Nhóm Tài Nguyên Thực Vật Cho Gỗ và Cây Làm Cảnh Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bắc Hướng Hoá, Quảng Trị

Khám phá luận văn thạc sĩ về tài nguyên thực vật cho gỗ cây cảnh và bóng mát tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hương Hóa, Quảng Trị.

• Tác giả: Nguyễn Tư Lệnh
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Minh Hợi
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên
• Đề tài: Tài Nguyên Thực Vật Gỗ và Cây Làm Cảnh Tại Khu Bảo Tồn Bắc Hướng Hoá
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Việt Nam được coi là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới
• 1.2. Tài nguyên thực vật Bắc Hướng Hóa
• 1.3. Đa dạng của một số họ thực vật ở BTTN Bắc Hướng Hoá
• 1.4. Đa dạng Hệ thực vật tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá so với các khu vực lân cận
• 1.5. So sánh tính đa dạng thực vật tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá với các khu bảo tồn trong vùng
• 1.6. Một số quan điểm về sử dụng thực vật trong cảnh quan đô thị
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Lịch sử hình thành
• 2.1.2. Vị trí địa lý
• 2.1.3. Địa hình
• 2.1.4. Địa chất
• 2.1.5. Đất và tình hình sử dụng đất
• 2.1.6. Khí hậu
• 2.1.6.1. Chế độ nhiệt
• 2.1.6.2. Chế độ mưa ẩm
• 2.1.7. Thuỷ văn
• 2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.2.1. Dân số
• 2.2.2. Giáo dục y tế
• 2.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 2.2.4. Sản xuất Nông nghiệp

Tóm tắt

I. Tổng quan về tài nguyên thực vật gỗ và cây làm cảnh tại Bắc Hướng Hoá

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ nổi bật với các loài động vật quý hiếm mà còn là nơi sinh sống của nhiều thực vật gỗ và cây làm cảnh. Theo nghiên cứu, khu vực này ghi nhận được 920 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có 125 loài cung cấp gỗ và 44 loài cây làm cảnh. Việc bảo tồn và phát triển các loại cây này không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương.

1.1. Đặc điểm sinh thái và địa lý của khu bảo tồn Bắc Hướng Hoá

Khu bảo tồn Bắc Hướng Hoá có diện tích 25.200 ha, nằm trong vùng núi thấp của dải Trường Sơn Bắc. Địa hình nơi đây rất đa dạng với độ dốc cao, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật. Hệ sinh thái phong phú này là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật quý hiếm, góp phần vào bảo tồn thiên nhiên.

1.2. Vai trò của thực vật gỗ và cây làm cảnh trong bảo tồn

Thực vật gỗ và cây làm cảnh không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hệ sinh thái. Chúng giúp cải thiện chất lượng không khí, bảo vệ đất và cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động vật. Việc bảo tồn các loài này là cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái trong khu vực.

II. Thách thức trong việc bảo tồn tài nguyên thực vật tại Bắc Hướng Hoá

Mặc dù khu bảo tồn Bắc Hướng Hoá có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn tài nguyên thực vật. Các hoạt động khai thác rừng, biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật quý hiếm. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả để bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên này.

2.1. Tác động của khai thác rừng đến tài nguyên thực vật

Khai thác rừng không bền vững đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng của các loài cây gỗ và cây làm cảnh. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học mà còn làm giảm khả năng phục hồi của hệ sinh thái.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến thực vật

Biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện khí hậu, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài thực vật. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm khả năng sinh trưởng của nhiều loài cây, đặc biệt là những loài nhạy cảm với điều kiện môi trường.

III. Phương pháp bảo tồn tài nguyên thực vật tại Bắc Hướng Hoá

Để bảo tồn hiệu quả tài nguyên thực vật tại Bắc Hướng Hoá, cần áp dụng các phương pháp quản lý bền vững. Các biện pháp này bao gồm việc xây dựng các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt, thực hiện các chương trình giáo dục cộng đồng và khuyến khích phát triển kinh tế xanh. Những phương pháp này không chỉ giúp bảo vệ cây làm cảnh mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của tài nguyên thiên nhiên.

3.1. Xây dựng khu vực bảo vệ nghiêm ngặt

Việc thiết lập các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt sẽ giúp bảo vệ các loài thực vật quý hiếm khỏi các hoạt động khai thác trái phép. Điều này cũng tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phục hồi của các loài thực vật đang bị đe dọa.

3.2. Giáo dục cộng đồng về bảo tồn thực vật

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn thiên nhiên là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn, từ đó tạo ra sự đồng thuận trong việc bảo vệ tài nguyên thực vật.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Bắc Hướng Hoá

Các nghiên cứu về tài nguyên thực vật tại Bắc Hướng Hoá đã chỉ ra rằng khu vực này có tiềm năng lớn trong việc phát triển các sản phẩm từ cây gỗ và cây làm cảnh. Việc khai thác bền vững các nguồn tài nguyên này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần vào bảo tồn đa dạng sinh học. Các kết quả nghiên cứu cũng cho thấy sự cần thiết phải có các chính sách hỗ trợ cho việc phát triển bền vững tài nguyên thực vật.

4.1. Kết quả nghiên cứu về đa dạng sinh học

Nghiên cứu đã ghi nhận được 920 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có nhiều loài quý hiếm. Những kết quả này cho thấy Bắc Hướng Hoá là một trong những khu vực có đa dạng sinh học cao, cần được bảo tồn và phát triển.

4.2. Ứng dụng sản phẩm từ cây gỗ và cây làm cảnh

Các sản phẩm từ cây gỗ và cây làm cảnh có thể được phát triển thành các sản phẩm thương mại, mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Việc này không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn góp phần vào bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

V. Kết luận và tương lai của tài nguyên thực vật tại Bắc Hướng Hoá

Tài nguyên thực vật tại Bắc Hướng Hoá có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế bền vững. Cần có các chính sách và biện pháp quản lý hiệu quả để bảo vệ và phát triển tài nguyên này. Tương lai của tài nguyên thực vật tại khu bảo tồn này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức bảo tồn.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn tài nguyên thực vật

Bảo tồn tài nguyên thực vật không chỉ giúp duy trì hệ sinh thái mà còn mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Việc này cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

5.2. Hướng đi tương lai cho tài nguyên thực vật

Tương lai của tài nguyên thực vật tại Bắc Hướng Hoá cần được xây dựng trên nền tảng bền vững, kết hợp giữa bảo tồn và phát triển. Các chính sách hỗ trợ cho việc phát triển bền vững tài nguyên thực vật sẽ là chìa khóa cho sự thành công trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa thuộc tỉnh Quảng Trị được thành lập theo Quyết định số 479/QĐ-UBND ngày 14/03/2007 với tổng diện tích vùng lõi đạt 25.200 ha và vùng đệm trải rộng 41.000 ha trên địa bàn 5 xã biên giới. Khu vực sở hữu tỷ lệ che phủ rừng tự nhiên lên tới 83,5%, giữ vai trò phòng hộ xung yếu cho 4 hệ thủy lớn gồm sông Bến Hải, sông Cam Lộ, sông Rào Quán và sông Xê Păng Hiêng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng suy thoái tài nguyên rừng sau chiến tranh kết hợp sức ép sinh kế địa phương, trong khi nguồn tư liệu phân loại học về cây bản địa phục vụ cảnh quan đô thị còn rất thiếu hụt.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là điều tra, phân loại toàn diện hai nhóm tài nguyên thực vật chính: nhóm cây cho gỗ và nhóm cây làm cảnh kết hợp cho bóng mát; đồng thời sàng lọc các loài tiềm năng để định hướng đưa cây rừng bản địa vào lâm nghiệp đô thị. Phạm vi nghiên cứu bao quát 5 xã vùng đệm gồm Hướng Lập, Hướng Phùng, Hướng Sơn, Hướng Linh và Hướng Việt trong khung thời gian từ tháng 11/2008 đến tháng 09/2009.

Ý nghĩa của đề tài thể hiện rõ nét qua việc cung cấp hệ cơ sở dữ liệu thực chứng cho công tác quản lý tài nguyên, bảo vệ 19 loài thực vật nguy cấp và bổ sung 39 loài đa tác dụng vào danh mục tuyển chọn cây xanh công trình. Nghiên cứu tạo tiền đề nâng cao hiệu quả bảo tồn nguồn gen bản địa và thúc đẩy quy hoạch đô thị sinh thái bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phân loại học thực vật bậc cao có mạch kết hợp quan điểm cấu trúc thảm thực vật rừng nhiệt đới của các nhà thực vật học hàng đầu tại Việt Nam. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết sinh thái cảnh quan và mô hình lâm nghiệp đô thị đa chức năng nhằm đánh giá giá trị thẩm mỹ, giá trị che bóng và khả năng thích nghi môi trường của cây rừng tự nhiên.

Khung nghiên cứu dựa trên 4 khái niệm cốt lõi:

• Đa dạng sinh học thực vật bậc cao có mạch (bao gồm các taxon ngành Dương xỉ, Thông và Ngọc lan).
• Cấu trúc phân tầng thảm thực vật (từ tầng vượt tán, tầng ưu thế sinh thái đến tầng dưới tán và thảm tươi).
• Nhóm cây đa tác dụng (loài thực vật tích hợp đồng thời giá trị lấy gỗ, tạo bóng mát và trang trí cảnh quan).
• Dịch vụ hệ sinh thái và bảo tồn nguồn gen nguy cấp theo các tiêu chuẩn phân hạng quốc gia và quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu ngoại nghiệp được thu thập thông qua phương pháp điều tra theo tuyến kết hợp lập ô tiêu chuẩn. Tổng chiều dài các tuyến khảo sát thực địa đạt 55 km, cắt ngang qua các sinh cảnh rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, rừng kín thường xanh á nhiệt đới núi thấp và các trảng cây bụi thứ sinh. Tổng cộng có 27 ô tiêu chuẩn với kích thước đồng nhất 20m x 20m (tổng diện tích mẫu 10.800 m2) được thiết lập với cự ly cách quãng 1,5 km đến 2,0 km.

Phương pháp chọn mẫu nội nghiệp lựa chọn ngẫu nhiên 10% số loài trong danh lục điều tra để phân tích chi tiết đặc tính sinh học và hình thái học. Các tiêu bản hoa, quả, lá được giám định tên khoa học bằng phương pháp so sánh hình thái tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật. Nghiên cứu kết hợp phương pháp điều tra phỏng vấn 1.448 hộ dân địa phương và phương pháp chuyên gia với sự tham gia của các kiến trúc sư cảnh quan. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện cao trên địa hình núi cao chia cắt mạnh từ 400 m đến trên 1.500 m, đồng thời liên kết chặt chẽ giữa phân loại học hàn lâm và ứng dụng thực tiễn. Toàn bộ quy trình được thực hiện qua 2 đợt khảo sát trọng điểm vào tháng 12/2008 và tháng 04/2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả khảo sát đã ghi nhận tổng số 214 loài thực vật thuộc 132 chi và 58 họ thuộc 3 ngành thực vật bậc cao có mạch. Sự phân bổ theo công năng sử dụng ghi nhận các giá trị cụ thể:

Thứ nhất, nhóm cây lấy gỗ có 146 loài (chiếm 15,87% tổng số loài của toàn khu hệ thực vật Bắc Hướng Hóa) thuộc 90 chi và 37 họ. Nhóm này tập trung nhiều nhất ở ngành Ngọc lan với 140 loài, nổi bật là họ Long não (Lauraceae) có 16 loài, họ Dẻ (Fagaceae) có 10 loài, họ Xoan (Meliaceae) và họ Thị (Ebenaceae) cùng có 8 loài.

Thứ hai, nhóm cây làm cảnh và cho bóng mát gồm 107 loài (chiếm 11,63% tổng số loài của khu hệ) thuộc 71 chi và 42 họ. Ngành Ngọc lan chiếm ưu thế với 95 loài, trong đó họ Lan (Orchidaceae) chiếm 14 loài, họ Vang (Caesalpiniaceae) chiếm 12 loài, mang lại tiềm năng lớn về giá trị thẩm mỹ hoa và tán lá.

Thứ ba, nghiên cứu xác lập nhóm cây đa tác dụng với 39 loài (chiếm 4,24% khu hệ thực vật) thuộc 29 chi và 21 họ. Các đại diện tiêu biểu như Lim xẹt (Peltophorum pterocarpum), Vàng anh (Saraca indica), Nhội (Bischofia javanica), Long não (Cinnamomum camphora) và Lộc vừng (Barringtonia acutangula) vừa cho gỗ chất lượng, vừa có kiến trúc tán lý tưởng.

Thứ tư, ghi nhận 19 loài thực vật quý hiếm cần bảo vệ nghiêm ngặt (chiếm 8,9% tổng số loài điều tra). Trong đó có 15 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 (gồm 1 loài rất nguy cấp CR là Vù hương; 4 loài nguy cấp EN là Gụ lau, Sến mật, Thủy tiên hường, Trọng lâu nhiều lá; 10 loài sẽ nguy cấp VU) và 10 loài thuộc Danh mục của Nghị định 32/2006/NĐ-CP (với loài Lan vân hài thuộc nhóm IA nghiêm cấm thương mại).

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng về thành phần loài tại Bắc Hướng Hóa bắt nguồn từ chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa có lượng mưa lớn dao động từ 2.200 mm đến 2.800 mm/năm cùng sự phân hóa địa chất phức tạp giữa khối núi granit và núi đá vôi. Khi so sánh với các khu bảo tồn lân cận như Vườn Quốc gia Bạch Mã và Khu bảo tồn Đakrông, khu hệ thực vật Bắc Hướng Hóa có độ tương đồng họ lên tới 90%, khẳng định giá trị nguồn gen độc đáo của dải Trường Sơn Bắc.

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện tương quan số lượng loài giữa 3 ngành thực vật và bảng ma trận phân hạng cảnh quan theo 3 nhóm: nhóm A (công trình công cộng như công viên, đường phố với các mã A1, A2, A3, A4), nhóm B (công trình dân dụng B1 nội thất, B2 ngoại thất) và nhóm C (chức năng phụ trợ sinh thái, dược liệu). Việc phát hiện các loài đặc hữu như Tuế sơn trà (Cycas inermis) và Gù hương (Cinnamomum balansae) chứng minh Bắc Hướng Hóa là trung tâm lưu trữ nguồn gen thực vật bản địa có khả năng thích ứng cao với điều kiện khắc nghiệt của miền Trung.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn và khai thác bền vững nguồn tài nguyên thực vật, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Xây dựng vườn ươm nhân giống và thuần hóa cây bản địa: Triển khai kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng và gieo ươm đối với 39 loài đa tác dụng (như Lim xẹt, Long não, Lát hoa, Gội nếp). Mục tiêu cung cấp 50.000 cây giống đạt chuẩn đô thị trong giai đoạn 2025 - 2027 do Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp cùng Trung tâm Giống cây trồng tỉnh Quảng Trị thực hiện.

2. Tăng cường tuần tra và giám sát số hóa các loài nguy cấp: Ứng dụng công nghệ định vị GPS và hệ thống tuần tra thông minh SMART nhằm bảo vệ tuyệt đối 19 loài trong Sách Đỏ và Nghị định 32/2006/NĐ-CP, đặt mục tiêu giảm 100% các vụ vi phạm khai thác trộm Vù hương, Lan vân hài và Đỉnh tùng trước năm 2026 dưới sự chủ trì của Hạt Kiểm lâm Bắc Hướng Hóa.

3. Tích hợp cây bản địa vào tiêu chuẩn quy hoạch đô thị: Ban hành danh mục khuyến nghị sử dụng thực vật bản địa cho hệ thống cây xanh công cộng (nhóm A) và khu dân cư (nhóm B), hướng tới nâng tỷ lệ cây bản địa trong các đô thị tỉnh Quảng Trị đạt tối thiểu 40% diện tích xanh vào năm 2028 do Sở Xây dựng cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn điều phối.

4. Nâng cao sinh kế cộng đồng vùng đệm: Hỗ trợ chuyển đổi mô hình nông lâm kết hợp cho 1.448 hộ dân người Vân Kiều (chiếm 69,4% số hộ vùng đệm), tạo nguồn thu nhập bổ sung từ cây lâm sản ngoài gỗ và dược liệu nhằm tăng thu nhập bình quân thêm 25% trước năm 2027, giảm thiểu áp lực khai thác rừng tự nhiên do Ủy ban nhân dân huyện Hướng Hóa quản lý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng:

• Kiến trúc sư cảnh quan và nhà quy hoạch đô thị: Khai thác danh mục 107 loài cây bóng mát và 39 loài đa tác dụng để lựa chọn các giống cây có tán lá đẹp, rễ cọc an toàn, hạn chế gãy đổ trong mùa mưa bão phục vụ thiết kế công viên, quảng trường và đường phố.
• Cán bộ quản lý lâm nghiệp và kiểm lâm: Ứng dụng hệ thống dữ liệu phân bố của 19 loài thực vật nguy cấp để xây dựng kế hoạch phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt và lập hồ sơ theo dõi diễn biến tài nguyên rừng.
• Giảng viên, sinh viên và nhà nghiên cứu sinh học: Sử dụng tài liệu về cấu trúc 5 tầng của rừng nhiệt đới và danh lục 214 loài thực vật bậc cao có mạch làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu về phân loại học và sinh thái học.
• Doanh nghiệp công viên cây xanh và ươm tạo giống: Tiếp cận cơ sở dữ liệu sinh học của các loài cây gỗ quý và cây hoa cảnh bản địa nhằm định hướng phát triển vườn ươm thương mại phục vụ các dự án xây dựng đô thị sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa có diện tích và vai trò phòng hộ như thế nào?
Khu bảo tồn có diện tích vùng lõi 25.200 ha và vùng đệm 41.000 ha với tỷ lệ che phủ rừng đạt 83,5%. Khu rừng giữ vai trò phòng hộ đầu nguồn đặc biệt xung yếu cho 4 hệ thống thủy văn lớn của khu vực gồm sông Bến Hải, sông Cam Lộ, sông Rào Quán và sông Xê Păng Hiêng.

Nhóm cây đa tác dụng trong nghiên cứu mang lại lợi ích gì cho đô thị?
Nghiên cứu đã xác định 39 loài thực vật đa tác dụng thuộc 29 chi và 21 họ. Các loài này tích hợp đồng thời khả năng tạo bóng mát, cải tạo vi khí hậu, tăng cường mỹ quan đô thị và cung cấp nguồn gỗ giá trị cao, tiêu biểu như Lim xẹt, Nhội, Long não và Vàng anh.

Luận văn ghi nhận bao nhiêu loài thực vật thuộc diện ưu tiên bảo vệ?
Tổng số có 19 loài nguy cấp (chiếm 8,9% tổng số loài điều tra), bao gồm 15 loài trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 (nổi bật có loài Vù hương xếp cấp CR, loài Sến mật và Gụ lau xếp cấp EN) cùng 10 loài thuộc diện quản lý của Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Cấu trúc thảm thực vật Bắc Hướng Hóa phân hóa như thế nào theo độ cao?
Ở đai cao dưới 600 m hình thành rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới với cấu trúc 5 tầng rõ rệt. Ở độ cao trên 600 m xuất hiện rừng kín thường xanh á nhiệt đới núi thấp với sự tham gia của các loài hạt trần quý như Thông tre lá dài, Thông nàng và các loài thuộc họ Dẻ.

Tại sao nên ưu tiên đưa cây rừng bản địa vào cảnh quan đô thị thay thế cây nhập nội?
Cây rừng bản địa có khả năng thích ứng hoàn hảo với điều kiện thời tiết khắc nghiệt, chống chịu bão gió tốt, ít sâu bệnh và duy trì cân bằng sinh thái địa phương. Việc sử dụng cây bản địa giúp tiết kiệm chi phí chăm sóc và bảo tồn nguồn gen quý hiếm.

Kết luận

• Luận văn đã điều tra và lập danh lục khoa học cho 214 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 132 chi và 58 họ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa.
• Xác định rõ nét cơ cấu tài nguyên gồm 146 loài cây cho gỗ (15,87% khu hệ) và 107 loài cây làm cảnh, bóng mát (11,63% khu hệ).
• Phát hiện và phân loại chi tiết 39 loài thực vật đa tác dụng, mở ra định hướng mới trong việc đưa cây rừng tự nhiên vào lâm nghiệp đô thị.
• Đánh giá hiện trạng và đề xuất biện pháp bảo tồn cấp bách cho 19 loài thực vật nguy cấp có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Thiết lập khung phân loại cây xanh cảnh quan theo 3 nhóm chức năng (công cộng, dân dụng và phụ trợ), phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch đô thị.

Kế hoạch tiếp theo cần tập trung xây dựng mô hình thử nghiệm gieo ươm 5 loài cây bản địa chủ lực trong giai đoạn 2026 - 2028. Các cơ quan quản lý đô thị và viện nghiên cứu cần sớm bắt tay triển khai chuyển giao kỹ thuật nhằm đưa các nguồn gen thực vật quý từ rừng Bắc Hướng Hóa vào cuộc sống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU Việt Nam được coi là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới, và được công nhận là quốc gia có tỉ lệ các loài động, thực vật quí hiếm và đặc hữu có ý nghĩa toàn cầu (Regalado và các cộng sự, 2005). Những đánh giá ban đầu (Tolmachev, 1974; Nguyễn Nghĩa Thìn, 1997; Phan Kế Lộc, 1998) cho biết rằng có khoảng 9600 loài thực vật bậc cao có mạch bản địa đã phát triển ở Việt Nam. Thêm vào đó, có khoảng 750 loài cây trồng được nhập nội và loài tự nhiên hoá. Theo đánh giá gần đây nhất, ở Việt Nam đã biết khoảng 10.256 chi và 305 họ (Phan Kế Lộc, 1998).

Các nghiên cứu đó cũng dự đoán có khoảng 240 loài sẽ được phát hiện và bổ sung cho hệ thực vật Việt Nam (Phan Kế Lộc, 1998). Hệ thực vật Việt Nam không chỉ phong phú mà còn giầu các loài đặc hữu, bổ sung thêm vào ý nghĩa về sinh học và bảo tồn. Tỷ lệ của các loài đặc hữu của Việt Nam được ước đoán có khoảng 20% (Pocs, 1965) đến 50% (Thái Văn Trừng, 1978). Một đánh giá khiêm tốn hơn (Võ Quý, 1995) cho rằng ở Việt Nam chỉ có khoảng 10% số loài và 3% số chi là đặc hữu.

Tài nguyên thực vật Bắc Hướng Hóa Theo kết quả nghiên cứu ban đầu về đa dạng sinh học tại Bắc Hướng Hoá các năm 2004 và 2005 của tổ chức Birdlife Quốc tế Chương trình Việt Nam phối hợp với Chi cục kiểm lâm Quảng Trị đã ghi nhận được 920 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ 17. Trong đó có 17 loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và 23 loài được ghi trong Sách Đỏ Thế Giới (IUCN 1994). Về giá trị tài nguyên, trong tổng số những loài thống kê được có 125 loài cây cung cấp gỗ, 161 loài cây làm thuốc, 44 loài cây làm cảnh và 89 loài cây làm thực phẩm (ăn được). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Đa dạng của một số họ thực vật ở BTTN Bắc Hướng Hoá Tại đây có 13 họ có tính đa dạng cao về số lượng chi và loài 17. Xét về số lượng chi có 12 họ có số chi từ 7 – 20 chi. Họ Cà phê (Rubiaceae), họ Hoà thảo (Poaceae), họ Lan (Orchidaceae) có số lượng chi cao nhất từ 16 – 20 chi. Còn 7 họ khác: họ Mua (Melastomataceae); Dâu tằm (Moraceae); Bồ hòn (Sapindaceae); Chè (Theaceae); Gai (Urticaceae); Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) và Cau (Arecaceae) có số chi dao động từ 7 đến 9 chi.

Về số lượng loài: Có 5 họ có số lượng trên 20 loài: Long não (Lauraceae); Dâu tằm (Moraceae) và Cà phê (Rubiaceae) có 24 loài/mỗi họ; Lan (Orchidaceae) có 26 loài; Hoà thảo (Poaceae) có 23 loài; các họ Đơn nem (Myrsinaceae), Cam (Rutaceae), Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), Mua (Melastomataceae), Gai (Urticaceae), Chè (Theaceae), Cau (Arecaceae), Bồ hòn (Sapindaceae) có từ 10 loài đến 19 loài. Đa dạng Hệ thực vật tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá so với các khu vực lân cận Theo các nghiên cứu của các hệ thực vật vùng lân cận : Bạch Mã, Đakrông và Bắc Hướng Hoá đã có khác biệt nhau ít nhiều về số lượng các taxon (bậc họ; bậc chi; bậc loài). Nhưng ba khu vực này có những nét tương đồng về Hệ thực vật, có tới 90% các họ gặp ở cả 3 khu vực. Sự khác biệt về mặt số lượng chính bởi sự hạn chế về mức độ nghiên cứu tại mỗi vùng.

Điều này cũng chỉ ra tại Đăkrông và Bắc Hướng Hoá có Hệ thực vật đa dạng không kém so với Vườn Quốc gia Bạch Mã, cần có những nghiên cứu xa hơn nữa trong quá trình quản lý khu bảo tồn sau này mới có thể khẳng định. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: So sánh tính đa dạng thực vật tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá với các khu bảo tồn trong vùng Ngành Họ Chi Loài BHH Đak BM BHH Đak BM BHH Đak BM Ngành Thông đất 2 2 2 2 2 3 6 3 16 (Lycopodiophyta) Ngành Mộc tặc (Equisetophyta) 1 0 1 1 0 1 1 0 1 Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) 11 11 24 31 15 68 68 30 162 Ngành Thông (Pinophyta) 4 3 7 6 6 11 9 10 20 Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) 122 114 156 487 505 669 836 1009 1448 -Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) 91 93 130 388 404 411 707 857 1103 -Lớp Hành (Liliopsida) 21 21 26 90 101 158 129 152 345 Tổng 130 130 190 518 528 752 920 1055 1547 Ghi chú: BHH= Bắc Hướng Hóa, Đak= Đakrông, BM= Bạch Mã 1. Một số quan điểm về sử dụng thực vật trong cảnh quan đô thị Ở Việt Nam, nhóm tài nguyên cây cho gỗ tập trung nhiều nhất vào hai ngành thực vật tiến hóa nhất trong giới thực vật là Thông (Pinophyta) và Ngọc lan (Magnoliophyta), hiện nay chiếm hầu hết các diện tích đất rừng tự nhiên và gây trồng. Trong tổng số khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, nhóm cây cho gỗ có đến 2.500 loài, phân bố trong các họ thực vật lớn hoặc trong các họ tuy số loài ít nhưng số cá thể lớn, tạo nên các kiểu thảm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 thực vật tối ưu.

Nhóm cây cho gỗ cung cấp gỗ cho nhu cầu xây dựng, đóng đồ, làm các công trình công nghiệp. Ngoài ra, nhóm cây cho gỗ này còn đóng góp cho con người sử dụng nhiều sản phẩm quý chứa trong các cơ quan của cây dùng làm thuốc, làm thực phẩm, dầu nhựa, tanin, chất màu,. Trong đô thị, cây trồng được chia thành các đơn vị chức năng: bảo vệ môi trường, che bóng, dùng làm đẹp và trang trí (hương thơm, tán lá, màu hoa, dạng quả), dùng làm vật kỷ niệm (cây Đa, cây Đề). Do đó cây sử dụng trong đô thị thường được lựa chọn là cây trồng đa chức năng.

Ví dụ: Sấu (Dracontomelon duperreanum) dùng ăn quả, làm bóng mát, làm thuốc hay lấy gỗ, đại đa số mọi người dân ghi nhận công tác dụng chính của Sấu là cây bóng mát trong đô thị. Cây trong đô thị được sử dụng đa chức năng gồm một số các chức năng như: bóng mát, làm cảnh (sử dụng hoa, quả, lá, tán, mùi hương), điều hoà tiểu khí hậu, bảo vệ hoặc cải tạo môi trường, chắn gió, ăn quả, làm thuốc, … Nhưng chức năng chính và được dùng phổ biến là che bóng và làm cảnh. Nhóm cây cảnh và cây bóng mát thường dùng trong đô thị yêu cầu có giá trị thẩm mỹ cao. Nhóm cây cảnh và cây bóng mát bao gồm: Cây hoa, cây cảnh và cây bóng mát.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chương 2 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 2. Điều kiện tự nhiên 2. Lịch sử hình thành Ngày 8/12/2005 Uỷ Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Trị đã có công văn số 2036/TT-UB đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thành lập hai khu rừng đặc dụng của tỉnh Quảng Trị là Bắc Hướng Hoá và khu cảnh quan Đường Hồ Chí Minh huyền thoại. Gần 1 năm sau đó, ngày 13/07/2005, Bộ NN&PTNT nêu rõ hai khu rừng nói trên đã được Bộ đưa vào danh mục các khu rừng đặc dụng Việt Nam quy hoạch đến 2010 để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt.

Đồng thời, Bộ cũng yêu cầu tỉnh Quảng Trị phải xây dựng những luận chứng kinh tế kỹ thuật trong việc thành lập khu rừng đặc dụng để trình Bộ NN&PTNT thẩm định để có cơ sở vững chắc và chiến lược nhằm bảo vệ đa dạng sinh học tiêu biểu của vùng, duy trì và phát triển chức năng phòng hộ quan trọng của rừng Bắc Hướng Hoá đối với phát triển kinh tế địa phương. Thực hiện công văn của Bộ NN&PTNT, Uỷ Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Trị đã chỉ định Chi cục Kiểm lâm chịu trách nhiệm thực hiện công văn trên của Bộ. Với sự hỗ trợ của tổ chức BirdLife Quốc Tế Chương trình Việt Nam cả về tài chính và chuyên gia quy hoạch bảo tồn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị đã tiến hành dự án “Xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị”. Các hoạt động thực địa được triển khai, bao gồm thu thập số liệu đa dạng sinh học, đánh giá tình trạng rừng, xác định ranh giới quy hoạch ngoài thực địa, thu thập kinh tế xã hội ở 5 xã vùng đệm của huyện LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Hướng Hoá và 1 xã của Đakrông nhằm xây dựng dự án đầu tư thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá, giai đoạn 2006 – 2010.

Ngày 05/12/2006 Bộ NN&PTNT đã có văn bản số 3251/BNN-LN gửi UBND tỉnh về việc thẩm định kết quả quy hoạch rà soát ba loại rừng của tỉnh Quảng Trị, trong đó diện tích quy hoạch cho khu bảo tồn Bắc Hướng Hoá là 25. Ngày 14/03/2007, UBND tỉnh đã ra quyết định số 479/QĐ-UBND về việc phê duyệt Dự án quy hoạch và đầu tư Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá. Vị trí địa lý Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa cách trung tâm huyện Hướng Hóa khoảng 50 km về phía Bắc của tỉnh Quảng Trị, nằm trên trục đường Hồ Chí Minh nhánh Tây. Phía Bắc giáp với tỉnh Quảng Bình, phía Tây giáp với nước Cộng hoà Dân chủ nhân dân Lào, phía Đông và phía Nam giáp với 6 xã của huyện Hướng Hoá và Vĩnh Linh.

Toàn bộ khu vực bảo tồn được giới hạn ở toạ độ địa lý: - Từ 16o43’22’’ đến 16o59’55’’ vĩ độ Bắc. - Từ 106o33’00’’ đến 106o47’03’’ kinh độ Đông. Địa hình Khu bảo tồn có địa hình là vùng núi thấp ở phía Nam của dải Trường Sơn Bắc với dãy núi cao trên 1000 m chạy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam dọc ranh giới hai tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị. Địa hình nâng cao hơn về phía tỉnh Quảng Trị, chia cắt mạnh, độ dốc cao từ 15 – 25o, nhiều nơi còn có dốc đứng.

Các đỉnh cao tiêu biểu của khu vực bao gồm: Động Sa Mù (1550 m) gần đèo Sa Mù và Động Voi Mẹp hay còn gọi là Voi nằm có độ cao 1771 m ở phía Đông Nam khu bảo tồn. Ngoài địa hình đồi và núi đất còn có hai dãy LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 núi đá vôi, một dãy ở gần trung tâm và chạy dọc theo hướng Đông – Tây, thuộc ranh giới hai xã Hướng Lập và Hướng Việt, một dãy khác chạy theo hướng Bắc – Nam và nằm giữa trung tâm của xã Hướng Việt. Địa chất Khu vực nghiên cứu nằm trên hệ địa máng - uốn nếp Caledon Việt – Lào ở Bắc Trung Bộ, giới hạn bởi đứt gãy sâu sông Mã ở phía Bắc và đứt gãy sâu Tam Kỳ - Hiệp Đức ở phía Nam.