Tái Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam - ASEAN: Chiến Lược và Giải Pháp

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tái cơ cấu thương mại việt namasean, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Phúc Nam
• Người hướng dẫn: TS. Trịnh Thị Thanh Thủy
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Chiến Lược, Chính Sách Công Thương
• Chuyên ngành: Kinh Doanh Thương Mại
• Đề tài: Tái Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam - ASEAN
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁI CƠ CẤU XUẤT NHẬP KHẨU VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
• 1.1. Một số khái niệm về tái cơ cấu xuất nhập khẩu
• 1.2. Thương mại và một số khái niệm liên quan
• 1.3. Cơ cấu thương mại, cơ cấu xuất nhập khẩu
• 1.4. Tái cơ cấu xuất nhập khẩu
• 1.5. Nội dung, vai trò và các nhân tố tác động đến tái cơ cấu xuất nhập khẩu
• 1.5.1. Nội dung của tái cơ cấu xuất nhập khẩu
• 1.5.2. Vai trò của tái cơ cấu xuất nhập khẩu
• 1.5.3. Nhân tố ảnh hưởng đến tái cơ cấu xuất nhập khẩu
• 1.6. Kinh nghiệm quốc tế về tái cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hoá
• 1.6.1. Kinh nghiệm của Thái Lan trong tái cơ cấu xuất nhập khẩu với ASEAN
• 1.6.2. Kinh nghiệm của Trung Quốc trong tái cơ cấu xuất nhập khẩu với ASEAN
• 1.6.3. Một số bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam
• 1.7. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XUẤT NHẬP KHẨU VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU XUẤT NHẬP KHẨU CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN GIAI ĐOẠN 2015 – 2020
• 2.1. Thực trạng xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN giai đoạn 2015 - 2020
• 2.2. Chính sách thương mại của Việt Nam đối với các quốc gia ASEAN
• 2.3. Thực trạng xuất nhập khẩu hàng hoá Việt Nam – ASEAN giai đoạn 2015 – 2020
• 2.4. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hoá của Việt Nam với ASEAN giai đoạn 2015 - 2020
• 2.5. Chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang ASEAN
• 2.6. Chuyển dịch cơ cấu nhập khẩu hàng hoá của Việt Nam từ ASEAN
• 2.7. Đánh giá chung về tình hình chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN giai đoạn 2015 - 2020
• 2.8. Kết quả đạt được trong chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN
• 2.9. Hạn chế trong chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN và nguyên nhân
• 2.10. Những vấn đề đặt ra đối với tái cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN trong thời gian tới
• 2.11. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TÁI CƠ CẤU XUẤT NHẬP KHẨU CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN
• 3.1. Bối cảnh trong và ngoài nước tác động đến tái cơ cấu thương mại của Việt Nam với ASEAN
• 3.1.1. Bối cảnh trong nước
• 3.1.2. Bối cảnh ngoài nước
• 3.2. Quan điểm, định hướng tái cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN
• 3.2.1. Quan điểm tái cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN
• 3.2.2. Định hướng tái cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hoá Việt Nam - ASEAN
• 3.3. Giải pháp tái cơ cấu thương mại của Việt Nam với ASEAN
• 3.3.1. Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước liên quan đến phát triển thị trường
• 3.3.2. Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước liên quan đến đầu tư, sản xuất
• 3.3.3. Nhóm giải pháp đối với các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp
• 3.4. Tiểu kết Chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tái Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam ASEAN

Từ khi gia nhập ASEAN năm 1995, quan hệ thương mại Việt Nam và ASEAN không ngừng mở rộng. ASEAN là thị trường quan trọng hàng đầu của Việt Nam. Giai đoạn 2015-2020, kim ngạch hai chiều tăng từ 42,1 tỷ USD (2015) lên 57,6 tỷ USD (2019) và 53,6 tỷ USD (2020). ASEAN là đối tác thương mại lớn thứ 3 của Việt Nam, sau Trung Quốc và Hoa Kỳ. Tuy nhiên, tăng trưởng thương mại Việt Nam - ASEAN có xu hướng chậm lại, trong khi nhập siêu với ASEAN tiếp tục mở rộng. Tỷ trọng thị trường ASEAN trong tổng giá trị trao đổi thương mại của Việt Nam có xu hướng giảm, hiện chỉ chiếm khoảng 10%. Tái cơ cấu thương mại Việt Nam - ASEAN là cần thiết để khai thác hiệu quả tiềm năng thị trường.

1.1. Lịch Sử Phát Triển Thương Mại Việt Nam ASEAN

Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hội nhập kinh tế quốc tế. Từ đó, hợp tác kinh tế Việt Nam - ASEAN phát triển mạnh mẽ, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại. Các hiệp định thương mại tự do (FTA) như ATIGA đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc cắt giảm thuế quan và rào cản thương mại. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển quan hệ thương mại bền vững, Việt Nam cần chủ động tái cơ cấu thương mại để thích ứng với bối cảnh mới.

1.2. Vai Trò Của ASEAN Trong Xuất Nhập Khẩu Việt Nam

ASEAN đóng vai trò quan trọng trong xuất nhập khẩu Việt Nam, là thị trường tiêu thụ lớn và nguồn cung ứng hàng hóa quan trọng. Tuy nhiên, cơ cấu xuất nhập khẩu còn nhiều hạn chế, với sự phụ thuộc vào một số mặt hàng chủ lực và nhập siêu từ ASEAN. Tái cơ cấu thương mại giúp Việt Nam đa dạng hóa mặt hàng xuất khẩu, nâng cao giá trị gia tăng và giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường nhất định. Điều này góp phần tăng cường năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong khu vực.

II. Thách Thức Trong Tái Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam ASEAN

Cơ cấu thương mại Việt Nam – ASEAN giai đoạn 2015 – 2020 bộc lộ nhiều tồn tại. Cơ cấu xuất nhập khẩu mất cân đối lớn, cán cân thương mại chưa cải thiện, nhập siêu từ ASEAN còn lớn (năm 2015 nhập siêu 5.554 triệu USD, năm 2020 nhập siêu 7. Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu phụ thuộc lớn vào một số ít mặt hàng chủ lực. Số lượng mặt hàng thực sự có lợi thế cạnh tranh tại thị trường ĐNA còn hạn chế. Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu dịch chuyển chậm, chưa hướng mạnh vào xuất khẩu hàng hóa chế biến sâu, có giá trị gia tăng cao. Cơ cấu thành phần kinh tế tham gia xuất khẩu vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực vốn đầu tư nước ngoài. Trong cơ cấu mặt hàng nhập khẩu từ ASEAN, các mặt hàng không nhất thiết nhập khẩu, hoặc nên hạn chế nhập khẩu vẫn còn chiếm tỷ trọng đáng kể.

2.1. Mất Cân Đối Trong Cán Cân Thương Mại Việt Nam ASEAN

Một trong những thách thức lớn nhất là sự mất cân đối trong cán cân thương mại Việt Nam - ASEAN. Nhập siêu từ ASEAN có xu hướng gia tăng, gây áp lực lên nền kinh tế. Nguyên nhân chủ yếu là do cơ cấu xuất khẩu còn phụ thuộc vào các mặt hàng có giá trị gia tăng thấp, trong khi nhập khẩu các mặt hàng công nghiệp và nguyên liệu đầu vào. Để giải quyết vấn đề này, cần có các giải pháp đồng bộ để thúc đẩy xuất khẩu các sản phẩm có giá trị gia tăng cao và kiểm soát nhập khẩu các mặt hàng không thiết yếu.

2.2. Sự Phụ Thuộc Vào Một Số Mặt Hàng Xuất Khẩu Chủ Lực

Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN còn phụ thuộc lớn vào một số ít mặt hàng chủ lực như điện thoại, máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, máy móc, thiết bị, dệt may. Điều này tạo ra rủi ro lớn khi thị trường có biến động hoặc khi các nước khác cạnh tranh mạnh hơn trong các mặt hàng này. Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và mặt hàng xuất khẩu là giải pháp quan trọng để giảm thiểu rủi ro và tăng cường tính bền vững của thương mại.

2.3. Hạn Chế Về Năng Lực Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp

Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế so với các đối thủ trong khu vực ASEAN. Điều này thể hiện ở khả năng tiếp cận thị trường, công nghệ sản xuất, chất lượng sản phẩm và năng lực quản lý. Để nâng cao năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng thương hiệu. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ nhà nước trong việc tiếp cận thông tin thị trường, xúc tiến thương mại và đào tạo nguồn nhân lực.

III. Giải Pháp Tái Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam ASEAN Hiệu Quả

Để luận giải căn cơ cho những vấn đề đang đặt ra như: sự giảm sút trong vai trò của thị trường ASEAN đối với thương mại quốc tế của Việt Nam, nhập siêu từ ASEAN chưa được cải thiện, giải pháp nào, biện pháp nào để Việt Nam tận dụng tốt hơn những cơ hội từ AEC, cũng như nâng cao hiệu quả khai thác thị trường ASEAN, hướng tới hài hoà lợi ích giữa các bên và đạt tới cán cân thương mại cân bằng và bền vững hơn. Đây là những vấn đề có ý nghĩa thực tiễn đang đặt ra đối với các cơ quan quản lý, các nhà hoạch định chính sách, đồng thời cũng được các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan truyền thông báo chí quan tâm.

3.1. Đa Dạng Hóa Thị Trường Và Mặt Hàng Xuất Khẩu

Việc đa dạng hóa thị trường và mặt hàng xuất khẩu là yếu tố then chốt để giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường và mặt hàng nhất định. Cần tập trung vào các thị trường tiềm năng trong ASEAN như Indonesia, Philippines và Myanmar. Đồng thời, cần phát triển các mặt hàng có giá trị gia tăng cao như điện tử, cơ khí, chế biến thực phẩm và dịch vụ. Xúc tiến thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường mới là rất quan trọng.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp

Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là yếu tố quyết định để thành công trong thị trường ASEAN. Doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng thương hiệu. Cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn, công nghệ và thông tin thị trường. Đồng thời, cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, giảm thiểu chi phí và thủ tục hành chính.

3.3. Phát Triển Chuỗi Cung Ứng Và Logistics

Phát triển chuỗi cung ứng và logistics hiệu quả là yếu tố quan trọng để giảm chi phí và tăng tính cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. Cần đầu tư vào hạ tầng logistics, cải thiện quy trình vận chuyển và giảm thiểu thời gian giao hàng. Đồng thời, cần xây dựng các chuỗi cung ứng liên kết chặt chẽ giữa các doanh nghiệp trong và ngoài nước. Hợp tác kinh tế với các nước ASEAN trong lĩnh vực logistics là rất quan trọng.

IV. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Tái Cơ Cấu Thương Mại

Trước bối cảnh, tình hình mới, Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội lớn cũng như thách thức không nhỏ trong việc tăng cường quan hệ thương mại với các nước ASEAN, là những nước gần gũi về địa lý, tập quán, văn hoá, là thị trường truyền thống quen thuộc. Đó là những cơ hội lớn đặt ra trong việc ứng dụng những thành tựu của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 để nâng cao trình độ sản xuất, cơ hội tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất, các chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu đã hoặc đang hình thành mới ở khu vực, cơ hội tiếp nhận, đón đầu luồng vốn đầu tư dịch chuyển từ Trung Quốc và các nước Đông Bắc Á vào các lĩnh vực chế biến, chế tạo, cơ hội khai thác kết quả tự do hóa thương mại của AEC.

4.1. Chuyển Đổi Số Trong Thương Mại Điện Tử Việt Nam ASEAN

Thương mại điện tử đang trở thành xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Việt Nam cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong thương mại điện tử để tận dụng cơ hội từ thị trường ASEAN. Cần xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin hiện đại, phát triển các nền tảng thương mại điện tử và đào tạo nguồn nhân lực có kỹ năng số. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tham gia vào thương mại điện tử và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

4.2. Ứng Dụng AI Và Big Data Trong Phân Tích Thị Trường

AI (trí tuệ nhân tạo) và Big Data (dữ liệu lớn) có thể được ứng dụng để phân tích thị trường, dự báo xu hướng và đưa ra các quyết định kinh doanh chính xác. Cần xây dựng hệ thống thu thập và phân tích dữ liệu thị trường, sử dụng các công cụ AI để dự báo nhu cầu và hành vi của người tiêu dùng. Đồng thời, cần đào tạo nguồn nhân lực có kỹ năng phân tích dữ liệu và sử dụng các công cụ AI.

4.3. Sử Dụng Blockchain Trong Quản Lý Chuỗi Cung Ứng

Blockchain có thể được sử dụng để quản lý chuỗi cung ứng, đảm bảo tính minh bạch và an toàn của thông tin. Cần xây dựng hệ thống quản lý chuỗi cung ứng dựa trên công nghệ blockchain, cho phép theo dõi và xác thực nguồn gốc của sản phẩm. Đồng thời, cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp sử dụng blockchain trong quản lý chuỗi cung ứng.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Tái Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam ASEAN

Trong nhiều năm qua, ASEAN cũng là đối tác dành được sự quan tâm đặc biệt của Nhà nước, các cơ quan quản lý, các địa phương và cộng đồng doanh nghiệp. Lãnh đạo cấp cao của Việt Nam và các quốc gia ASEAN như Thái Lan, In-đô-nê-xi-a, Ma- lai-xi-a, Lào, Cam-pu-chia, Mi-an-ma đã đặt ra các mục tiêu cao cho thương mại song phương. Tận dụng, khai thác hiệu quả các thị trường có FTA, trong đó có AEC đang là nhiệm vụ trọng tâm trong công tác phát triển thị trường ngoài nước.

5.1. Hoàn Thiện Chính Sách Thương Mại Và Đầu Tư

Cần hoàn thiện chính sách thương mại và đầu tư để tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho doanh nghiệp. Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến thương mại và đầu tư, đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Đồng thời, cần có chính sách khuyến khích đầu tư vào các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn và công nghệ.

5.2. Tăng Cường Xúc Tiến Thương Mại Và Đầu Tư

Cần tăng cường xúc tiến thương mại và đầu tư để quảng bá hình ảnh và sản phẩm của Việt Nam tại thị trường ASEAN. Cần tổ chức các hội chợ triển lãm, diễn đàn doanh nghiệp và các hoạt động xúc tiến thương mại khác. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tham gia vào các hoạt động xúc tiến thương mại và đầu tư.

5.3. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Cho Thương Mại Quốc Tế

Phát triển nguồn nhân lực có kỹ năng và kiến thức về thương mại quốc tế là yếu tố quan trọng để thành công trong thị trường ASEAN. Cần xây dựng chương trình đào tạo về thương mại quốc tế, ngoại ngữ và kỹ năng mềm. Đồng thời, cần có chính sách khuyến khích sinh viên và người lao động học tập và làm việc trong lĩnh vực thương mại quốc tế.

VI. Triển Vọng Và Phát Triển Bền Vững Thương Mại Việt Nam ASEAN

Trước tình hình xuất khẩu sang thị trường ASEAN những năm gần đây có dấu hiệu chững lại, việc hoàn 3 thành mục tiêu về phát triển thương mại song phương với các nước ASEAN như các nhà Lãnh đạo cấp cao đã đặt ra là thách thức không nhỏ. Trước bối cảnh, tình hình mới, Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội lớn cũng như thách thức không nhỏ trong việc tăng cường quan hệ thương mại với các nước ASEAN, là những nước gần gũi về địa lý, tập quán, văn hoá, là thị trường truyền thống quen thuộc.

6.1. Hướng Tới Thương Mại Xanh Và Bền Vững

Thương mại xanh và bền vững là xu hướng tất yếu trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Việt Nam cần phát triển các sản phẩm và dịch vụ thân thiện với môi trường, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường trong quá trình sản xuất và vận chuyển. Đồng thời, cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp áp dụng các tiêu chuẩn môi trường và xã hội.

6.2. Thúc Đẩy Hợp Tác Kinh Tế Khu Vực

Thúc đẩy hợp tác kinh tế khu vực là yếu tố quan trọng để tăng cường quan hệ thương mại Việt Nam - ASEAN. Cần tham gia tích cực vào các hoạt động hợp tác kinh tế của ASEAN, như xây dựng Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và các hiệp định thương mại tự do (FTA). Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng cơ hội từ các hoạt động hợp tác kinh tế khu vực.

6.3. Xây Dựng Thương Hiệu Việt Nam Mạnh Mẽ

Xây dựng thương hiệu Việt Nam mạnh mẽ là yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị và uy tín của sản phẩm Việt Nam trên thị trường ASEAN. Cần có chiến lược xây dựng thương hiệu quốc gia, tập trung vào các sản phẩm có chất lượng cao và giá trị văn hóa đặc sắc. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng và phát triển thương hiệu.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh doanh thương mại (mã số 9.21) của tác giả Nguyễn Phúc Nam, được thực hiện tại Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương (Bộ Công Thương) dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trịnh Thị Thanh Thủy và PGS. Nguyễn Văn Tuấn (năm 2023), tập trung nghiên cứu đề tài "Tái cơ cấu thương mại Việt Nam - ASEAN".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Kể từ khi Việt Nam gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) vào năm 1995, quan hệ hợp tác kinh tế - thương mại song phương và đa phương không ngừng phát triển. ASEAN duy trì vị thế là đối tác thương mại lớn thứ 3 của Việt Nam (sau Trung Quốc và Hoa Kỳ). Trong giai đoạn 2015–2020, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hai chiều giữa Việt Nam và ASEAN tăng từ 42,1 tỷ USD năm 2015 lên 57,6 tỷ USD năm 2019 và đạt 53,6 tỷ USD năm 2020.

Tuy vậy, thực tiễn quan hệ thương mại giai đoạn này đã bộc lộ nhiều điểm hạn chế mang tính cơ cấu:

• Tốc độ tăng trưởng thương mại giữa Việt Nam và ASEAN có xu hướng chậm lại; tỷ trọng trao đổi thương mại với ASEAN trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam với thế giới giảm dần, xuống mức xấp xỉ 10%.
• Cán cân thương mại tiếp tục thâm hụt lớn nghiêng về phía Việt Nam: mức nhập siêu từ ASEAN tăng từ 5.554 triệu USD năm 2015 lên hơn 7 tỷ USD năm 2020.
• Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu sang ASEAN phụ thuộc chủ yếu vào một số ít nhóm hàng (điện thoại, máy vi tính, linh kiện điện tử, máy móc thiết bị, dệt may) do khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) nắm giữ; các sản phẩm có hàm lượng chế biến sâu, giá trị gia tăng cao từ khu vực kinh tế trong nước (đồ gỗ, da giày, dây và cáp điện, sản phẩm cao su, sản phẩm nhựa, thực phẩm chế biến...) chưa khai thác hết tiềm năng.
• Cơ cấu hàng nhập khẩu từ ASEAN vẫn tồn tại tỷ trọng đáng kể các mặt hàng không thiết yếu hoặc nguồn cung nội địa có thể đáp ứng (sắt thép, giấy, sản phẩm điện, chất tẩy rửa, đường mía).
• Mặc dù ASEAN là khu vực có mức độ tự do hóa thuế quan cao nhất thông qua Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) — với 98,6% tổng số dòng thuế đã được xóa bỏ tính đến năm 2018 (trong đó nhóm ASEAN-6 đạt 99,3% và nhóm CLMV đạt 97,7%) — năng lực tận dụng ưu đãi và mở rộng thị trường của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế.

Từ thực tiễn trên, khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về thực trạng thương mại và tái cơ cấu thương mại Việt Nam – ASEAN trong giai đoạn 2015–2020 gắn với bối cảnh mới (sự hình thành Cộng đồng Kinh tế ASEAN - AEC, tác động của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0, sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng khu vực và đại dịch Covid-19).

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tái cơ cấu xuất nhập khẩu; phân tích, đánh giá thực trạng cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa Việt Nam – ASEAN giai đoạn 2015–2020; từ đó đề xuất quan điểm, định hướng và các nhóm giải pháp nhằm thúc đẩy tái cơ cấu thương mại Việt Nam – ASEAN trong giai đoạn tiếp theo.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Tổng quan các tài liệu nghiên cứu liên quan đến tái cơ cấu kinh tế, tái cơ cấu thương mại và quan hệ thương mại trong khối ASEAN.
  2. Làm rõ các khái niệm, nội dung, vai trò, tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng đến tái cơ cấu xuất nhập khẩu; phân tích bài học kinh nghiệm từ Thái Lan và Trung Quốc.
  3. Phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa giữa Việt Nam và các nước ASEAN theo mặt hàng, thị trường và thành phần kinh tế; chỉ ra các kết quả, tồn tại và nguyên nhân.
  4. Đánh giá bối cảnh trong nước và quốc tế tác động đến quan hệ thương mại song phương; xây dựng hệ thống giải pháp tái cơ cấu thương mại đồng bộ cho cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cơ cấu thương mại và hoạt động tái cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa giữa Việt Nam với các quốc gia thành viên ASEAN.
• Phạm vi không gian: Việt Nam và 9 quốc gia thành viên ASEAN (Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thái Lan).
• Phạm vi thời gian: Số liệu nghiên cứu thực trạng tập trung trong giai đoạn 2015–2020; các định hướng, giải pháp đề xuất có tầm nhìn đến các năm tiếp theo.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba nhóm chủ đề chính:

Nhóm chủ đề	Các tác giả, công trình tiêu biểu	Nội dung trọng tâm được kế thừa / đối chiếu
1. Tái cơ cấu kinh tế và tái cơ cấu thương mại	Agrawal Pradeep và cộng sự (2016); OECD (2002); Ủy ban châu Âu (2012); Zheng Yongnian & Sarah Y. Tong (2017); Dunning John & Rajneesh Narula (2003); Matthew Busch (2017); Bùi Quang Bình (2010); Phạm Thị Khanh và cộng sự (2010); Nguyễn Đình Cung (2013); Ngô Thái Hà (2014); Nguyễn Đình Luận (2015); Đinh Trọng Thắng & Nguyễn Văn Tùng (2017); Đinh Văn Trung (2018); Đào Ngọc Tiến (2010); Trịnh Thị Thanh Thủy (2010, 2011, 2019); Nguyễn Ngọc Anh & Tô Trung Thành (2013); Nguyễn Quốc Toản (2015).	- Khung lý thuyết về gói chính sách ổn định hóa và tăng trưởng. - Bản chất quá trình phân bổ lại nguồn lực trong nền kinh tế. - Khái niệm cơ cấu thương mại, sự mất cân đối trong cán cân xuất nhập khẩu và vai trò định hướng của Nhà nước trong chuyển dịch cơ cấu ngoại thương.
2. Hợp tác kinh tế nội khối ASEAN	Trần Đình Thiên (2005); Nguyễn Hồng Sơn (2009, 2015); Trịnh Thị Thanh Thủy & Vũ Thị Lộc (2015); Hector, C. (2009); King, C. (2010); Okabe, Misa & Urata, Shujiro (2014); Tri-Dung Lam (2014); Giovanni Capannelli (2014).	- Tiến trình hình thành và triển khai AEC. - Hiệu ứng thúc đẩy thương mại từ việc cắt giảm thuế quan theo cam kết AFTA/ATIGA. - Các rào cản phi thuế quan (NTM) và sự tham gia của các nước thành viên vào mạng lưới sản xuất khu vực.
3. Quan hệ thương mại Việt Nam - ASEAN	Nguyễn Thị Quế và cộng sự (2012); Ngô Tuấn Anh & Đặng Trần Đức Hiệp (2014); Phùng Thị Vân Kiều & Ngô Thị Lan Hương (2015); Bùi Hồng Cường (2016); Đỗ Quang (2016); Lê Viết Duyên (2017); Trần Văn Hùng (2017); Huỳnh Ngọc Chương & Nguyễn Thanh Trọng (2017); Lê Minh Tiến (2017); Trần Lan Hương (2019); Nguyễn Thị Thanh Xuân và cộng sự (2020).	- Tác động của tự do hóa thương mại tới ngoại thương Việt Nam. - Đánh giá lợi thế so sánh bằng các chỉ số thương mại quốc tế (RCA, ESI, TII). - Tình trạng nhập siêu dai dẳng từ thị trường ASEAN và vấn đề tương đồng cơ cấu sản phẩm xuất khẩu giữa Việt Nam với các nước ASEAN-6.

Vị trí và điểm khác biệt của luận án: Kế thừa các nghiên cứu nền tảng về cơ cấu kinh tế và hội nhập ASEAN, tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc đánh giá chung tác động của AFTA/AEC hoặc phân tích tăng trưởng xuất khẩu đơn thuần. Luận án này định vị là công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên tiếp cận quan hệ thương mại Việt Nam – ASEAN dưới góc độ lý luận và thực tiễn của tái cơ cấu thương mại (bao gồm cả hai chiều xuất khẩu và nhập khẩu), phân tích đồng thời cơ cấu mặt hàng, cơ cấu thị trường đối tác nội khối và cơ cấu thành phần kinh tế trong giai đoạn 2015–2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm vận dụng

1. Khái niệm cơ bản: Luận án sử dụng các định nghĩa chuẩn hóa theo Luật Thương mại 2005, Luật Quản lý ngoại thương 2017, các hướng dẫn của WTO, UNCTAD và quan điểm của các nhà kinh tế học trong nước:
   • Cơ cấu xuất nhập khẩu: Trạng thái tổng thể hoạt động xuất nhập khẩu của một quốc gia tại một thời điểm nhất định, biểu thị qua tỷ phần số lượng hoặc giá trị của các bộ phận cấu thành và mối quan hệ giữa chúng trong tổng thể ngoại thương với đối tác.
   • Tái cơ cấu xuất nhập khẩu: Quá trình điều chỉnh, sắp xếp lại tỷ trọng các nhóm hàng, thị trường và chủ thể tham gia xuất nhập khẩu nhằm tối ưu hóa nguồn lực, nâng cao giá trị gia tăng và hiệu quả thương mại.
2. Tiêu chí đánh giá tính hợp lý của cơ cấu xuất nhập khẩu: Kế thừa khung tiêu chí của Trịnh Thị Thanh Thủy (2011), gồm 4 tiêu chí cốt lõi:
   • (i) Phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
   • (ii) Đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, phù hợp với các cam kết song phương, đa phương và xu thế thương mại khu vực/thế giới.
   • (iii) Đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường trong nước và quốc tế.
   • (iv) Thúc đẩy phát triển thương mại theo chiều rộng, đồng thời từng bước chuyển mạnh sang phát triển theo chiều sâu.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, kết hợp thống kê mô tả, phân tích định lượng chỉ số chuyên sâu và tham vấn chuyên gia:

• Phương pháp thống kê kinh tế: Tính toán tỷ trọng, tốc độ tăng trưởng kim ngạch, thị phần của từng nhóm hàng, thị trường thành viên và thành phần kinh tế tham gia xuất nhập khẩu.
• Phương pháp phân tích chỉ số chuyên sâu:
  • Chỉ số Lợi thế so sánh hiện hữu (Revealed Comparative Advantage - RCA) theo Bela Balassa (1965): $$\text{RCA}{ij} = \frac{X{ij} / X_i}{\sum X_{wj} / X_w}$$ Trong đó, $X_{ij}$ là kim ngạch xuất khẩu mặt hàng $j$ của quốc gia $i$; $X_i$ là tổng kim ngạch xuất khẩu của quốc gia $i$; $X_{wj}$ là kim ngạch xuất khẩu mặt hàng $j$ của thế giới; $X_w$ là tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu. Giá trị $\text{RCA} > 1$ thể hiện quốc gia có lợi thế so sánh đối với mặt hàng đó.
  • Chỉ số Định hướng khu vực (Regional Orientation - RO) theo Yamazawa (1970) và Yeats (1998): Đo lường mức độ tập trung xuất khẩu nội vùng so với ngoại vùng. Giá trị $\text{RO} > 1$ cho thấy mặt hàng xuất khẩu định hướng tập trung vào thị trường khu vực cao hơn thị trường ngoài khu vực.
• Phương pháp chuyên gia: Trao đổi trực tiếp, tham vấn ý kiến các chuyên gia kinh tế, nhà quản lý chính sách thương mại và nhà khoa học nhằm kiểm chứng kết quả đánh giá thực trạng và tăng tính khả thi của các đề xuất chính sách.

Nguồn dữ liệu

Số liệu thứ cấp được thu thập chính thức từ Tổng cục Thống kê (GSO), Tổng cục Hải quan Việt Nam, Bộ Công Thương, Ban Thư ký ASEAN, Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC - Trademap), UN Comtrade, Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về tái cơ cấu xuất nhập khẩu và kinh nghiệm quốc tế

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về thương mại, thương mại quốc tế, cơ cấu thương mại và tái cơ cấu xuất nhập khẩu:

• Luận giải 4 nội dung cốt lõi của tái cơ cấu xuất nhập khẩu: điều chỉnh cơ cấu mặt hàng xuất khẩu (nâng tỷ trọng hàng chế biến, giảm hàng thô); điều chỉnh cơ cấu mặt hàng nhập khẩu (ưu tiên máy móc công nghệ nguồn, vật tư phục vụ sản xuất, hạn chế hàng tiêu dùng xa xỉ và sản phẩm trong nước sản xuất được); đa dạng hóa và tối ưu hóa cơ cấu thị trường đối tác; sắp xếp hợp lý cơ cấu chủ thể/thành phần kinh tế tham gia xuất nhập khẩu.
• Phân tích các nhóm nhân tố tác động: nhân tố môi trường quốc tế (cam kết FTA, biến động kinh tế toàn cầu, rào cản kỹ thuật); nhân tố thuộc nội lực quốc gia (trình độ công nghệ, chính sách công nghiệp, năng lực cạnh tranh doanh nghiệp, hạ tầng logistics).
• Nghiên cứu kinh nghiệm tái cơ cấu thương mại với ASEAN của hai quốc gia tiêu biểu:
  • Thái Lan: Tận dụng vị trí trung tâm địa lý để phát triển mạng lưới liên kết sản xuất ô tô, điện tử; tập trung xuất khẩu các mặt hàng chế biến sâu và nông sản chất lượng cao (như đường, linh kiện xe hơi) sang các nước láng giềng.
  • Trung Quốc: Triển khai hiệu quả Hiệp định ACFTA, gắn kết Sáng kiến Vành đai – Con đường (BRI) với nâng cấp chuỗi cung ứng máy móc, thiết bị và nguyên phụ liệu chế biến sang ASEAN.
• Rút ra các bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về định hướng quy hoạch ngành hàng xuất khẩu mũi nhọn, kiểm soát nhập khẩu hợp lý và tăng cường năng lực liên kết chuỗi giá trị khu vực.

Chương 2: Thực trạng xuất nhập khẩu và chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN giai đoạn 2015 – 2020

Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về diễn biến thương mại song phương và cơ cấu xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và khối ASEAN:

Chỉ tiêu / Nhóm nội dung	Thực trạng giai đoạn 2015 – 2020	Ghi chú / Số liệu thực tế trong văn bản
Quy mô và Cán cân thương mại	- Tổng kim ngạch tăng từ 42,1 tỷ USD (2015) lên 57,6 tỷ USD (2019) và 53,6 tỷ USD (2020). - Nhập siêu lớn kéo dài: thâm hụt thương mại 5.554 triệu USD năm 2015 và tiếp tục vượt 7 tỷ USD năm 2020.	ASEAN là đối tác thương mại lớn thứ 3 của Việt Nam, nhưng tỷ trọng trong tổng ngoại thương giảm còn khoảng 10%.
Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu	- Phân theo 4 nhóm hàng: Nông lâm thủy sản; Nhiên liệu, khoáng sản; Công nghiệp chế biến, chế tạo; Vật liệu xây dựng. - Tăng tỷ trọng nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo nhưng phụ thuộc lớn vào khối FDI (điện thoại, máy vi tính, linh kiện điện tử).	Các nhóm hàng nội địa có tiềm năng (gỗ, da giày, dây cáp điện, nhựa, cao su, sữa, thực phẩm chế biến) dịch chuyển chậm.
Cơ cấu mặt hàng nhập khẩu	- Nhập khẩu nhiều nguyên phụ liệu, máy móc thiết bị phục vụ sản xuất gia công. - Còn tồn tại tỷ trọng đáng kể các mặt hàng không thiết yếu hoặc nội địa có thể thay thế (sắt thép, giấy, sản phẩm điện, hóa chất tẩy rửa, đường mía).	Phản ánh hạn chế của các ngành công nghiệp hỗ trợ trong nước.
Cơ cấu thị trường nội khối	- Xuất khẩu và nhập khẩu tập trung chủ yếu vào các thị trường lớn trong khối ASEAN-6: Thái Lan, Singapore, Indonesia, Malaysia. - Các thị trường tiểu vùng Mekong (Lào, Campuchia, Myanmar) chiếm tỷ trọng khiêm tốn hơn.	Mức độ đa dạng hóa thị trường đối tác trong khối chưa đồng đều.
Đánh giá lợi thế qua chỉ số RCA, RO	- Luận án tính toán chỉ số RCA và RO cho các nhóm hàng công nghiệp chế biến, vật liệu xây dựng, nông sản và nhiên liệu khoáng sản. - Chỉ ra các mặt hàng có lợi thế cạnh tranh thực sự và các mặt hàng có mức độ tập trung xuất khẩu cao vào nội khối ASEAN.	Làm căn cứ định vị các mặt hàng ưu tiên trong chiến lược tái cơ cấu.

• Hạn chế và nguyên nhân: Sự dịch chuyển cơ cấu xuất nhập khẩu còn chậm, giá trị gia tăng nội địa thấp; doanh nghiệp trong nước thiếu liên kết với chuỗi giá trị khu vực; các rào cản phi thuế quan (TBT, SPS) tại các nước ASEAN chưa được xử lý triệt để; chính sách phát triển thị trường và hỗ trợ xúc tiến thương mại còn dàn trải.

Chương 3: Quan điểm, định hướng và giải pháp tái cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN

Dựa trên phân tích bối cảnh mới (kinh tế số, CMCN 4.0, AEC 2025, các hiệp định CPTPP, RCEP, EVFTA và biến động chuỗi cung ứng sau Covid-19), Chương 3 đề xuất hệ thống định hướng và giải pháp:

• Quan điểm tái cơ cấu: Phát triển thương mại bền vững, cân bằng dần cán cân thương mại với ASEAN; chuyển dịch cơ cấu theo hướng nâng cao hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng nội địa; kết hợp hài hòa giữa mở rộng thị trường xuất khẩu và kiểm soát nhập khẩu hợp lý.
• Định hướng ngành hàng và thị trường: Đẩy mạnh xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp chế biến chế tạo có thế mạnh; khai thác sâu các phân khúc thị trường ngách tại từng quốc gia ASEAN; giảm nhập khẩu các mặt hàng tiêu dùng trong nước đã đáp ứng được tiêu chuẩn chất lượng.
• Hệ thống giải pháp cụ thể gồm 3 nhóm chủ thể:
  1. Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước về phát triển thị trường: Hoàn thiện thể chế thương mại, nâng cao hiệu quả hoạt động xúc tiến thương mại chuyên sâu theo thị trường mục tiêu trong ASEAN; vận hành hiệu quả Cơ chế một cửa quốc gia (NSW) và Cơ chế một cửa ASEAN (ASW); đẩy mạnh đàm phán tháo gỡ rào cản kỹ thuật và các thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRA).
  2. Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư và sản xuất: Phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ nhằm tăng tỷ lệ nội địa hóa, giảm phụ thuộc vào nguồn linh kiện nhập khẩu; thu hút dòng vốn FDI có chọn lọc, khuyến khích chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp trong nước.
  3. Nhóm giải pháp đối với hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp: Chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh về chất lượng, mẫu mã; áp dụng quy chuẩn kỹ thuật quốc tế; tăng cường kết nối chuỗi cung ứng khu vực (RVC); chủ động khai thác các ưu đãi thuế quan từ Hiệp định ATIGA và các thỏa thuận nội khối.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về lý luận

• Hệ thống hóa, luận giải và bổ sung khung lý luận về tái cơ cấu thương mại quốc tế song phương/khu vực của một quốc gia với khối liên kết kinh tế (ASEAN).
• Làm rõ nội dung, vai trò, chủ thể thực hiện, các nhân tố tác động và hoàn thiện hệ tiêu chí đánh giá tính hợp lý của cơ cấu xuất nhập khẩu hai chiều (xuất khẩu và nhập khẩu) trong bối cảnh hội nhập khu vực sâu rộng.

Đóng góp về thực tiễn

• Đánh giá toàn diện thực trạng cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và các nước thành viên ASEAN giai đoạn 2015–2020 dựa trên dữ liệu thống kê chi tiết theo 4 nhóm ngành hàng, thị trường đối tác và thành phần kinh tế.
• Ứng dụng các công cụ định lượng (chỉ số Lợi thế so sánh hiện hữu RCA và chỉ số Định hướng khu vực RO) để xác định rõ danh mục các mặt hàng Việt Nam có lợi thế cạnh tranh bộc lộ và có mức độ tập trung cao tại thị trường ASEAN.
• Đúc rút bài học thực tiễn từ kinh nghiệm tái cơ cấu thương mại với ASEAN của Thái Lan và Trung Quốc.
• Xây dựng hệ thống quan điểm, định hướng và đề xuất đồng bộ 3 nhóm giải pháp thực thi gắn trực tiếp với trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước (về phát triển thị trường và chính sách sản xuất), hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung chủ yếu vào cơ cấu thương mại hàng hóa (chưa đi sâu nghiên cứu thương mại dịch vụ và dòng chảy đầu tư gắn với thương mại); phạm vi chuỗi số liệu thực nghiệm tập trung trong mốc 2015–2020 do tính sẵn có của hệ thống dữ liệu thống kê tại thời điểm thực hiện.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu tái cơ cấu thương mại dịch vụ Việt Nam – ASEAN; đánh giá tác động định lượng dài hạn của các hiệp định thế hệ mới (RCEP, CPTPP) tới sự chuyển dịch cơ cấu thương mại song phương; cập nhật chuỗi số liệu giai đoạn phục hồi kinh tế sau đại dịch Covid-19.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các cơ quan xúc tiến thương mại): Cung cấp cơ sở khoa học và số liệu thực chứng để hoạch định chính sách phát triển thị trường ASEAN, đàm phán tháo gỡ rào cản thương mại và xây dựng chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa giai đoạn mới.
• Đối với các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu: Làm tài liệu tham khảo chuyên khảo trong giảng dạy, nghiên cứu các chuyên đề về Kinh doanh thương mại, Thương mại quốc tế, Kinh tế quốc tế và Hội nhập kinh tế khu vực ASEAN.
• Đối với hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp: Cung cấp thông tin phân tích thị trường, định vị lợi thế sản phẩm cạnh tranh (thông qua chỉ số RCA, RO) và gợi mở định hướng tham gia vào mạng lưới sản xuất, chuỗi giá trị khu vực ASEAN.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao Việt Nam cần thực hiện tái cơ cấu thương mại với ASEAN dù kim ngạch hai chiều liên tục tăng?
Trả lời: Mặc dù kim ngạch hai chiều tăng từ 42,1 tỷ USD (2015) lên 53,6 tỷ USD (2020), tỷ trọng của ASEAN trong tổng ngoại thương của Việt Nam lại giảm còn khoảng 10%. Đồng thời, Việt Nam liên tục nhập siêu lớn từ ASEAN (nhập siêu 5.554 triệu USD năm 2015 và vượt 7 tỷ USD năm 2020), xuất khẩu phụ thuộc lớn vào khối FDI và chuyển dịch cơ cấu mặt hàng giá trị gia tăng cao của khu vực trong nước còn chậm.

2. Luận án sử dụng những công cụ định lượng chuyên sâu nào để phân tích lợi thế hàng hóa xuất khẩu?
Trả lời: Luận án sử dụng Chỉ số Lợi thế so sánh hiện hữu (RCA) của Bela Balassa (1965) để xác định năng lực cạnh tranh thực tế của các nhóm hàng, và Chỉ số Định hướng khu vực (RO) của Yamazawa (1970) & Yeats (1998) để đo lường mức độ tập trung tiêu thụ của sản phẩm tại thị trường nội vùng ASEAN so với thị trường ngoài vùng.

3. Cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN được phân chia thành những nhóm hàng chính nào?
Trả lời: Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu được phân tích theo 4 nhóm chính: (1) Nông lâm thủy sản; (2) Nhiên liệu, khoáng sản; (3) Công nghiệp chế biến, chế tạo; (4) Vật liệu xây dựng.

4. Mức độ xóa bỏ thuế quan nhập khẩu trong nội khối ASEAN theo cam kết ATIGA tính đến năm 2018 đạt tỷ lệ bao nhiêu?
Trả lời: Tính đến năm 2018, các quốc gia ASEAN đã xóa bỏ thuế nhập khẩu đối với 98,6% tổng số dòng thuế; trong đó nhóm các nước ASEAN-6 đã xóa bỏ 99,3% dòng thuế và nhóm các nước CLMV (Campuchia, Lào, Myanmar, Việt Nam) đã xóa bỏ 97,7% dòng thuế.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp nào để thúc đẩy tái cơ cấu thương mại Việt Nam - ASEAN?
Trả lời: Luận án đề xuất 3 nhóm giải pháp đồng bộ: (1) Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước liên quan đến phát triển thị trường; (2) Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước liên quan đến đầu tư và sản xuất (phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng tỷ lệ nội địa hóa); (3) Nhóm giải pháp đối với các hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Phúc Nam đã giải quyết một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp thiết về tái cơ cấu thương mại Việt Nam – ASEAN trong giai đoạn 2015–2020. Bằng việc kết hợp khung phân tích lý thuyết chuẩn mực với các phương pháp định lượng RCA, RO và dữ liệu thứ cấp xác thực, công trình đã làm rõ thực trạng mất cân đối cán cân thương mại, hạn chế trong chuyển dịch cơ cấu mặt hàng và thị trường nội khối. Các quan điểm, định hướng và 3 nhóm giải pháp được đề xuất trong luận án mang giá trị ứng dụng thiết thực cho các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức nghiên cứu kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp trong tiến trình nâng cao hiệu quả hội nhập kinh tế ASEAN.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. 84 CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG XUẤT NHẬP KHẨU VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU XUẤT NHẬP KHẨU CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN GIAI ĐOẠN 2015 – 2020. Thực trạng xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN giai đoạn 2015 -2020. Chính sách thương mại của Việt Nam đối với các quốc gia ASEAN.

Thực trạng xuất nhập khẩu hàng hoá Việt Nam – ASEAN giai đoạn 2015 – 2020. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hoá của Việt Nam với ASEAN giai đoạn 2015 - 2020. Chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang ASEAN. Chuyển dịch cơ cấu nhập khẩu hàng hoá của Việt Nam từ ASEAN.

Đánh giá chung về tình hình chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN giai đoạn 2015 - 2020. Kết quả đạt được trong chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN. Hạn chế trong chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN và nguyên nhân. Những vấn đề đặt ra đối với tái cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN trong thời gian tới.

138 Tiểu kết Chương 2. 139 CHƯƠNG 3 QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TÁI CƠ CẤU XUẤT NHẬP KHẨU CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN. Bối cảnh trong và ngoài nước tác động đến tái cơ cấu thương mại của Việt Nam với ASEAN. Bối cảnh trong nước.

Bối cảnh ngoài nước. Quan điểm, định hướng tái cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN. Quan điểm tái cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam với ASEAN. Định hướng tái cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hoá Việt Nam - ASEAN.

Giải pháp tái cơ cấu thương mại của Việt Nam với ASEAN. Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước liên quan đến phát triển thị trường. Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước liên quan đến đầu tư, sản xuất. Nhóm giải pháp đối với các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp.

174 Tiểu kết Chương 3. 179 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 181 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 191 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ CMCN Cách mạng công nghiệp CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CNHT Công nghiệp hỗ trợ ĐNA Đông Nam Á KHCN Khoa học - công nghệ KN Kim ngạch KTXH Kinh tế - xã hội NK Nhập khẩu NS Nhập siêu NXB Nhà xuất bản XK Xuất khẩu XNK Xuất nhập khẩu XTTM Xúc tiến thương mại DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG ANH Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ Chữ viết đầy đủ bằng tiếng Anh bằng tiếng Việt ASEAN Association for South East Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á Asia Nations ASEAN-6 Brunei, Indonesia, Malaysia, Bru-nây, In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a, Philippines, Thailand, Phi-lip-pin, Thái Lan, Xinh-ga-po Singapore ACFTA ASEAN-China Free Trade Hiệp định Thương mại tự do Trung Agreement Quốc - ASEAN ACMECS Ayeyawady-Chao Phraya- Chiến lược hợp tác kinh tế Mekong Economic Ayeyawady - Chao Phraya - Mê Cooperation Strategy Công vi ADB Asian Development Bank Ngân hàng Phát triển châu Á AEC ASEAN Economic Cộng đồng Kinh tế ASEAN Community AFTA ASEAN Free Trade Area Khu vực mậu dịch tự do ASEAN ATIGA ASEAN Trade in Goods Hiệp định Thương mại hàng hóa Agreement ASEAN ASW ASEAN Single Window Cơ chế một cửa ASEAN BRI Belt & Road Initiative Sáng kiến Vành đai – Con đường FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài FTA Free Trade Agreement Hiệp định thương mại tự do CLMV Cambodia-Laos-Myanmar- Cam-pu-chia – Lào – Mi-an-ma – Việt Nam Việt Nam CLM Cambodia-Laos-Myanmar Cam-pu-chia – Lào – Mi-an-ma CPTPP Comprehensive and Hiệp định Đối tác Toàn diện và Progressive Trans-Pacific Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương Partnership Agreement GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội GMS Greater Mekong Sub-region Hợp tác Tiểu vùng Mê Công mở rộng GVC Global Value Chain Chuỗi giá trị toàn cầu ECI Economic Complexity Index Chỉ số độ phức tạp kinh tế ESI Export Similarity Index Chỉ số tương đồng xuất khẩu EU European Union Liên minh châu Âu EVFTA European Union – Viet Nam Hiệp định thương mại tự do Liên Free Trade Agreement minh châu Âu-Việt Nam FTA Free Trade Agreement Hiệp định thương mại tự do HS The Harmonized Commodity Hệ thống hài hòa mô tả và mã hóa Description and Coding hàng hóa System IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế ITC International Trade Center Trung tâm Thương mại quốc tế MFN Most-Favoured Nation Ưu đãi tối huệ quốc MNC Multi-national Corporation Các công ty đa quốc gia vii MOU Memorandum of Bản ghi nhớ Understanding MPAC Master Plan for ASEAN Kế hoạch tổng thể Kết nối ASEAN Connectivity MRA Mutual Recognition Thỏa thuận công nhận lẫn nhau Arrangement NAFTA North Africa Free Trade Hiệp định Thương mại tự do Bắc Agreement Mỹ NICs New Industrialized Countries Các nước công nghiệp mới NSW National Single Window Cơ chế một cửa quốc gia NTM Non-tariff measure Biện pháp phi thuế quan ODA Official Development Viện trợ phát triển chính thức Assistance OECD Organization for Economic Tổ chức Hợp tác kinh tế và Phát Cooperation and triển Development RCEP Regional Comprehensive Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện Economic Partnership khu vực Agreement RCA Revealed Comparative Chỉ số lợi thế so sánh hiện hữu Advantage RO Regional Orientation Chỉ số định hướng khu vực RVC Regional Value Chain Chuỗi giá trị khu vực TII Trade Intensity Index Chỉ số tập trung thương mại TBT Technical Barrier to Trade Hàng rào kỹ thuật thương mại SME Small and medium enterprise Doanh nghiệp vừa và nhỏ SPS Sanitary and Phytosanitary Vệ sinh và kiểm dịch động thực vật UNCTAD United Nations Conference Hội nghị Liên Hợp quốc về Thương on Trade and Development mại và Phát triển UNIDO United Nations Industrial Tổ chức Phát triển công nghiệp Development Organization Liên Hợp quốc USD US Dollar Đô-la Mỹ WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới viii DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1.

Kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Thái Lan và ASEAN năm 2015, 2019 67 Bảng 1. Xuất khẩu đường của Thái Lan sang các nước ASEAN năm 2015, 2019. 15 mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của Thái Lan xuất khẩu sang ASEAN năm 2015, 2019. Xuất nhập khẩu hàng hóa giữa Trung Quốc và ASEAN năm 2016, 2019 74 Bảng 2.

Kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam - ASEAN giai đoạn 2015-2020. Cơ cấu xuất nhập khẩu Việt Nam – ASEAN giai đoạn 2015 – 2020 87 Bảng 2. Thị phần nhập khẩu một số mặt hàng của Việt Nam tại các nước ASEAN năm 2020. Chỉ số RO của một số sản phẩm xuất khẩu sang thị trường ASEAN năm 2015, 2020.

Chỉ số lợi thế so sánh hiện hữu của Việt Nam và một số nước ASEAN đối với một số mặt hàng nhiên liệu, khoáng sản xuất khẩu năm 2015, 2020…………………………………………………… 97 Bảng 2. Chỉ số lợi thế so sánh hiện hữu của Việt Nam và một số nước ASEAN đối với một số mặt hàng công nghiệp chế biến chế tạo xuất khẩu năm 2015, 2020………………………………………… 100 Bảng 2. Chỉ số lợi thế so sánh hiện hữu của Việt Nam và một số nước ASEAN đối với một số mặt hàng vật liệu xây dựng xuất khẩu năm 2015, 2020………………………………………………………. Chỉ số RO của một số sản phẩm xuất khẩu sang thị trường ASEAN năm 2015, 2020…………………………………………………… 105 Bảng 2.

Xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang các nước ASEAN giai đoạn 2015 – 2020. Cơ cấu thị trường xuất khẩu của Việt Nam trong ASEAN giai đoạn 2015 – 2020. Quy mô dân số và kinh tế của các nước ASEAN năm 2020………. Một số mặt hàng Việt Nam nhập khẩu từ ASEAN có thể thay thế bằng nguồn cung trong nước năm 2015, 2020.

Nhập khẩu của Việt Nam từ các nước ASEAN giai đoạn 2015 – 2020. Cơ cấu thị trường nhập khẩu của Việt Nam trong ASEAN giai đoạn 2015 – 2020. Cơ cấu nhập khẩu của Việt Nam theo thành phần kinh tế phân theo nguồn vốn. Tăng trưởng GDP của các nước Đông Nam Á giai đoạn 2016 – 2023 144 ix DANH MỤC HÌNH Trang Hình 2.

Tình hình xuất nhập khẩu hàng hoá Việt Nam – ASEAN giai đoạn 2015 – 2020. Cơ cấu thị trường xuất khẩu của Việt Nam năm 2015, 2020. Cơ cấu thị trường nhập khẩu của Việt Nam năm 2015, 2020. Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu sang ASEAN năm 2015, 2020.

Thay đổi tỷ trọng của một số mặt hàng chính trong nhóm hàng hóa nông lâm thủy sản xuất khẩu sang ASEAN giữa năm 2015 và 2020. Thay đổi tỷ trọng của một số mặt hàng chính trong nhóm hàng hóa nhiên liệu khoáng sản xuất khẩu sang ASEAN giữa năm 2015 và 2020. Thay đổi tỷ trọng của 5 nhóm hàng lớn nhất trong nhóm hàng hóa công nghiệp chế biến, chế tạo xuất khẩu sang ASEAN giữa năm 2015 và 2020. Thay đổi tỷ trọng một số mặt hàng chính trong nhóm hàng hóa vật liệu xây dựng xuất khẩu sang ASEAN giữa năm 2015 và 2020………….

Cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN theo 4 nhóm hàng năm 2015. Cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN theo 4 nhóm hàng năm 2020. Tỷ trọng của một số nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang ASEAN giai đoạn 2015 – 2020. Kim ngạch xuất khẩu theo thành phần kinh tế của Việt Nam giai đoạn 2015 – 2020.

Cơ cấu hàng hóa nhập khẩu của Việt Nam từ ASEAN năm 2015, 2020 112 Hình 2. Thay đổi tỷ trọng của một số mặt hàng chính trong nhóm hàng hóa công nghiệp chế biến, chế tạo nhập khẩu từ ASEAN giữa năm 2015 và 2020. Thay đổi tỷ trọng của một số mặt hàng chính trong nhóm hàng hóa nông lâm thủy sản nhập khẩu từ ASEAN giữa năm 2015 và 2020. Thay đổi tỷ trọng của một số mặt hàng chính trong nhóm hàng hóa nhiên liệu khoáng sản nhập khẩu từ ASEAN giữa năm 2015 và 2020.

Thay đổi tỷ trọng của một số mặt hàng chính trong nhóm hàng hóa vật liệu xây dựng nhập khẩu từ ASEAN giữa năm 2015 và 2020. Tính cấp thiết của đề tài luận án Từ khi gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) năm 1995, quan hệ hữu nghị và hợp tác trên nhiều lĩnh vực giữa Việt Nam và ASEAN không ngừng được mở rộng. ASEAN luôn giữ vị trí là một trong những thị trường quan trọng hàng đầu của Việt Nam. Trong giai đoạn 2015-2020, thương mại giữa Việt Nam và ASEAN tiếp tục phát triển.

Kim ngạch hai chiều tăng từ 42,1 tỷ USD năm 2015 lên 57,6 tỷ USD năm 2019 và 53,6 tỷ USD năm 2020. ASEAN là đối tác thương mại lớn thứ 3 của Việt Nam, sau Trung Quốc, Hoa Kỳ. Tuy nhiên, thương mại Việt Nam - ASEAN có xu hướng tăng trưởng chậm lại. Trong khi đó, quy mô nhập siêu với ASEAN tiếp tục mở rộng.

Tỷ trọng của thị trường ASEAN trong tổng giá trị trao đổi thương mại của Việt Nam với thế giới có xu hướng giảm sút và hiện chỉ chiếm khoảng 10%.