học Phát Triển. Tâm lý con người rất đa dạng và phức tạp. Vì vậy, giáo trình này khó có thể tránh được những sai sót nhất định. Tác giả mong nhận được ý kiến đóng góp quý báu của độc giả xa gần để giáo trình này ngày càng hoàn thiện hơn.

1.1. Khái Niệm Phát Triển Tâm Lý Quá Trình Biến Đổi Không Ngừng

Nói đến phát triển, nhiều khi người ta chỉ quan tâm đến những kết quả cuối cùng của một giai đoạn hoặc một quá trình nào đó thể hiện ở hình thức bề ngoài hoặc hành vi cá nhân. Xem xét sự phát triển như vậy là thiếu biện chứng và phiến diện, dễ dẫn đến sai lầm. Trên thực tế, sự phát triển tâm lý của mỗi cá nhân hoặc một nhóm người nào đó bao giờ cũng diễn ra trong một quá trình: từ sự phát sinh, hình thành, phát triển đến tàn lụi; từ mức độ này đến mức độ khác; từ hình thái này đến hình thái khác. Đó là quá trình vận động, biến đổi của một thực thể. Nó bao hàm hàng loạt thay đổi có sự ràng buộc bên trong với nhau, có lúc từ từ, tiệm tiến, có lúc nhảy vọt, nhưng cũng có lúc dẫm chân tại chỗ, thậm chí thụt lùi tạm thời. Đó là một quá trình phức tạp như phép duy vật biện chứng đã khẳng định. Lênin viết: “Phát triển là sự giảm đi và tăng lên, là sự lặp đi, lặp lại, là sự thống nhất giữa các mặt đối lập” (cái thống nhất, gồm có 2 mặt: mặt đối lập loại trừ lẫn nhau và mặt quan hệ giữa chúng với nhau). Tuy nhiên tính chất chung của sự phát triển là một quá trình có chiều hướng tích cực, đi lên nhằm tạo ra cái mới ở mức độ ngày càng cao hơn, phức tạp hơn, phong phú và tinh tế hơn so với cái cũ.

1.2. Phân Biệt Phát Triển Với Tăng Trưởng Chín Muồi Mối Quan Hệ

Khi nói đến khái niệm phát triển, người ta thường hay đề cập đến các khái niệm có sự liên quan như tăng trưởng, chín muồi. Tăng trưởng là khái niệm đề cập đến sự gia tăng về số lượng (chiều dài, dung tích, khối lượng...) của sự vật, hiện tượng. Ví dụ: sự gia tăng về chiều cao, cân nặng, sự tăng lên của tế bào thần kinh, sự tăng lên về số lượng tế bào cảm giác của trẻ em trong năm thứ nhất v. Còn chín muồi được dùng khi sự tăng trưởng đạt đến “độ”. Ví dụ: “Trăng đến rằm trăng tròn”. Ông cha ta thường nói: “Nữ thập tam, nam thập lục” để chỉ sự chín muồi về mặt sinh học (sự dậy thì) của con người. Nói đến phát triển là nói đến sự thay đổi chuyển hóa về mặt chất lượng, nói đến một trình độ mới khác về chất so với cái cũ. Chẳng hạn sự phát triển tâm lý của con người, đi từ cảm giác đến tri giác, từ tri giác đến tư duy v. Tri giác là một trình độ khác về chất so với cảm giác; tư duy là trình độ mới khác về chất so với tri giác v. Quan hệ giữa tăng trưởng, chín muồi với phát triển là quan hệ giữa số lượng và chất lượng. Tăng trưởng, chín muồi dẫn đến sự tăng trưởng về chất (phát triển); chất lượng mới lại tạo tiền đề cho sự tăng trưởng và chín muồi ở mức cao hơn. Đó là mối quan hệ biện chứng có tính nhân quả của sự vật, hiện tượng. Sự phát triển tâm lý của con người được vận động cũng không ngoài quy luật đó.

II. Đối Tượng Nhiệm Vụ Của Giáo Trình Tâm Lý 58

Tâm lý học phát triển là một trong những chuyên ngành cơ bản, quan trọng của tâm lý học. Đối tượng nghiên cứu của nó là những động lực, điều kiện, những qui luật phát triển, những sự biến đổi của các quá trình, các thuộc tính, các phẩm chất tâm lý trong sự hình thành nhân cách con người với tư cách là một thành viên của xã hội, theo sự trưởng thành của lứa tuổi. Tâm lý học phát triển bao gồm các ngành sau:

• Tâm lý học trong thời kỳ bào thai (còn gọi là thai giáo).
• Tâm lý học tuổi thơ (tuổi hài nhi).
• Tâm lý học trước tuổi đi học (tuổi vườn trẻ).
• Tâm lý học tuổi thiếu niên.
• Tâm lý học người trưởng thành.
• Tâm lý học người già.
• Tâm lý học của những em phát triển không bình thường. Tàm lý học phát triển có mối liên quan với nhiều chuyên ngành tâm lý học khác như Tâm lý học đại cương, Tâm - sinh lý học, Tâm lý học nhân cách. Trong đó mối liên quan giữa Tâm lý học phát triển và Tâm lý học sư phạm (bao gồm cả dạy học và giáo dục) là chặt chẽ nhất. Giữa hai ngành tâm lý học này có sự tác động qua lại và qui định lẫn nhau một cách rất biện chứng: Tâm lý học phát triển và Tâm lý học sư phạm giống hai đứa con sinh đôi khác trứng của một bào thai. Mối quan hệ giữa hai ngành tâm lý học này đều có chung khách thể nghiên cứu, đó là trẻ em các lứa tuổi. Bởi thế cả hai ngành tâm lý này tạo thành một thể thống nhất khó tách bạch, dẫn đến tình trạng nhiều khi ranh giới trình bày các vấn đề của Tâm lý học phát triển và Tâm lý học sư phạm trở nên có tính tương đối. Tuy nhiên Tâm lý học phát triển chủ yếu nghiên cứu động lực, qui luật cũng như các đặc điểm phát triển của con người theo sự trưởng thành của từng giai đoạn. Còn Tăm lý học sư phạm nghiên cứu những con đường, những qui luật hình thành của nhận thức, nghiên cứu những vấn đề thuộc về dạy học và giáo dục con người. Theo nghĩa đầy đủ, nghiên cứu sự phát triển tâm lý không phải là nghiên cứu những cái gì đã có sẵn mà là nghiên cứu tâm lý trong quá trình vận động, biến đổi không ngừng của nó.

2.1. Đối Tượng Nghiên Cứu Động Lực Qui Luật Phát Triển Tâm Lý

Đối tượng nghiên cứu của nó là những động lực, điều kiện, những qui luật phát triển, những sự biến đổi của các quá trình, các thuộc tính, các phẩm chất tâm lý trong sự hình thành nhân cách con người với tư cách là một thành viên của xã hội, theo sự trưởng thành của lứa tuổi. Tâm lý học phát triển bao gồm các ngành: Tâm lý học trong thời kỳ bào thai, Tâm lý học tuổi thơ, Tâm lý học trước tuổi đi học, Tâm lý học tuổi thiếu niên, Tâm lý học người trưởng thành, Tâm lý học người già, Tâm lý học của những em phát triển không bình thường. Tâm lý học phát triển có mối liên quan với nhiều chuyên ngành tâm lý học khác. Mối liên quan giữa Tâm lý học phát triển và Tâm lý học sư phạm là chặt chẽ nhất.

2.2. Nhiệm Vụ Của Tâm Lý Học Phát Triển Nghiên Cứu Đặc Điểm

Nhiệm vụ của Tâm Lý Học Phát Triển là nghiên cứu những đặc điểm phát triển của các quá trình tâm lý, những thuộc tính, những phẩm chất nhân cách, những khả năng, điều kiện phát triển theo lứa tuổi cũng như qui luật, những con đường hình thành, phát triển của chúng. Mục đích của việc nghiên cứu đó nhằm phục vụ cho thực tiễn giáo dục trẻ em nói riêng, giáo dục con người nói chung, nhằm phát triển những nhân cách ngày càng hoàn thiện để sống và phát triển hài hòa trong xã hội hiện đại; đồng thời làm phong phú thêm kho tàng lý luận của khoa học giáo dục nói chung, khoa học TLHPT nói riêng.

2.3. Phương Pháp Nghiên Cứu Quan Sát Thực Nghiệm Lịch Sử...

Để nghiên cứu sự phát triển tâm lý của con người, cần phối hợp nhiều phương pháp khác nhau, nhằm hỗ trợ, bổ sung cho nhau vì mỗi phương pháp đều có những điểm mạnh, điểm yếu nhất định. Các phương pháp nghiên cứu TLHPT cũng không nằm ngoài những phương pháp nghiên cứu tâm lý học nói chung mà chúng ta đã biết. Có thể kể những phương pháp chủ yếu sau đây: Phương pháp quan sát, Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động, Phương pháp trắc nghiệm, Phương pháp thực nghiệm, Phương pháp nghiên cứu lịch sử, Phương pháp nghiên cứu trẻ em sinh đôi cùng trứng hoặc khác trứng v.v. Điều phải lưu ý trong khi sử dụng các phương pháp để nghiên cứu sự phát triển tâm lý con người là ở chỗ, mà nghiên cứu phải đặt đối tượng, khách thể nghiên cứu của mình trong quá trình vận động và phát triển của nó.

III. Động Lực Phát Triển Tâm Lý Các Thuyết Nguồn Gốc 59

Vấn đề nhân tố và động lực của sự phát triển tâm lý luôn luôn là vấn đề trung tâm của bất cứ ngành TLH nào, đặc biệt là với TLHPT. Trong lịch sử TLH, đây là vấn đề thường xuyên được đề cập, bàn luận và có nhiều luận điểm khác nhau, thậm chí đối lập nhau. Tổng hợp, khái quát lại có thể nêu lên các trường phái điển hình sau đây về nguồn gốc, động lực phát triển tâm lý cá nhân. (Quan điểm của thuyết nguồn gốc sinh vật về phát triển: Những người theo trường phái nguồn gốc sinh vật coi những đặc điểm bẩm sinh di truyền có sẵn của trẻ em là nguồn gốc, là động lực của sự phát triển tâm lý cá thể. Họ cho rằng di truyền là yếu tố có tác dụng quyết định đến phát triển tâm lý trẻ, coi môi trường là yếu tố điều chỉnh, biểu hiện của tính di truyền. Xuất phát điểm của những người theo dòng phái nguồn gốc sinh vật về phát triển bắt nguồn từ qui luật tiến hóa nổi tiếng do Heackcl đưa ra vào nửa đầu thế kỷ XIX. Qui luật này cho rằng: Sự phát triển cá thể là sự lặp lại sự phát triển của loài dưới dạng rút gọn, tương tự như bào thai người ở thời kỳ sống trong bụng mẹ, lặp lại tất cả những giai đoạn phát triển từ một thực thể đơn bào tới con người- Theo quan điểm này, trong quá trình phát triển, trẻ con cũng tái tạo lại tất cả những giai đoạn cơ bản của lịch sử loài người.

3.1. Thuyết Nguồn Gốc Sinh Vật Di Truyền Quyết Định Phát Triển

Những người theo trường phái này coi những đặc điểm bẩm sinh di truyền có sẵn của trẻ em là nguồn gốc, là động lực của sự phát triển tâm lý cá thể. Họ cho rằng di truyền là yếu tố có tác dụng quyết định đến phát triển tâm lý trẻ, coi môi trường là yếu tố điều chỉnh, biểu hiện của tính di truyền. Theo thuyết nguồn gốc sinh vật, sự phát triển của trẻ em là do những tố chất di truyền đã được ghi lại sẵn trong phôi của bào thai ngay từ đầu. Phát triển chẳng qua là sự bộc lộ dần dần những thuộc tính ấy. Tất cả do di truyền quyết định. Tính tích cực cá nhân, giáo dục, giáo dưỡng v. chỉ làm tăng lên hay giảm đi những yếu tố tiền định trước đó mà thôi. Đó chính là cơ sở lý luận của "giáo dục tự phát", "giáo dục tự do".

3.2. Thuyết Nguồn Gốc Xã Hội Môi Trường Định Hình Nhân Cách

Những người theo thuyết này cho rằng môi trường xã hội là nhân tố quyết định sự phát triển của trẻ em. Môi trường xung quanh như thế nào thì hành vi, nhân cách của con người sẽ như thế ấy. Bởi thế muốn nghiên cứu trẻ em thì chỉ cần phân tích cấu trúc môi trường xã hội xung quanh là hiểu được. Thuyết này còn có tên là thuyết duy cảm, coi trẻ em lúc sinh ra như tờ giấy trắng (tabula rasa), rồi ảnh hưởng của hoàn cảnh điều kiện môi trường, xã hội mà những phẩm chất, thuộc tính được vẽ lên đó. Thuyết nguồn gốc xã hội coi trẻ em chỉ là một tồn tại hoàn toàn thụ động, chịu sự tác động và chi phối của môi trường xung quanh và không thể thoát khỏi cái vòng kiềm tỏa đó.

3.3. Thuyết Hội Tụ Hai Yếu Tố Di Truyền Và Môi Trường Tương Tác

Theo thuyết này, mối tác động qua lại giữa môi trường và di truyền quyết định sự phát triển tâm lý trẻ em. Tuy nhiên trong hai yếu tố đó, di truyền giữ vai trò chủ yếu còn môi trường là điều kiện để biến những yếu tố có sẵn của di truyền thành hiện thực. Thuyết này nhằm loại bỏ sự phiến diện của thuyết nguồn gốc sinh vật và thuyết nguồn gốc xã hội do nhà tâm lý học người Đức V.Sternơ nêu lên. Tưởng rằng khi kết hợp (hội tụ) 2 yếu tố phiến diện: di truyền và môi trường thì có thể giải quyết được vấn đề động lực phát triển trẻ em. Song những kết quả nghiên cứu về trẻ em sinh đôi cùng trứng và sinh đôi khác trứng được tiến hành vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã bác bỏ thuyết trên.

IV. Lý Luận Phát Triển Tâm Lý Theo Vygotsky Hiện Đại 60

Xuất phát từ những quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, đặc biệt là phép biện chứng tự nhiên trong quá trình biến đổi từ vượn thành người nhờ lao động, Vưgôtxki đã đi sâu nghiên cứu vai trò của công cụ lao động trong quá trình sản xuất và nêu lên tư tưởng: hoạt động có công cụ đã dẫn đến sự biến đổi hành vi của con người, khiến cho con người khác động vật. Sự khác biệt này thể hiện rõ nhất, tập trung nhất bởi tính gián tiếp của hoạt động; trong hoạt động con người biết dùng các ký hiệu (từ ngữ, chữ số. Công cụ hướng ra bên ngoài, tác động vào đối tượng, nhằm biến đổi nó phục vụ cho những nhu cầu sống của con người. Ký hiệu, dấu hiệu ngược lại hướng vào bên trong, tác động tới hành vi của con người, có giá trị định hướng, điều chỉnh những hoạt động của con người. Sự phát triển của con người diễn ra chính trong quá trình nắm vững các công cụ đó và các loại ký hiệu đó. Trải qua các giai đoạn phát triển từ thấp đến cao, các công cụ lao động và cùng với nó là các loại ký hiệu được loài người ghi lại trong toàn bộ hệ thống kinh nghiệm mang tính xã hội - lịch sử. Để phát triển, đứa trẻ phải lĩnh hội được những kinh nghiệm mang tính người đó bằng hoạt động và giao tiếp.

4.1. Vai Trò Giáo Dục Truyền Đạt Kinh Nghiệm Xã Hội Lịch Sử

Việc truyền thụ những kinh nghiệm đó trong xã hội loài người được thực hiện bằng con đường đặc trưng là giáo dục (theo nghĩa rộng). Chính vì vậy, Vưgôtxki coi giáo dục chiếm vị trí trung tâm, hàng đầu trong toàn bộ hệ thống tổ chức cuộc sống của trẻ em, có tác dụng quyết định sự phát triển tâm lý của trẻ em. Những luận điểm trên đây của Vưgôtxki được hình thành từ những năm 20-30 của thế kỷ này. Nó được tâm lý học Liên Xô thừa nhận trên bình diện lý luận và được triển khai nghiên cứu trong thực tiễn bằng nhiều con đường: quan sát tổng kết kinh nghiệm, thực nghiệm trong phòng thí nghiệm, thực nghiệm tự nhiên và đặc biệt là thực nghiệm tâm lý - giáo dục.

4.2. Hoạt Động Tích Cực Của Chủ Thể Động Lực Phát Triển Tâm Lý

Quan điểm hoạt động tích cực của chủ thể để lĩnh hội kinh nghiệm xã hội loài người đã tích lũy được là nguồn gốc thúc đẩy sự phát triển tâm lý của trẻ em còn được phát hiện và thừa nhận bởi nhiều nhà tâm lý học ở các nước Âu, Mỹ (A. Tâm lý học ngày nay coi giáo dục (giáo dục và dạy học) là yếu tố có tính chủ đạo đối với sự phát triển của trẻ em, bởi vì chính giáo dục của người lớn xác lập ra các mối quan hệ giữa trẻ em với hiện thực xung quanh, xác lập nên tính tích cực hoạt động của trẻ em. Hoạt động tích cực của trẻ em nhằm chiếm lĩnh những kinh nghiệm xã hội - lịch sử mà loài người tích lũy được thông qua quan hệ với người lớn, là động lực thúc đẩy sự phát triển tâm lý, ý thức, thúc đẩy sự hình thành nhân cách ở trẻ em.

V. Điều Kiện Phát Triển Tâm Lý Bẩm Sinh Môi Trường Hoạt Động 59

Trong quá trình sống, con người và động vật luôn luôn phát triển. Song cơ chế chủ yếu của sự phát triển tâm lý của động vật là sự di truyền những kinh nghiệm của loài bằng con đường bản năng sinh vật, bằng con đường thích nghi cá thể với môi trường bên ngoài. Còn ở con người, đặc điểm của những chức năng tâm lý được phát triển trong quá trình trẻ em nắm vững kinh nghiệm lịch sử - xã hội (hệ thống tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, quy trình công nghệ, lối sống, quan hệ v.) bằng chính hoạt động của chủ thể. Khi ra đời, đứa trẻ được sống trong thế giới của xã hội loài người với những đặc trưng xã hội - lịch sử của con người, giữa thế giới đối tượng và các quan hệ do con người tạo ra. Sự trưởng thành của đứa trẻ chính là quá trình nó lĩnh hội dần dần những đối tượng và những quan hệ mang tính người đó. Quá trình này được thực hiện dưới sự hướng dẫn, truyền thụ thường xuyên của người lớn, bằng những hình thức khác nhau, trong đó dạy học chiếm vị trí hàng đầu.

5.1. Bẩm Sinh Di Truyền Tiền Đề Tự Nhiên Của Sự Phát Triển

Yếu tố bẩm sinh, di truyền cùng những đặc điểm về thể chất, đặc điểm của các loại hình thần kinh cấp cao là tiền đề, là điều kiện tự nhiên của sự phát triển. Nó có tác dụng hoặc tạo điều kiện thuận lợi hoặc gây những khó khăn nhất định cho việc hình thành một loại hoạt động nào đó. Ví dụ: nếu chủ thể có sẵn thính giác nhanh, nhạy, sẽ giúp cho việc hình thành năng lực âm nhạc tốt hơn, người có kiểu loại thần kinh Mêlăngcôlê thường hay gặp khó khăn trong giao tiếp nhã nhặn với người khác để giải quyết vấn đề. Thiếu những điều kiện sinh học, tự nhiên như não bộ, hệ thần kinh, những phản xạ bản năng ban đầu của cơ thể thì tâm lý , ý thức không thể hình thành và phát triển được.

5.2. Môi Trường Xã Hội Nơi Con Người Sống Và Biểu Hiện

Con người bao giờ cũng sinh ra và lớn lên trong một hoàn cảnh, điều kiện cụ thể của môi trường xã hội. Môi trường là nơi con người sống và biểu hiện tính tích cực hoạt động của mình. Bởi vậy môi trường là một trong những điều kiện quan trọng của sự phát triển tâm lý , ý thức của trẻ em. Môi trường mà đứa trẻ sống có ảnh hưởng tiêu cực và tích cực đến sự phát triển của đứa trẻ tùy thuộc vào chỗ trong môi trường đó nó có quan hệ tích cực với những yếu tố nào. Môi trường xã hội theo nghĩa chung chung không thể quyết định sự phát triển tâm lý trẻ em như phần trên đã khẳng định.

5.3. Hoạt Động Của Chủ Thể Ý Nghĩa Quyết Định Chất Lượng

Khi đã có những tiền đề vật chất nhất định, được sống trong xã hội loài người, yếu tố và điều kiện thứ ba không thể thiếu đối với sự phát triển tâm lý là tính tích cực hoạt động của chính chủ thể. Hoạt động của chủ thể có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng của sự phát triển tâm lý . Đời sống tâm lý của mỗi cá nhân nghèo nàn hay phong phú, đa dạng hay đơn điệu, sâu sắc hay hời hợt v. chủ yếu do tính tích cực hoạt động và giao lưu của chủ thể trong xã hội quyết định.

VI. Giáo Dục Phát Triển Tâm Lý Mối Quan Hệ Tác Động 59

Như phần trên đã nói, giáo dục có ý nghĩa chủ đạo đối với sự phát triển tâm lý , nhân cách trẻ em. Phần này sẽ tập trung nói về mối tác động, ảnh hưởng qua lại giữa giáo dục và phát triển . Giáo dục bao hàm giáo dục (theo nghĩa hẹp) và dạy học, là một quá trình người lớn tìm mọi cách thức, phương thức hữu hiệu nhất tác động đến trẻ em nhằm tổ chức, chỉ đạo, hướng dẫn hoạt động lĩnh hội những kinh nghiệm xã hội - lịch sử mà loài người tích lũy được ghi lại trong hệ thống tri thức, kỹ năng, công cụ, ký hiệu, quy trình công nghệ, quy tắc của lối sống, hành vi v. (nghĩa là trong hệ thống các đối tượng và quan hệ xã hội), giúp trẻ em có đủ năng lực, phẩm chất để sống, hoạt động và phát triển không ngừng trong một xã hội nhất định.

6.1. Giáo Dục Mục Tiêu Phương Hướng Phát Triển Nhân Cách

Giáo dục hiểu đầy đủ bao hàm một ý nghĩa toàn diện trong sự phát triển nhân cách trẻ em. Nó không chỉ nhằm phát triển những quá trình; thuộc tính tâm lý mà còn hướng vào việc phát triển đứa trẻ cả về thể chất, hình hài; nó không chỉ chú ý đến việc giáo dục, bồi dưỡng các năng lực, năng khiếu mà còn phải bồi dưỡng những phẩm chất, lối sống cần thiết mà xã hội đòi hỏi. Nó không chỉ yêu cầu đứa trẻ phát triển ở mức hình quân chủ nghĩa mà là phát triển ở mức cao hơn. Giáo dục hiện đại không chấp nhận sự nhồi nhét tri thức sẵn có cho trẻ em bằng roi vọt, cưỡng chế, bằng nuông chiều, dỗ dãi hoặc bằng phương thức thầy truyền thụ, trò ghi nhớ thụ động mà bằng cách tổ chức, chỉ đạo, hướng dẫn để trẻ tích cực hoạt động, tự giác chiếm lĩnh hệ thống kinh nghiệm xã hội - lịch sử mà loài người tích lũy được.

6.2. Giáo Dục Định Hướng Trước Cho Sự Phát Triển Lứa Tuổi

Giáo dục hiểu theo nghĩa trên không có nghĩa là chạy theo sự phát triển, mà trong một chừng mực nào đó, giáo dục cần định hướng trước một bước cho sự phát triển lứa tuổi của trẻ em. Giáo dục cần tuân thủ theo những quy luật phát triển lứa tuổi của trẻ em, nhưng đồng thời hướng dẫn, chuẩn bị trước cho bước phát triển sau của trẻ em. Nghĩa là giáo dục quan tâm đến "vùng phát triển gần nhất" mà Vưgôtxki đã nêu ra. Ví dụ: cuối tuổi mẫu giáo, trong chương trình giáo dục trò chơi cho trẻ em, nhà giáo dục đã phải dần dần hướng trẻ vào các trò chơi có ý nghĩa học tập để chuẩn bị cho hoạt động học tập, ở tuổi đầu thanh niên ngoài việc học tập, nhà giáo dục đã dần dần định hướng để các em bắt đầu suy nghĩ việc chọn nghề, vào đời v.

Nội dung chính

Giáo trình Tâm lý học phát triển (TS. Vũ Thị Nho, NXB ĐHQGHN, 1999)

---

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình Tâm lý học phát triển do TS. Vũ Thị Nho biên soạn, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành năm 1999, là tài liệu giảng dạy và học tập thuộc khối kiến thức chuyên ngành cơ bản trong chương trình đào tạo cử nhân và sau đại học các ngành Tâm lý học, Giáo dục học và Sư phạm. Môn học giữ vị trí bản lề, kết nối kiến thức cơ sở từ Tâm lý học đại cương và Sinh lý học thần kinh cấp cao với các phân ngành tâm lý ứng dụng như Tâm lý học sư phạm, Tâm lý học lứa tuổi và Giáo dục học chuyên biệt.

Mục tiêu học tập cốt lõi của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống tri thức khoa học về bản chất, động lực, điều kiện và quy luật vận động, biến đổi của đời sống tâm lý con người từ khi sinh ra, qua các giai đoạn lứa tuổi cho đến khi trưởng thành và tàn lụi. Thông qua giáo trình, người học nắm vững các cơ chế hình thành các cấu trúc tâm lý, hiểu rõ sự phát triển tâm lý cá thể theo phương châm "hiểu mình, biết người", từ đó vận dụng vào việc tổ chức, điều chỉnh hoạt động giáo dục và giao tiếp xã hội.

Cấu trúc giáo trình được xây dựng trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng kết hợp với lý thuyết hoạt động. Tài liệu tiếp cận tiến trình phát triển tâm lý như một quá trình vận động phức tạp, có tính hệ thống, thứ bậc và chuyển hóa về chất. Điểm đặc sắc của giáo trình là việc phân tích ranh giới khoa học và mối liên hệ biện chứng giữa Tâm lý học phát triển và Tâm lý học sư phạm (được ví như "hai đứa con sinh đôi khác trứng của một bào thai"), đồng thời tổng hợp, đối chiếu có hệ thống giữa các lý thuyết tâm lý học phát triển phương Tây (J. Piaget, W. Stern, R. Spitz) và trường phái tâm lý học hoạt động Xô Viết (L. Vygotsky, S. Rubinstein, A.N. Leontiev, D.B. Elkonin, V.V. Davydov).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

• Chương I: Những vấn đề chung của Tâm lý học phát triển
  Xác định đối tượng, nhiệm vụ và các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành (quan sát, thực nghiệm tâm lý - giáo dục, nghiên cứu trường diễn/nghiên cứu dọc, trắc nghiệm, nghiên cứu trẻ sinh đôi). Phân tích khái niệm phát triển tâm lý trong tương quan với khái niệm tăng trưởng và chín muồi sinh học. Phê phán 4 trường phái lý luận về nguồn gốc phát triển tâm lý: thuyết nguồn gốc sinh vật (luật phát sinh sinh vật học của E. Haeckel), thuyết nguồn gốc xã hội (thuyết duy cảm, thuyết "tờ giấy trắng" - tabula rasa), thuyết hội tụ hai yếu tố (W. Stern) và phái Nhi đồng học (Pedology). Trình bày lý luận phát triển của L. Vygotsky và các luận điểm tâm lý học hiện đại về vai trò chủ đạo của giáo dục, "vùng phát triển gần nhất" và các con đường hình thành thuộc tính nhân cách. Trình bày cơ sở phân chia giai đoạn lứa tuổi của J. Piaget (giai đoạn giác động, thao tác cụ thể, thao tác logic) và D.B. Elkonin (lý thuyết hoạt động chủ đạo và hai lớp quan hệ A - B).

• Chương II: Sự phát triển tâm lý của trẻ em từ 0 đến 6 tuổi
  Phân tích chi tiết các thời kỳ phát triển ban đầu của trẻ em:

  • Tuổi sơ sinh (0 - 2 tháng): Đặc điểm sinh học (não bộ nặng khoảng 400g, tế bào thần kinh chưa myelin hóa), hệ thống phản xạ không điều kiện; sự phát triển sớm của các giác quan (thị giác nhận biết mặt mẹ sau 48 giờ, thính giác phân biệt tiếng mẹ sau 10 phút, khứu giác nhận biết mùi mẹ sau 45 giờ, vị giác phân biệt 4 vị cơ bản); sự xuất hiện của "phức cảm hớn hở" vào cuối tháng thứ hai và vai trò của thái độ chào đón từ người mẹ (nghiên cứu của R. Spitz).
  • Thời kỳ tuổi hài nhi (2 - 12 tháng): Hoạt động chủ đạo là giao lưu cảm xúc trực tiếp với người lớn; bước chuyển từ phản xạ định hướng sang tính tò mò nhận thức; sự phát triển vận động lẫy, ngồi, bò, đứng; tiền đề hình thành ngôn ngữ qua hành động bắt chước âm thanh và hiểu lời nói người lớn.
  • Tuổi vườn trẻ (1 - 3 tuổi): Hoạt động chủ đạo là hoạt động với công cụ - đồ vật do xã hội tạo ra.
  • Tuổi mẫu giáo (3 - 6 tuổi): Hoạt động chủ đạo là trò chơi đóng vai có chủ đề, mô phỏng các mối quan hệ xã hội.

• Tiến trình phát triển logic của nội dung: Nội dung vận động tuyến tính theo trục thời gian đời người (ontogenesis), gắn liền với logic thay thế của các hoạt động chủ đạo: từ giao lưu cảm xúc trực tiếp (0-1 tuổi) $\rightarrow$ hoạt động với đồ vật (1-3 tuổi) $\rightarrow$ trò chơi đóng vai (3-6 tuổi) $\rightarrow$ hoạt động học tập (tiểu học) $\rightarrow$ giao tiếp cá nhân - thân tình (thiếu niên) $\rightarrow$ hoạt động học tập định hướng nghề nghiệp (đầu thanh niên).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Fundamental theories: Thuyết văn hóa - lịch sử và lý thuyết "vùng phát triển gần nhất" (L. Vygotsky); lý thuyết cấu trúc vĩ mô của hoạt động và sự "chuyển vào trong" (A.N. Leontiev); lý thuyết các giai đoạn phát triển trí tuệ (J. Piaget); lý thuyết phân kỳ phát triển tâm lý dựa trên hoạt động chủ đạo (D.B. Elkonin).
• Core principles: Nguyên lý tính gián tiếp của tâm lý người thông qua công cụ lao động và hệ thống ký hiệu/ngôn ngữ; nguyên lý thống nhất giữa tâm lý, ý thức và hoạt động; mối quan hệ biện chứng giữa biến đổi về lượng (tăng trưởng), độ chín muồi sinh học và sự biến đổi nhảy vọt về chất (phát triển).
• Essential frameworks: Khung phân tích 3 nhóm điều kiện phát triển tâm lý: (1) Tiền đề vật chất - sinh học (não bộ, hệ thần kinh, di truyền); (2) Điều kiện môi trường xã hội; (3) Tính tích cực hoạt động của chủ thể (yếu tố quyết định trực tiếp chất lượng tâm lý), đặt dưới sự định hướng, dẫn dắt chủ đạo của giáo dục.

Kỹ năng phát triển

• Technical skills: Kỹ năng quan sát hành vi có chủ đích; kỹ năng thiết kế và tiến hành thực nghiệm tâm lý - sư phạm; kỹ năng phân tích sản phẩm hoạt động của trẻ em và đánh giá các mốc phát triển giác động, vận động, ngôn ngữ.
• Analytical skills: Kỹ năng phân tích cấu trúc vĩ mô của hoạt động (phân tách động cơ - hoạt động, mục đích - hành động, phương tiện - thao tác); kỹ năng nhận diện mâu thuẫn nội tại thúc đẩy sự phát triển qua từng giai đoạn lứa tuổi; kỹ năng phân biệt sự biến đổi tâm lý bình thường với các hiện tượng chậm phát triển hoặc phát triển "vượt khung".
• Practical competencies: Năng lực thiết kế nội dung và phương thức dạy học hướng vào "vùng phát triển gần nhất"; năng lực phân loại và điều chỉnh các xu hướng nhân cách (xu hướng học tập, xu hướng nhận thức, xu hướng vị thế cá nhân) ở người học.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

• Pedagogical approach: Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy lấy người học làm chủ thể tích cực, bác bỏ phương thức giáo dục áp đặt, "tầm chương trích cú" hoặc truyền thụ một chiều. Việc giảng dạy dựa trên việc tổ chức các hoạt động nhận thức có mức độ khó tăng dần, hình thành các hành động trí tuệ thông qua phân tích và khái quát hóa bản chất của vấn đề (vận dụng luận điểm cải cách dạy học của L. Zankov, D.B. Elkonin và V.V. Davydov).

• Bài tập và case studies: Hệ thống bài tập trong giáo trình gắn liền với các thực nghiệm kinh điển:

  • Phân tích thực nghiệm của J. Piaget về sự bảo toàn thể tích chất lỏng (thí nghiệm hai cốc nước) nhằm chứng minh vai trò của phương thức dạy học đối với việc hình thành thao tác logic ở trẻ dưới 7 tuổi.
  • Phân tích tình huống nghiên cứu cặp trẻ sinh đôi cùng trứng Natasa và Ema (dẫn chứng của I.I. Caraep do Elkonin trích dẫn) để làm rõ khái niệm "môi trường con con" và vai trò của quan hệ tương tác cá nhân với môi trường.
  • Case study về bài toán lớp 1 ("Nam cho bạn 3 bút chì, còn lại 5 bút chì") để minh họa sự khác biệt giữa phương thức tư duy cụ thể theo từ ngữ ("cho đi", "còn lại") và phương thức tư duy khái quát dựa trên mối quan hệ toàn thể - bộ phận.

• Assessment methods & Practical exercises: Đánh giá thông qua hệ thống câu hỏi lý thuyết và bài tập giải quyết tình huống ở cuối mỗi chương: yêu cầu người học phân biệt các khái niệm khoa học (tăng trưởng, chín muồi, phát triển); giải thích các nhân tố chi phối quá trình hình thành nhân cách; thực hiện các bài tập quan sát thực địa đối với các mốc phát triển vận động, ngôn ngữ của trẻ từ sơ sinh đến lứa tuổi mẫu giáo.

• Self-study guidelines: Người học cần kết hợp việc đọc giáo trình với việc ghi chép nhật ký quan sát thực tế hành vi của trẻ ở từng lứa tuổi; xây dựng bảng đối chiếu các giai đoạn phát triển theo quan điểm của J. Piaget và D.B. Elkonin; vận dụng các thao tác trí tuệ (so sánh, phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa, khái quát hóa) để tự hệ thống hóa các quy luật phát triển tâm lý.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

• Tổng hợp và cập nhật lý luận: So với các giáo trình biên soạn ở giai đoạn trước chỉ thuần túy giới thiệu lý thuyết tâm lý học Liên Xô, giáo trình của TS. Vũ Thị Nho đã tổng hợp và đối thoại học thuật giữa các trường phái tâm lý học thế giới. Tác giả giới thiệu có hệ thống các quan điểm phân kỳ lứa tuổi của J. Piaget, các nghiên cứu tâm lý học phát triển của Pháp (H. Wallon), cùng các công trình thực nghiệm của các tác giả Mỹ (R. Spitz) và Đức (W. Stern).

• Cập nhật các hướng nghiên cứu mới: Giáo trình giới thiệu các hướng tiếp cận hiện đại xuất hiện vào cuối thế kỷ XX, tiêu biểu là lĩnh vực "Tiếp xúc học" (Haptonomy) và nghiên cứu tâm lý thời kỳ bào thai ("Thai giáo") từ các nhà khoa học Hà Lan. Cung cấp các số liệu sinh lý - tâm lý học chính xác về năng lực tiếp nhận kích thích của các giác quan sơ sinh trong những giờ đầu sau sinh.

• Tính ứng dụng thực tiễn trong đổi mới giáo dục: Giáo trình gắn liền lý luận phát triển tâm lý với thực tiễn cải cách giáo dục đại học và phổ thông tại Việt Nam. Nội dung cung cấp cơ sở khoa học để bác bỏ lối dạy học truyền thụ kiến thức có sẵn, thay thế bằng chiến lược dạy học hình thành các hành động trí tuệ theo giai đoạn, phát huy tính tích cực, tự giác chiếm lĩnh kinh nghiệm lịch sử - xã hội của học sinh.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

• Sinh viên và bậc đào tạo:

  • Sinh viên năm thứ 2, năm thứ 3 bậc đại học và cao đẳng thuộc các khối ngành: Tâm lý học, Giáo dục học, Giáo dục Mầm non, Giáo dục Tiểu học và các chuyên ngành Sư phạm.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tâm lý học phát triển, Tâm lý học sư phạm, Quản lý giáo dục.

• Prerequisites (Kiến thức tiên quyết): Người học cần hoàn thành các học phần: Tâm lý học đại cương, Triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, Sinh lý học người và động vật (đặc biệt là Sinh lý học thần kinh cấp cao).

• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Dùng làm đề cương, tài liệu giảng dạy chuẩn cho học phần Tâm lý học phát triển, Tâm lý học lứa tuổi; sử dụng làm khung tham chiếu phương pháp luận để thiết kế các đề tài nghiên cứu thực nghiệm về sự phát triển nhận thức, cảm xúc, nhân cách trẻ em.

• Tự học và tài liệu tham khảo: Dành cho cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên các cấp mầm non, phổ thông, chuyên viên tư vấn tâm lý học đường và phụ huynh học sinh có nhu cầu tìm hiểu các quy luật tâm lý lứa tuổi để tối ưu hóa phương pháp chăm sóc, giáo dục.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên, học viên sau đại học khối ngành Sư phạm, Tâm lý học, Giáo dục học; các nhà nghiên cứu giáo dục và giáo viên cần tài liệu chuẩn hóa về các giai đoạn phát triển tâm lý người.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần có tri thức cơ bản về Tâm lý học đại cương (các quá trình, trạng thái, thuộc tính tâm lý), Sinh lý học thần kinh (hoạt động phản xạ, cấu trúc não bộ) và các nguyên lý của Triết học duy vật biện chứng.

3. Điểm khác biệt cốt lõi giữa giáo trình này với các tài liệu tâm lý học khác?

Giáo trình phân tích chuyên sâu trục phát triển cá thể (ontogenesis) theo tiến trình lứa tuổi, làm rõ cơ chế chuyển biến hoạt động chủ đạo qua từng giai đoạn và xác lập mối liên hệ hữu cơ giữa Tâm lý học phát triển với Tâm lý học sư phạm trên nền tảng lý thuyết hoạt động.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Cần nắm chắc hệ thống thuật ngữ chuyên ngành ở Chương I; lập bảng so sánh các trường phái lý luận; tự giải quyết các câu hỏi ôn tập cuối chương và liên hệ đối chiếu các mốc phát triển tâm lý với thực tế hành vi lứa tuổi.

5. Giáo trình trích dẫn và liên kết với những nguồn tài liệu tham khảo nào?

Giáo trình dẫn nguồn từ các công trình nghiên cứu kinh điển của L. Vygotsky, A.N. Leontiev, D.B. Elkonin, S. Rubinstein, V.V. Davydov, P. Galperin (trong hệ thống sách Tâm lý học Liên Xô, NXB Tiến bộ), cùng các công trình của J. Piaget, H. Wallon, R. Spitz và E. Haeckel.

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Tâm lý học phát triển của TS. Vũ Thị Nho là tài liệu học thuật có cấu trúc chặt chẽ, xác lập hệ thống tri thức nền tảng về bản chất, động lực, điều kiện và quy luật phát triển tâm lý người theo từng thời kỳ lứa tuổi. Giáo trình khẳng định vai trò chủ đạo của giáo dục và tính quyết định của hoạt động cá nhân trong việc chiếm lĩnh kinh nghiệm văn hóa - lịch sử xã hội.

Lộ trình học tập khuyến nghị:

1. Nghiên cứu các vấn đề phương pháp luận, phê phán các trường phái phiến diện và nắm vững lý thuyết hoạt động chủ đạo (Chương I).
2. Phân tích chi tiết các mốc phát triển thể chất, giác quan, vận động, ngôn ngữ từ thời kỳ sơ sinh đến mẫu giáo (Chương II).
3. Tiếp tục nghiên cứu các giai đoạn phát triển tiếp theo (tiểu học, thiếu niên, thanh niên, trưởng thành, người già) và ứng dụng thiết kế phương pháp dạy học.

Tài liệu tham khảo bổ sung đề xuất: Các công trình chuyên khảo về lý thuyết hoạt động của D.B. Elkonin (Vấn đề phát triển tâm lý trẻ em), các tác phẩm nghiên cứu sự phát triển nhận thức của J. Piaget (Sự phát triển tâm lý của trẻ em) và các tài liệu chuyên ngành Tâm lý học sư phạm.