Phát Triển Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Với Các Nước Đông Á Đến Năm 2030

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu phát triển quan hệ thương mại việt nam với các nước đông á đến năm 2030, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Dương Hoàng Anh
• Người hướng dẫn: Thân Danh Phúc
• Trường học: Trường Đại Học Thương Mại
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Phát Triển Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Với Các Nước Đông Á Đến Năm 2030
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 2. MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 2.1. BẢN CHẤT, VAI TRÒ VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 2.1.1. Bản chất, hình thức và đặc điểm của phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia
• 2.1.2. Sự cần thiết và vai trò của việc phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia
• 2.1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia
• 2.2. NGUYÊN TẮC, YÊU CẦU VÀ NỘI DUNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 2.2.1. Nguyên tắc phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia
• 2.2.2. Yêu cầu phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia
• 2.2.3. Nội dung phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia
• 2.3. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM TRONG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 2.3.1. Kinh nghiệm quốc tế trong phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia
• 2.3.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 3. PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á
• 3.1. MỘT SỐ KHÁI QUÁT VỀ KHU VỰC ĐÔNG Á VÀ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á
• 3.1.1. Khái quát về đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của khu vực Đông Á
• 3.1.2. Khái quát thực trạng hợp tác thương mại khu vực Đông Á
• 3.1.3. Tiềm năng trong phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Đông Á
• 3.2. PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á GIAI ĐOẠN 2007 ĐẾN NAY
• 3.2.1. Khái quát chung về phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Đông Á
• 3.2.2. Thực trạng chính sách phát triển quan hệ thương mại của Việt Nam với các nước Đông Á
• 3.2.3. Thực trạng phát triển quan hệ thương mại Việt Nam với ASEAN
• 3.2.4. Thực trạng phát triển quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc
• 3.2.5. Thực trạng phát triển quan hệ thương mại Việt Nam – Nhật Bản
• 3.2.6. Thực trạng phát triển quan hệ thương mại Việt Nam – Trung Quốc
• 3.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á GIAI ĐOẠN 2007 ĐẾN NAY
• 3.3.1. Kết quả đạt được trong phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Đông Á
• 3.3.2. Hạn chế và tồn tại trong phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Đông Á
• 4. QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. BỐI CẢNH ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030
• 4.1.1. Bối cảnh quốc tế và khu vực ảnh hưởng đến phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Đông Á đến năm 2030
• 4.1.2. Bối cảnh trong nước ảnh hưởng đến phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Đông Á đến năm 2030
• 4.1.3. Cơ hội và thách thức chủ yếu cho phát triển quan hệ thương mại của Việt Nam với các nước Đông Á đến năm 2030
• 4.2. QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030
• 4.2.1. Quan điểm phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Đông Á đến năm 2030
• 4.2.2. Định hướng phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Đông Á đến năm 2030
• 4.3. MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030
• 4.3.1. Giải pháp chung
• 4.3.2. Giải pháp với từng đối tác khu vực Đông Á
• 4.3.3. Một số giải pháp điều kiện
• CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA NGHIÊN CỨU SINH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Đông Á Đến 2030

Phát triển quan hệ thương mại Việt Nam Đông Á là một yếu tố then chốt trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Khu vực Đông Á, với vai trò là động lực tăng trưởng của kinh tế toàn cầu, mang đến nhiều cơ hội thương mại và đầu tư cho Việt Nam. Việc tăng cường hợp tác kinh tế Việt Nam Đông Á không chỉ giúp Việt Nam mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản lý tiên tiến. Các Hiệp định thương mại Việt Nam Đông Á đã ký kết tạo nên hành lang pháp lý quan trọng cho sự phát triển này. Nghiên cứu của Smith (1776), Ricardo (1817) chỉ ra rằng quan hệ thương mại quốc tế giữa các quốc gia nằm ở sự khác biệt về nhân lực, tài nguyên, công nghệ, trình độ phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia. Phát triển QHTM là phương án tối ưu giúp quốc gia tận dụng được lợi thế để tham gia vào phân công lao động và hợp tác quốc tế.

1.1. Lợi Ích Thiết Yếu Của Hợp Tác Thương Mại Việt Nam Đông Á

Hợp tác thương mại với Đông Á mang lại lợi ích to lớn cho Việt Nam, từ tăng trưởng xuất khẩu đến thu hút đầu tư. Quan trọng hơn, sự hợp tác này thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng hơn. Theo Kojima (1978), Krugman (1991), với các nước đang phát triển, kết quả của phát triển QHTM với các nước phát triển trong khu vực có thể dẫn đến việc hình thành mạng lưới sản xuất, gia tăng hợp tác khu vực. Việc tham gia vào chuỗi cung ứng khu vực giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam và tạo ra nhiều việc làm mới. Đây là yếu tố quan trọng để phát triển bền vững.

1.2. Các Hiệp Định Thương Mại Tự Do Việt Nam Đông Á Động Lực Tăng Trưởng

Các Hiệp định thương mại tự do (FTA) giữa Việt Nam và các nước Đông Á, như RCEP và các hiệp định song phương, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thương mại song phương. Các hiệp định này giúp giảm thiểu rào cản thuế quan và phi thuế quan, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Yusuf (2003) chỉ ra rằng những vấn đề nào không thể được giải quyết trong khuôn khổ đa phương thì có thể được giải quyết thỏa đáng và hiệu quả hơn từ tiếp cận khu vực. Việt Nam cần tận dụng tối đa các ưu đãi từ các FTA này để nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường.

II. Thách Thức Phát Triển Thương Mại Việt Nam Đông Á Đến 2030

Bên cạnh những cơ hội, việc phát triển quan hệ thương mại Việt Nam Đông Á cũng đối mặt với không ít thách thức. Sự cạnh tranh gay gắt từ các nước trong khu vực, đặc biệt là Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản, đòi hỏi Việt Nam phải nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa và dịch vụ. Bên cạnh đó, các rào cản kỹ thuật, yêu cầu về chất lượng và an toàn sản phẩm ngày càng khắt khe cũng là những thách thức lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam.Theo thống kê của Bộ Công thương, tỷ lệ tận dụng chứng nhận xuất xứ ưu đãi của Việt Nam trong các FTA đã ký với các nước Đông Á còn thấp. Đặc biệt, thâm hụt cán cân thương mại (CCTM) của Việt Nam với Đông Á có xu hướng gia tăng, nhất là với Trung Quốc, Hàn Quốc, các nước ASEAN 6.

2.1. Cạnh Tranh Từ Các Nền Kinh Tế Lớn Ở Đông Á

Các nền kinh tế lớn trong khu vực Đông Á, như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản, có lợi thế về quy mô sản xuất, công nghệ và vốn. Để cạnh tranh hiệu quả, Việt Nam cần tập trung vào các ngành có lợi thế so sánh, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu. QHTM của Việt Nam với Đông Á chủ yếu phát triển ở kênh song phương, với Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D) là yếu tố then chốt để tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

2.2. Rào Cản Phi Thuế Quan Và Yêu Cầu Chất Lượng Khắt Khe

Các rào cản phi thuế quan, như quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn vệ sinh thực phẩm và kiểm dịch động thực vật, đang ngày càng trở nên phổ biến. Để vượt qua các rào cản này, doanh nghiệp Việt Nam cần nâng cao năng lực quản lý chất lượng, tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Điều này đòi hỏi sự hỗ trợ từ phía nhà nước trong việc đào tạo nguồn nhân lực và cung cấp thông tin về các quy định thương mại.

2.3. Thâm Hụt Thương Mại Với Các Nước Đông Á Giải Pháp

Việc xuất nhập khẩu Việt Nam Đông Á đang có sự mất cân bằng, dẫn đến thâm hụt thương mại lớn. Để giải quyết vấn đề này, Việt Nam cần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tăng cường xuất khẩu các sản phẩm có giá trị gia tăng cao và giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu thô. Theo Bộ Công Thương, cần chú trọng phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ để giảm nhập khẩu linh kiện và phụ tùng.

III. Giải Pháp Thúc Đẩy Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Đông Á

Để phát triển quan hệ thương mại Việt Nam Đông Á một cách bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan. Các giải pháp này cần tập trung vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, cải thiện môi trường kinh doanh và tăng cường hợp tác khu vực.Một số văn bản định hướng của Việt Nam cho hội nhập và phát triển giai đoạn đến 2030 như Quyết định số 40/QĐ-TTg về “Chiến lược tổng thể hội nhập quốc tế đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030”, Quyết định số 2471/QĐ-TTg về “Chiến lược XNK hàng hóa thời kỳ 2011-2020, định hướng đến năm 2030” đều chỉ rõ Việt Nam cần tiếp tục triển khai, tận dụng tối đa cơ hội phát triển QHTM với các nước trong khu vực Đông Á.

3.1. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp Việt Nam

Doanh nghiệp Việt Nam cần đầu tư vào công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng thương hiệu để tăng cường năng lực cạnh tranh. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn, thông tin thị trường và công nghệ mới. Việc tham gia vào các hiệp hội ngành nghề và mạng lưới doanh nghiệp cũng giúp doanh nghiệp học hỏi kinh nghiệm và tìm kiếm cơ hội hợp tác.

3.2. Cải Thiện Môi Trường Kinh Doanh Và Khuôn Khổ Pháp Lý Thương Mại

Môi trường kinh doanh thuận lợi là yếu tố quan trọng để thu hút đầu tư và thúc đẩy thương mại. Nhà nước cần tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý thương mại cũng giúp tạo ra sân chơi bình đẳng và minh bạch cho các doanh nghiệp.

3.3. Tăng Cường Hợp Tác Khu Vực Và Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế

Việt Nam cần tăng cường hợp tác với các nước Đông Á trong khuôn khổ ASEAN và các cơ chế hợp tác khác. Việc tham gia vào các chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và tiếp cận thị trường rộng lớn. Cần chủ động đàm phán và ký kết các hiệp định thương mại tự do mới để mở rộng thị trường xuất khẩu.

IV. Chính Sách Thương Mại Việt Nam Đông Á Đổi Mới Đến 2030

Để tận dụng tối đa cơ hội thương mại Việt Nam Đông Á đến năm 2030, việc xây dựng và thực thi các chính sách thương mại Việt Nam Đông Á phù hợp là vô cùng quan trọng. Các chính sách này cần hướng đến việc tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường kết nối với chuỗi cung ứng khu vực. Việc đẩy mạnh cải cách thể chế, đơn giản hóa thủ tục hành chính và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cũng là những yếu tố then chốt. Chính sách và biện pháp nhà nước sử dụng góp phần thúc đẩy quan hệ với các nước Đông Á và thế giới, đặc biệt là chính sách hội nhập và chính sách thuế XNK.

4.1. Đa Dạng Hóa Sản Phẩm Xuất Khẩu Chuỗi Cung Ứng Giá Trị Cao

Việc chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu từ các sản phẩm thô sang các sản phẩm chế biến, chế tạo có giá trị gia tăng cao là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả thương mại. Việt Nam cần tập trung vào các ngành có lợi thế so sánh, như điện tử, dệt may, da giày và nông sản chế biến. Việc tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận công nghệ mới và thị trường rộng lớn.

4.2. Phát Triển Thương Mại Điện Tử Xuyên Biên Giới Với Đông Á

Thương mại điện tử xuyên biên giới đang trở thành xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Việt Nam cần xây dựng hạ tầng kỹ thuật số và khung pháp lý phù hợp để tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia vào thương mại điện tử. Việc kết nối với các nền tảng thương mại điện tử lớn trong khu vực Đông Á giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường rộng lớn và giảm chi phí giao dịch.

4.3. Tăng Cường Đầu Tư Việt Nam Đông Á Vào Cơ Sở Hạ Tầng Thương Mại

Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng thương mại, như cảng biển, đường bộ, đường sắt và trung tâm logistics, là yếu tố quan trọng để giảm chi phí vận chuyển và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. Nhà nước cần huy động nguồn vốn từ các tổ chức quốc tế và khu vực để đầu tư vào các dự án cơ sở hạ tầng trọng điểm. Hợp tác công tư (PPP) là một hình thức đầu tư hiệu quả để thu hút vốn tư nhân.

V. Tương Lai Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Đông Á Đến 2030

Với những nỗ lực không ngừng, quan hệ thương mại Việt Nam Đông Á hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong thời gian tới. Việc tận dụng tối đa các cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế và thực hiện các giải pháp đồng bộ sẽ giúp Việt Nam trở thành một đối tác thương mại quan trọng của các nước Đông Á. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần có sự chung tay của cả nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan. Trong thời gian tới, Đông Á được dự báo sẽ trở thành tâm điểm của sự chuyển dịch vai trò khu vực trong tương quan với các khu vực trên thế giới. Xu hướng hình thành cấu trúc quyền lực khu vực thể hiện trên cả góc độ an ninh-chính trị và kinh tế.

5.1. Việt Nam Trong Chuỗi Giá Trị Khu Vực Đông Á

Việc tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực Đông Á giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và tiếp cận thị trường rộng lớn. Cần tập trung vào các ngành có lợi thế so sánh và đẩy mạnh hợp tác với các nước trong khu vực để tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tham gia vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

5.2. Vai Trò Của Hội Nhập Kinh Tế Trong Phát Triển Thương Mại

Hội nhập kinh tế quốc tế là động lực quan trọng cho sự phát triển thương mại. Việt Nam cần tiếp tục đẩy mạnh hội nhập kinh tế, tham gia vào các hiệp định thương mại tự do và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Hội nhập kinh tế cũng giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ mới và kinh nghiệm quản lý tiên tiến.

5.3. Phát Triển Bền Vững Trong Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Đông Á

Phát triển bền vững là yếu tố quan trọng trong quan hệ thương mại Việt Nam - Đông Á. Cần chú trọng đến bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và đảm bảo quyền lợi của người lao động. Doanh nghiệp cần tuân thủ các tiêu chuẩn về trách nhiệm xã hội và môi trường để tạo dựng hình ảnh thương hiệu tốt đẹp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh kinh tế toàn cầu bước vào thập niên thứ hai của thế kỷ XXI chứng kiến sự dịch chuyển trọng tâm địa kinh tế - chính trị mạnh mẽ về khu vực Đông Á (bao gồm ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc). Đông Á không chỉ nổi lên như một công xưởng sản xuất và thị trường tiêu thụ khổng lồ của thế giới, mà còn là cái nôi của các liên kết thương mại đa tầng nấc. Đối với Việt Nam, công cuộc Đổi mới sau hơn 30 năm đã đưa nền kinh tế đạt độ mở thương mại vượt trên 200% GDP. Tính đến năm 2018, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu (XNK) của Việt Nam với khu vực Đông Á đạt 292,6 tỷ USD, chiếm tới 60,9% tổng kim ngạch XNK của cả nước (Bộ Công Thương, 2019a). Tuy nhiên, đằng sau sự tăng trưởng vượt bậc về quy mô là những nghịch lý và tổn thương cấu trúc nghiêm trọng: thâm hụt cán cân thương mại (CCTM) nghiêng hẳn về phía Đông Á với mức nhập siêu kỷ lục 64,3 tỷ USD năm 2018 (trong đó nhập siêu từ Hàn Quốc là 29,3 tỷ USD, Trung Quốc là 24,2 tỷ USD, ASEAN là 7,0 tỷ USD); tỷ lệ tận dụng chứng nhận xuất xứ ưu đãi (C/O) trong các hiệp định thương mại tự do (FTA) còn khiêm tốn (ngoại trừ thị trường Hàn Quốc đạt xấp xỉ 60%); cơ cấu xuất khẩu chủ yếu thâm dụng lao động và tài nguyên thô, trong khi nhập khẩu phụ thuộc nặng nề vào máy móc, linh kiện và nguyên phụ liệu trung gian.

Trước thực trạng đó, luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Quản lý kinh tế (Mã số: 934.10 / 9340110) với đề tài "Phát triển quan hệ thương mại Việt Nam với các nước Đông Á đến năm 2030" do nghiên cứu sinh Dương Hoàng Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Thân Danh Phúc tại Trường Đại học Thương mại (Hà Nội, 2019) đã giải quyết khoảng trống nghiên cứu mang tính hệ thống. Điểm tiên phong của luận án là tiếp cận vấn đề dưới lăng kính khoa học Quản lý kinh tế thay vì thuần túy mô tả lịch sử kinh tế hay thống kê thương mại thương trường.

                                  KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG THỂ CỦA LUẬN ÁN
                                  
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                    CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC                                     |
|  - Lý thuyết Thương mại Cổ điển & Hiện đại (Smith 1776, Ricardo 1817, Heckscher-Ohlin 1933, Krugman 1979)|
|  - Lý thuyết Hội nhập & Không gian Kinh tế (Viner 1950, Balassa 1961, Akamatsu 1962, Krugman 1991)       |
|  - Khái niệm: Phát triển QHTM theo Chiều rộng (Quy mô, Đối tác) & Chiều sâu (Chất lượng, Thể chế, GVC)   |
+----------------------------------------------------+----------------------------------------------------+
                                                     |
                                                     v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                 HỆ THỐNG ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG (2007 - 2018)                              |
|  * CẤP ĐỘ THỂ CHẾ: Chính sách hội nhập, Thuế XNK, Rào cản kỹ thuật, Cơ chế song phương / RTA / FTA      |
|  * CẤP ĐỘ THỰC THỂ:                                                                                     |
|    - Thương mại Hàng hóa (TMHH): Kim ngạch, CCTM, Cơ cấu SITC, Hàm lượng công nghệ                     |
|    - Thương mại Dịch vụ (TMDV) & Đầu tư (FDI): Tác động tương hỗ với dòng chảy thương mại                |
|    - Bộ công cụ chỉ số định lượng: TII (Mức độ tập trung), RCA (Lợi thế so sánh), ESI (Chuyên môn hóa), |
|                                    ROI (Định hướng khu vực), TCI (Bổ sung thương mại)                   |
|  * 4 ĐỐI TÁC TRỌNG TÂM: ASEAN | TRUNG QUỐC | HÀN QUỐC | NHẬT BẢN                                       |
+----------------------------------------------------+----------------------------------------------------+
                                                     |
                                                     v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP ĐỘT PHÁ ĐẾN NĂM 2030                             |
|  - Quan điểm: Phát triển toàn diện, bền vững, cân bằng cán cân thương mại, nâng cấp vị thế chuỗi giá trị|
|  - Định hướng không gian: Tận dụng RCEP, CPTPP, AEC; đa dạng hóa thị trường giảm rủi ro bất cân xứng    |
|  - Nhóm giải pháp: Tối ưu quy tắc xuất xứ, phát triển công nghiệp hỗ trợ, kiểm soát nhập siêu, nâng cao |
|    năng lực quản lý nhà nước và hoàn thiện thể chế thương mại song phương / đa phương                   |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+

Khoảng trống nghiên cứu được xác định rõ: Các công trình trước đây (Hoàng Xuân Hòa, 2002; Trịnh Thị Thanh Thủy, 2007; Trần Quang Huy, 2015; Trần Toàn Thắng, 2016) thường chỉ phân tích đơn lẻ các dòng lưu chuyển hàng hóa song phương hoặc nghiên cứu tác động thuần túy của từng FTA riêng rẽ, thiếu vắng một khung lý thuyết tích hợp phân tích vai trò quản lý của Nhà nước trong việc điều tiết quan hệ thương mại (QHTM) đa tầng nấc ở cả hai cấp độ: "Cấp độ thể chế" (chính sách liên chính phủ, quy chế thương mại, giải quyết tranh chấp) và "Cấp độ thực thể" (trao đổi hàng hóa, dịch vụ, hợp tác đầu tư).

Luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu và hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất, nội hàm, tiêu chí và cơ chế tác động của quản lý nhà nước đối với phát triển QHTM giữa các quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa được xác lập như thế nào?
  Giả thuyết 1 (H1): Phát triển QHTM bền vững đòi hỏi sự chuyển dịch đồng thời từ phát triển theo chiều rộng (mở rộng đối tác, số lượng hiệp định) sang chiều sâu (nâng cao hàm lượng công nghệ, tăng tính bổ sung và giá trị gia tăng nội địa).
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng phát triển QHTM của Việt Nam với các khối/quốc gia Đông Á (ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc) giai đoạn 2007-2018 bộc lộ những thành tựu và rào cản cấu trúc nào?
  Giả thuyết 2 (H2): Mức độ bổ sung thương mại cao giữa Việt Nam và Đông Á chưa được khai thác tối ưu do năng lực hấp thu công nghệ thấp, công nghiệp phụ trợ yếu kém và tỷ lệ đáp ứng quy tắc xuất xứ nội khối còn hạn chế.
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mức độ cạnh tranh, tập trung và bổ sung thương mại giữa Việt Nam với các đối tác Đông Á biến động ra sao qua các chỉ số đo lường chuẩn hóa quốc tế?
  Giả thuyết 3 (H3): Việt Nam đang rơi vào bẫy phân công lao động theo chiều dọc (mô hình Bắc - Nam), làm gia tăng nhập siêu công nghệ thứ cấp và hàng hóa trung gian từ Trung Quốc, Hàn Quốc.
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Cần những quan điểm, định hướng và giải pháp quản lý kinh tế đột phá nào để phát triển toàn diện, hiệu quả QHTM Việt Nam - Đông Á đến năm 2030?
  Giả thuyết 4 (H4): Sự kết hợp giữa nâng cấp thể chế thương mại trong nước, cải thiện hạ tầng logistics và tái cấu trúc chuỗi giá trị theo các FTA thế hệ mới (CPTPP, RCEP) sẽ giúp tái lập cân bằng cán cân thương mại và nâng cao vị thế cạnh tranh quốc gia.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu chuỗi thời gian 2007-2018 (từ khi Việt Nam gia nhập WTO đến giai đoạn thực thi các FTA song phương và khu vực sâu rộng), tầm nhìn định hướng dự báo đến năm 2030 với 4 đối tác trụ cột chiếm trên 90% tổng kim ngạch thương mại khu vực Đông Á của Việt Nam: ASEAN, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu được tác giả cấu trúc hóa qua bốn dòng lý thuyết và thực nghiệm kinh điển:

1. Lý thuyết lợi thế so sánh và chi phí tương đối: Adam Smith (1776) với lý thuyết Lợi thế tuyệt đối; David Ricardo (1817) với Lợi thế so sánh; Eli Heckscher và Bertil Ohlin (1933) với mô hình H-O về tỷ lệ nhân tố sản xuất dồi dào. Nhóm lý thuyết này giải thích động lực thương mại liên ngành giữa các quốc gia có sự khác biệt về nguồn lực tự nhiên, vốn và lao động.
2. Lý thuyết thương mại quốc tế mới và địa kinh tế: Staffan Linder (1961), Michael Posner (1961), Raymond Vernon (1966) với chu kỳ sống của sản phẩm; Paul Krugman (1979, 1991) với lý thuyết thương mại nội ngành dựa trên tính kinh tế theo quy mô (increasing returns to scale), cạnh tranh không hoàn hảo và vị trí địa lý kinh tế (spatial agglomeration). Michael Porter (1990) bổ sung mô hình Kim cương (Diamond Model) về lợi thế cạnh tranh quốc gia.
3. Lý thuyết hội nhập kinh tế khu vực và liên minh thuế quan: Jacob Viner (1950) đặt nền móng với hai khái niệm then chốt: Tạo lập thương mại (Trade Creation) và Chuyển hướng thương mại (Trade Diversion). James Meade (1955), Richard Lipsey (1957) và Harry Johnson (1965) mở rộng mô hình phân tích tĩnh. Béla Balassa (1961) thiết lập lý thuyết động về hội nhập kinh tế, phân định 5 cấp độ hội nhập: Khu vực mậu dịch tự do (FTA) $\rightarrow$ Liên minh thuế quan (Customs Union) $\rightarrow$ Thị trường chung (Common Market) $\rightarrow$ Liên minh kinh tế (Economic Union) $\rightarrow$ Hợp nhất kinh tế toàn diện (Complete Economic Integration).
4. Mô hình đàn nhạn bay và mạng lưới sản xuất khu vực: Kaname Akamatsu (1962), Kiyoshi Kojima (1978) vận dụng mô hình Đàn nhạn bay (Flying-Geese Paradigm) để mô tả quá trình chuyển giao công nghệ và dịch chuyển lợi thế so sánh từ quốc gia đầu đàn (Nhật Bản) sang các nền kinh tế mới công nghiệp hóa (NIEs), ASEAN và Trung Quốc. Nghiên cứu thực nghiệm của Shahid Yusuf (2003, tr. 96-97) khẳng định:

"Những vấn đề nào không thể được giải quyết trong khuôn khổ đa phương thì có thể được giải quyết thỏa đáng và hiệu quả hơn từ tiếp cận khu vực. Các thành viên trong khu vực có cùng lịch sử, đối mặt về cùng vấn đề, áp dụng chính sách chung, chia sẻ sự hiểu biết chung về các cơ hội kinh tế, thương mại nên dễ dàng cho hợp tác và phát triển."

                              BẢN ĐỒ TIẾP CẬN VÀ KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT
                              
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| CÁC NHÁNH NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY:                                                                         |
|                                                                                                         |
| 1. Thương mại Song phương & Đa phương:  Hoàng Xuân Hòa (2002), Trịnh Thị Thanh Thủy (2007)             |
|    -> Tiếp cận lịch sử kinh tế & mô tả dòng chảy hàng hóa thuần túy; thiếu chỉ số chuyên sâu.           |
|                                                                                                         |
| 2. Quan hệ Thể chế & Thực thể:         Trần Quang Huy (2015)                                            |
|    -> Phân tách 2 cấp độ nhưng chưa làm rõ cơ chế quản lý nhà nước đối với chuỗi giá trị và nhập siêu.  |
|                                                                                                         |
| 3. Nghiên cứu Đơn giác / Từng đối tác: Trần Toàn Thắng (2016 - TQ), Tran Nhuan Kien (2011 - HQ),       |
|                                        Lê Tuấn Lộc (2017 - NB), Huỳnh Ngọc Chương (2017 - ASEAN)        |
|    -> Thiếu góc nhìn so sánh tổng thể toàn vùng Đông Á và chưa tích hợp mạng lưới sản xuất RCEP/CPTPP.  |
+----------------------------------------------------+----------------------------------------------------+
                                                     |
                                                     v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| KHOẢNG TRỐNG VÀ VỊ TRÍ HỌC THUẬT CỦA LUẬN ÁN (DƯƠNG HOÀNG ANH, 2019):                                   |
|                                                                                                         |
| [X] Tiếp cận đa tầng dưới góc độ Quản lý Kinh tế (State Economic Management).                           |
| [X] Tích hợp mô hình 5 chỉ số chuẩn hóa (TII, RCA, ESI, ROI, TCI) trên phân loại SITC toàn diện.        |
| [X] Giải mã nghịch lý cấu trúc "Bắc - Nam" (nhập siêu tư liệu sản xuất / xuất thô) tại 4 đối tác lớn.    |
| [X] Xây dựng lộ trình chính sách đồng bộ đến năm 2030 phù hợp với chuyển dịch chuỗi cung ứng Á - Âu.    |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+

Các tranh luận học thuật cốt lõi (Debates & Contradictions)

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

• Tranh luận về tác động của FTA khu vực: Một bên (Viner 1950, Lipsey 1957) cảnh báo nguy cơ Chuyển hướng thương mại làm suy giảm phúc lợi xã hội khi các rào cản phân biệt đối xử khiến quốc gia nhập khẩu hàng hóa giá thành cao hơn từ đối tác FTA thay vì từ nguồn cung hiệu quả ngoài khối. Ngược lại, Balassa (1961) và Krugman (1991) lập luận rằng tác động động (dynamic effects) - gồm tính kinh tế theo quy mô, gia tăng áp lực cạnh tranh, dòng chảy FDI và chuyển giao công nghệ - sẽ vượt xa các tổn thất tĩnh ngắn hạn.
• Tranh luận về cấu trúc thương mại phân công lao động: Quan điểm của Kojima (1978) cho rằng thương mại theo mô hình Đàn nhạn bay thúc đẩy bổ sung công nghệ nhịp nhàng, giúp các nước đi sau dần nâng cấp công nghiệp. Ngược lại, các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại về thương mại Việt Nam - Trung Quốc (Ha Thi Hong Van, 2011; Phạm Sỹ Thành & Nguyễn Thị Thu Quỳnh, 2012; Phan Kim Nga, 2010; Trần Toàn Thắng, 2016) chỉ ra rằng quan hệ thương mại đang bị "khóa chặt" vào cấu trúc phân công lao động theo chiều dọc (quan hệ Bắc - Nam bất bình đẳng), biến Việt Nam thành nơi gia công công đoạn cuối, tiêu thụ công nghệ trung gian lỗi thời và gánh chịu nhập siêu trầm trọng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế

Đối chiếu với nghiên cứu của Tran Nhuan Kien & Hong Ryul Lee (2011) về quan hệ thương mại Việt Nam - Hàn Quốc, luận án khẳng định sự đồng thuận về tính bổ sung cao trong cơ cấu mặt hàng, nhưng tiến xa hơn khi chứng minh rằng nếu thiếu sự can thiệp chính sách ở cấp độ quản lý nhà nước nhằm nội địa hóa chuỗi cung ứng, thâm hụt thương mại với Hàn Quốc sẽ không thể tự điều chỉnh dù kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh. So sánh với nghiên cứu của Teng Ma et al. (2017) về không gian địa kinh tế khu vực châu Á - Thái Bình Dương, luận án làm rõ thêm: trong khi Trung Quốc đang phân tán hóa mạng lưới thương mại toàn cầu, mô hình địa kinh tế của Việt Nam lại duy trì độ kết tụ không gian ở mức độ thấp, đòi hỏi chính sách chuyển dịch có chủ đích để tránh bẫy phụ thuộc đơn thị trường.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý luận quản lý kinh tế quốc tế thông qua việc hoàn thiện và chuẩn hóa khái niệm:

"Xét về bản chất, phát triển QHTM giữa các quốc gia là quá trình phản ánh những nỗ lực của các bên tham gia trong QHTM quốc tế nhằm tạo ra sự thay đổi mọi mặt của các QHTM vốn được thiết lập về quy mô, cơ cấu, nội dung, hình thức... hướng đến gia tăng hiệu quả và phát triển bền vững của mối quan hệ này."

                           KHUNG LÝ THUYẾT PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI
                           
                   +------------------------------------------------------+
                   |      VAI TRÒ QUẢN LÝ KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC            |
                   |  (Thể chế, Chính sách TM, Hạ tầng, Nguồn nhân lực)   |
                   +--------------------------+---------------------------+
                                              |
                     +------------------------+------------------------+
                     |                                                 |
                     v                                                 v
+------------------------------------------+     +------------------------------------------+
|          PHÁT TRIỂN THEO CHIỀU RỘNG      |     |          PHÁT TRIỂN THEO CHIỀU SÂU       |
| - Mở rộng số lượng đối tác thương mại    |     | - Tối ưu cơ cấu mặt hàng (Hàm lượng tech)|
| - Gia tăng số lượng cam kết / FTA ký kết |     | - Nâng tầm quan hệ (Đối tác chiến lược)  |
| - Tăng trưởng quy mô kim ngạch XNK       |     | - Tận dụng C/O & Chuyển giao công nghệ   |
| - Mở rộng không gian thị trường địa lý   |     | - Bền vững CCTM, giảm thiểu nhập siêu    |
+------------------------------------------+     +------------------------------------------+
                     |                                                 |
                     +------------------------+------------------------+
                                              |
                                              v
                   +------------------------------------------------------+
                   |             KẾT QUẢ VÀ HIỆU QUẢ KINH TẾ              |
                   |  - Tối ưu hóa chỉ số: TII > 1, RCA > 2.5, TCI cao    |
                   |  - Tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu (GVCs)    |
                   |  - Đảm bảo an ninh kinh tế và tự chủ quốc gia        |
                   +------------------------------------------------------+

Luận án mở rộng lý thuyết Hội nhập kinh tế của Balassa (1961) và Mô hình Đàn nhạn bay của Kojima (1978) trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi đang phát triển thông qua 4 mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Sự phát triển QHTM bền vững của một nền kinh tế đi sau phụ thuộc vào năng lực quản lý nhà nước trong việc chuyển hóa lợi thế so sánh tĩnh (tài nguyên, lao động rẻ) thành lợi thế cạnh tranh động (công nghệ, thể chế, kỹ năng lao động).
• Mệnh đề 2 (P2): Sự gia tăng số lượng FTA (chiều rộng) chỉ tạo ra tăng trưởng phúc lợi ròng khi đi kèm với việc tái thiết cấu trúc chuỗi cung ứng trong nước để nâng cao tỷ lệ hấp thụ quy tắc xuất xứ nội khối (chiều sâu).
• Mệnh đề 3 (P3): Trong quan hệ thương mại bất đối xứng giữa nước đang phát triển và các nước công nghiệp phát triển cùng khu vực, mức độ bổ sung thương mại cao thường che giấu rủi ro nhập siêu cấu trúc hàng tư liệu sản xuất nếu thiếu các chính sách phát triển công nghiệp phụ trợ đồng bộ.
• Mệnh đề 4 (P4): Mối quan hệ giữa phát triển thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ và thu hút FDI là mối quan hệ hữu cơ; trong đó, chất lượng thể chế mở cửa dịch vụ và bảo hộ đầu tư đóng vai trò đòn bẩy quyết định giá trị gia tăng của thương mại hàng hóa.

Khung phân tích độc đáo

Luận án thiết lập khung phân tích hai tầng bậc (Dual-level Analytical Framework):

1. Cấp độ Thể chế (Institutional Level): Đánh giá khuôn khổ pháp lý, quan hệ liên chính phủ, các hiệp định song phương/đa phương (AFTA/ATIGA, ACFTA, AKFTA, AJCEP, VJEPA, VKFTA, RCEP, CPTPP), cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại và các chính sách xúc tiến thương mại vĩ mô.
2. Cấp độ Thực thể (Entity Level): Phân tích hành vi và kết quả giao dịch của các tác nhân vi mô (thương nhân, doanh nghiệp trong nước và FDI) trên 3 trụ cột: Thương mại hàng hóa (TMHH), Thương mại dịch vụ (TMDV), và Hợp tác đầu tư (FDI).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích áp dụng đặc thù cho các nền kinh tế đang phát triển có độ mở kinh tế cao, phụ thuộc lớn vào khu vực FDI, đang trong tiến trình chuyển đổi thể chế kinh tế thị trường và tham gia vào mạng lưới sản xuất khu vực Đông Á.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp với chủ nghĩa thực chứng (Positivism), sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research):

• Thiết kế đa tầng bậc (Multi-level Design): Tích hợp phân tích vĩ mô (chính sách nhà nước, cam kết quốc tế), trung mô (các ngành hàng, nhóm sản phẩm theo phân loại SITC và HS), và vi mô (năng lực cạnh tranh doanh nghiệp, tỷ lệ tận dụng C/O).
• Mẫu nghiên cứu: Toàn bộ dữ liệu thương mại song phương giữa Việt Nam và 4 khối/đối tác Đông Á (ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc) cùng dữ liệu đối chứng toàn cầu trong chuỗi thời gian 12 năm liên tục (2007-2018).

                             QUY TRÌNH PHÂN TÍCH ĐỊNH LƯỢNG VÀ NGUỒN DỮ LIỆU
                             
  [Nguồn dữ liệu thứ cấp]                [Phân loại chuẩn hóa]                [Bộ công cụ chỉ số định lượng]
+--------------------------+          +--------------------------+          +-------------------------------+
| - UN Comtrade / ITC      |          | - Phân loại SITC Rev. 3  |          | 1. TII (Trade Intensity Index)|
| - Tổng cục Hải quan VN   | -------> |   (Từ cấp 1 đến cấp 3)   | -------> | 2. RCA (Revealed Comp Adv)    |
| - Bộ Công Thương         |          | - Danh mục mã HS         |          | 3. ESI (Export Specialization)|
| - WB / WITS / WTO        |          | - Cấp độ công nghệ OECD  |          | 4. ROI (Regional Orientation) |
+--------------------------+          +--------------------------+          | 5. TCI (Trade Complementarity)|
                                                                            +---------------+---------------+
                                                                                            |
                                                                                            v
                                                                            +-------------------------------+
                                                                            | [Kiểm định Robustness Checks] |
                                                                            | - Mirror Trade Statistics     |
                                                                            | - Đối chiếu CIF / FOB song    |
                                                                            |   phương triệt tiêu sai số    |
                                                                            +-------------------------------+

Quy trình nghiên cứu và Bộ công cụ phân tích chỉ số

Nghiên cứu ứng dụng hệ thống 5 chỉ số phân tích thương mại quốc tế chuẩn mực, được tính toán trên phần mềm chuyên dụng và bảng tính dữ liệu lớn:

1. Chỉ số mức độ tập trung thương mại (Trade Intensity Index - TII): $$TII_{ij} = \frac{x_{ij} / X_{iw}}{x_{jw} / X_{ww}}$$ Trong đó: $x_{ij}$ là kim ngạch xuất khẩu của nước $i$ sang nước $j$; $X_{iw}$ là tổng xuất khẩu của nước $i$; $x_{jw}$ là tổng nhập khẩu của nước $j$; $X_{ww}$ là tổng xuất khẩu toàn cầu. $TII > 1$ phản ánh luồng thương mại song phương tập trung cao hơn mức trung bình thế giới.

2. Chỉ số lợi thế so sánh hiển thị (Revealed Comparative Advantage - RCA của Balassa): $$RCA_{iA} = \frac{Ex_{A}^i / E_A}{Ex_w^i / E_w}$$ Trong đó: $Ex_{A}^i$ là kim ngạch xuất khẩu sản phẩm $i$ của quốc gia $A$; $E_A$ là tổng xuất khẩu quốc gia $A$; $Ex_w^i$ và $E_w$ là giá trị tương ứng của thế giới. $RCA \ge 2,5$ biểu thị lợi thế so sánh đặc biệt cao.

3. Chỉ số chuyên môn hóa xuất khẩu (Export Specialization Index - ESI): $$ESI = \frac{X_{ijk} / X_{ijt}}{M_{jk} / M_{jt}}$$ Đo lường mức độ chuyên môn hóa mặt hàng $k$ của nước $i$ xuất sang thị trường nước $j$ so với cơ cấu nhập khẩu mặt hàng đó của nước $j$.

4. Chỉ số định hướng khu vực (Regional Orientation Index - ROI): $$ROI = \frac{x_{ij}^k / X_{ij}}{x_{iw}^k / X_{iw}}$$ Xác định liệu xuất khẩu mặt hàng $k$ của nước $i$ có thiên hướng tập trung vào thị trường nội vùng $j$ so với thị trường ngoài vùng hay không ($ROI > 1$).

5. Chỉ số bổ sung thương mại (Trade Complementarity Index - TCI): $$TCI_{ik} = 100 \times \left(1 - \sum_j \frac{|M_{ij} - X_{jk}|}{2}\right)$$ Trong đó: $M_{ij}$ là tỷ trọng nhập khẩu hàng hóa $j$ của nước $i$; $X_{jk}$ là tỷ trọng xuất khẩu hàng hóa $j$ của nước $k$. Chỉ số biến thiên từ $0$ (hoàn toàn không bổ sung) đến $100$ (tương thích tuyệt đối).

Kiểm định độ tin cậy và vững (Robustness Checks): Luận án sử dụng phương pháp đối soát dữ liệu gương (Mirror Statistics) giữa số liệu hải quan Việt Nam công bố và số liệu của đối tác (UN Comtrade), điều chỉnh chênh lệch giá tính thuế CIF/FOB và loại trừ các sai số do buôn lậu, gian lận xuất xứ qua đường tiểu ngạch tại khu vực biên giới phía Bắc.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt (Key Empirical Findings)

==========================================================================================================
                     BẢNG TỔNG HỢP CÁC CHỈ SỐ THƯƠNG MẠI CỐT LÕI CỦA VIỆT NAM VỚI ĐÔNG Á
==========================================================================================================
Đối tác     Quy mô TM 2018    Cán cân TM (CCTM)   Chỉ số TII   Đặc trưng cấu trúc hàng hóa & Công nghệ
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
ASEAN       56,3 tỷ USD       Nhập siêu 7,0 tỷ USD  TII > 1      Cạnh tranh nông sản; Bổ sung linh kiện ô tô,
                                                                 xăng dầu, chất dẻo.
Trung Quốc  106,7 tỷ USD      Nhập siêu 24,2 tỷ USD TII rất cao  Xuất thô, nông - thủy sản; Nhập siêu tư liệu
                                                                 sản xuất, máy móc, xơ sợi dệt may.
Hàn Quốc    65,7 tỷ USD       Nhập siêu 29,3 tỷ USD TII gia tăng Xuất điện thoại lắp ráp; Nhập linh kiện công
                                                                 nghệ cao, bán dẫn, vải phục vụ gia công.
Nhật Bản    37,8 tỷ USD       Cân bằng / Xuất siêu  TII ổn định  Xuất dệt may, phương tiện vận tải phụ tùng,
                              nhẹ                                thủy sản; Nhập máy móc chính xác, thép.
==========================================================================================================

1. Sự trỗi dậy của nghịch lý thâm hụt thương mại cơ cấu: Tổng kim ngạch buôn bán với Đông Á tăng trưởng phi mã đạt 292,6 tỷ USD (2018), nhưng mức độ nhập siêu cũng leo thang lên mức kỷ lục 64,3 tỷ USD. Đặc biệt, thâm hụt thương mại với Hàn Quốc (29,3 tỷ USD) và Trung Quốc (24,2 tỷ USD) phản ánh sự phụ thuộc hữu cơ vào nguồn nguyên phụ liệu và máy móc thiết bị phục vụ cho chính khối doanh nghiệp FDI tại Việt Nam.
2. Nghịch lý tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA thấp: Dù Việt Nam đã ký kết mạng lưới FTA dày đặc bao phủ toàn bộ Đông Á (AFTA, ACFTA, AKFTA, AJCEP, VJEPA, VKFTA), tỷ lệ tận dụng C/O ưu đãi bình quân của hàng xuất khẩu Việt Nam còn rất thấp. Ngoại lệ duy nhất là thị trường Hàn Quốc đạt xấp xỉ 60% vào năm 2018 nhờ sự kết nối chặt chẽ của các chuỗi cung ứng tập đoàn đa quốc gia (Samsung, LG), trong khi tại các thị trường ACFTA và ATIGA, tỷ lệ này bị hạn chế bởi rào cản kỹ thuật và thủ tục hành chính.
3. Cấu trúc phân công lao động theo chiều dọc (Mô hình Bắc - Nam): Phân tích chỉ số RCA và cơ cấu hàng hóa theo hàm lượng công nghệ cho thấy: Hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam duy trì lợi thế so sánh cao ($RCA \ge 2,5$) ở các nhóm hàng sử dụng nhiều lao động và tài nguyên (nông lâm thủy sản, giày dép, may mặc, lắp ráp điện tử giản đơn). Ngược lại, chỉ số TCI cao giữa Việt Nam với Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc chủ yếu được thúc đẩy bởi luồng nhập khẩu linh kiện trung gian và tư liệu sản xuất công nghệ cao từ các nước này vào Việt Nam.
4. Sự suy giảm tính bổ sung và gia tăng cạnh tranh nội khối ASEAN: Chỉ số ESI và RCA chỉ ra sự tương đồng lớn trong cơ cấu xuất khẩu giữa Việt Nam và các nước ASEAN-4 (Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Philippines) ở các mặt hàng nông sản chế biến, dệt may và điện tử tiêu dùng, dẫn đến hiện tượng triệt tiêu lợi thế và cạnh tranh trực tiếp trên thị trường nước thứ ba.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp minh chứng thực nghiệm bác bỏ giả định rằng tự do hóa thương mại mặc nhiên mang lại cân bằng cán cân vãng lai cho các nước đang phát triển; khẳng định vai trò can thiệp có mục tiêu của quản lý kinh tế nhà nước.
• Về mặt chính sách quản lý nhà nước: Đòi hỏi bước chuyển dịch chiến lược từ "hội nhập theo chiều rộng" sang "hội nhập theo chiều sâu" đến năm 2030 theo các định hướng:
  • Tối ưu hóa quy tắc xuất xứ: Hoàn thiện thể chế chứng nhận xuất xứ điện tử, hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua các rào cản kỹ thuật (TBT, SPS).
  • Tái cơ cấu công nghiệp hỗ trợ: Ban hành chính sách ưu đãi thuế, đất đai, tín dụng nhằm phát triển công nghiệp phụ trợ trong nước, từng bước thay thế nguồn nguyên phụ liệu nhập siêu từ Trung Quốc và Hàn Quốc.
  • Chuyển dịch chiến lược đàm phán dịch vụ: Vận dụng linh hoạt phương thức tiếp cận "Chọn - Bỏ" (Negative List) trong các FTA thế hệ mới để chủ động mở cửa các phân ngành dịch vụ logistics, phân phối, tài chính gắn với bảo vệ an ninh kinh tế.

---

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu thừa nhận (Limitations)

1. Hạn chế về nguồn dữ liệu vi mô: Luận án tập trung chủ yếu vào số liệu vĩ mô cấp quốc gia và cấp ngành (dữ liệu hải quan SITC/HS), chưa thể tiếp cận toàn diện bộ dữ liệu cấp độ doanh nghiệp (firm-level data) để lượng hóa chi tiết hành vi của từng loại hình doanh nghiệp (FDI so với doanh nghiệp tư nhân trong nước).
2. Lượng hóa rào cản phi thuế quan (NTMs): Các biện pháp kiểm dịch động thực vật (SPS) và rào cản kỹ thuật (TBT) tại các thị trường phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc chủ yếu được đánh giá dưới dạng định tính, chưa xây dựng được mô hình quy đổi thành thuế quan tương đương (Ad-valorem Equivalents).
3. Độ mở của dữ liệu Thương mại Dịch vụ (TMDV): Do hệ thống thống kê thương mại dịch vụ quốc tế của Việt Nam giai đoạn trước 2018 còn phân tán và chưa đồng bộ theo chuẩn BOP6, việc phân tích TMDV chưa đạt độ chi tiết cao như thương mại hàng hóa.

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda)

• Hướng 1: Đánh giá định lượng tác động tương hỗ giữa Hiệp định RCEP và CPTPP đến việc định hình lại chuỗi cung ứng giá trị gia tăng (GVCs) của Việt Nam bằng mô hình CGE động (Dynamic Computable General Equilibrium).
• Hướng 2: Nghiên cứu kinh tế lượng vi mô về tác động của việc đáp ứng tiêu chuẩn xuất xứ tự chứng nhận (Self-certification of Origin) đến năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của doanh nghiệp sản xuất trong nước.
• Hướng 3: Phân tích ảnh hưởng của các hàng rào thương mại xanh, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và các tiêu chuẩn lao động - môi trường trong FTA thế hệ mới đối với thương mại Việt Nam - Đông Á.
• Hướng 4: Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để dự báo sự dịch chuyển các cụm công nghiệp hỗ trợ dưới tác động của chiến lược "Trung Quốc + 1".

---

Tác động và ảnh hưởng

                               CÁC TRỤ CỘT TÁC ĐỘNG CỦA CÔNG TRÌNH
                               
   [HỌC THUẬT & ĐÀO TẠO]               [HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH]                [CHUYỂN HÓA DOANH NGHIỆP]
+--------------------------+        +--------------------------+        +----------------------------------+
| - Tài liệu tham khảo     |        | - Đầu vào cho Chiến lược |        | - Tối ưu hóa chuỗi cung ứng      |
|   chuẩn mực cho NCS/HVCH |        |   XNK đến 2030 (QĐ 2471) |        |   cho ngành Dệt may & Điện tử    |
| - Tiên phong ứng dụng bộ | -----> | - Luận cứ đàm phán RCEP, | -----> | - Tăng tỷ lệ tận dụng ưu đãi     |
|   chỉ số 5 thành phần    |        |   nâng cấp ACFTA/AKFTA   |        |   C/O từ 35% lên mục tiêu 65%+   |
| - Khung lý thuyết Quản lý|        | - Chiến lược kiểm soát   |        | - Phát triển công nghiệp hỗ trợ  |
|   kinh tế ứng dụng       |        |   nhập siêu kỹ thuật     |        |   thay thế linh kiện trung gian  |
+--------------------------+        +--------------------------+        +----------------------------------+

• Tác động học thuật: Đóng góp nguồn tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu kinh tế, trường đại học trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Quản lý kinh tế và Kinh doanh quốc tế; mở ra chuẩn mực phương pháp luận đánh giá thương mại đa chỉ số.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực nghiệm phục vụ việc triển khai các nghị quyết lớn của Chính phủ: Quyết định số 40/QĐ-TTg về "Chiến lược tổng thể hội nhập quốc tế đến năm 2020, tầm nhìn 2030", Quyết định số 2471/QĐ-TTg về "Chiến lược XNK hàng hóa thời kỳ 2011-2020, định hướng đến 2030", và Quyết định số 1467/QĐ-TTg về "Đề án phát triển các thị trường khu vực".
• Tác động chuyển hóa ngành công nghiệp: Định hướng tái cấu trúc ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, dệt may, da giày và điện tử nhằm chuyển từ phương thức gia công đơn thuần (CMT) sang các phương thức sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn (FOB, ODM, OBM).
• Tầm ảnh hưởng quốc tế: Góp phần định vị vai trò của Việt Nam trong việc củng cố vai trò trung tâm của ASEAN (ASEAN Centrality) trong cấu trúc địa kinh tế Đông Á.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Kế thừa bộ khung lý thuyết quản lý kinh tế, phương pháp tính toán chỉ số chuẩn hóa và hệ thống dữ liệu chuỗi thời gian đáng tin cậy.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Kinh tế Trung ương): Sử dụng các đề xuất về thể chế, hàng rào kỹ thuật, quy tắc xuất xứ để thiết kế các kịch bản đàm phán và phòng vệ thương mại.
• Cộng đồng Doanh nghiệp và Hiệp hội Ngành hàng (VCCI, Vitas, Vasi): Nhận diện chính xác cơ cấu bổ sung thương mại, chủ động điều chỉnh chiến lược nguồn cung ứng, tối ưu hóa lợi ích thuế quan từ các FTA.
• Cơ quan xúc tiến thương mại và địa phương: Định hình quy hoạch các khu kinh tế biên giới, phát triển hạ tầng logistics kết nối vùng kinh tế trọng điểm với các hành lang kinh tế Đông Á.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc xây dựng Khung lý thuyết Quản lý kinh tế đối với Phát triển quan hệ thương mại song phương và đa phương của một nền kinh tế chuyển đổi. Luận án đã mở rộng mô hình Hội nhập kinh tế của Balassa (1961) và mô hình Đàn nhạn bay của Kojima (1978) bằng cách giải mã bản chất của phát triển QHTM trên hai chiều kích: Chiều rộng (quy mô kim ngạch, số lượng đối tác, số lượng hiệp định ký kết) và Chiều sâu (chuyển dịch cơ cấu hàm lượng công nghệ, tăng tỷ lệ nội địa hóa, tối ưu hóa quy tắc xuất xứ C/O, gắn kết thương mại với dịch vụ và đầu tư). Luận án khẳng định vai trò kiến tạo của Nhà nước trong việc điều tiết để không bị rơi vào bẫy giá trị gia tăng thấp trong phân công lao động khu vực.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây (như Trịnh Thị Thanh Thủy 2007 chỉ dùng phương pháp phân tích lịch sử định tính; Tran Nhuan Kien 2011 hoặc Lê Tuấn Lộc 2017 chỉ áp dụng đơn lẻ một vài chỉ số cho từng quốc gia), luận án đã tạo ra bước đột phá khi:

• Thiết lập một hệ thống chỉ số định lượng tích hợp 5 thành phần gồm: Chỉ số mức độ tập trung thương mại (TII), Lợi thế so sánh hiển thị (RCA), Chuyên môn hóa xuất khẩu (ESI), Định hướng khu vực (ROI) và Bổ sung thương mại (TCI).
• Chuẩn hóa toàn bộ cơ sở dữ liệu trên phân loại ngoại thương tiêu chuẩn SITC (từ 1 đến 3 chữ số) và danh mục mã HS suốt 12 năm liên tục (2007-2018), áp dụng kỹ thuật kiểm tra số liệu gương (Mirror Trade Data) triệt tiêu sai số thống kê song phương.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất dưới góc nhìn số liệu?

Phát hiện bất ngờ nhất là Nghịch lý nhập siêu công nghệ cao từ các đối tác FTA Đông Á. Mặc dù Việt Nam đạt thặng dư thương mại tổng thể trong một số năm gần đây với các thị trường phương Tây, nhưng mức độ thâm hụt thương mại với khu vực Đông Á lại tăng vọt lên mức kỷ lục 64,3 tỷ USD năm 2018. Đáng chú ý, nhập siêu lớn nhất không chỉ ở nhóm nguyên liệu thô từ Trung Quốc (24,2 tỷ USD) mà là ở nhóm linh kiện điện tử, bán dẫn và máy móc kỹ thuật cao từ Hàn Quốc (29,3 tỷ USD). Điều này phản ánh thực trạng: xuất khẩu công nghệ cao của Việt Nam (điện thoại, máy tính) thực chất là hoạt động gia công lắp ráp công đoạn cuối của khối FDI, phụ thuộc hoàn toàn vào chuỗi cung ứng khép kín ngoài nước.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án trình bày chi tiết và tường minh:

• Công thức toán học và nguyên lý tính toán của toàn bộ 5 chỉ số phân tích thương mại quốc tế (TII, RCA, ESI, ROI, TCI).
• Bảng phân loại chuẩn hàng hóa theo nhóm ngành và trình độ công nghệ của OECD/SITC.
• Nguồn trích xuất dữ liệu công khai từ UN Comtrade, ITC TradeMap, Hải quan Việt Nam và các bước làm sạch dữ liệu đối chứng. Quy trình này cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng lặp lại và cập nhật dữ liệu cho các giai đoạn tiếp theo.

5. Lộ trình nghiên cứu và thực thi 10 năm (đến 2030) được phác thảo như thế nào?

Luận án vạch ra lộ trình chiến lược 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 2019 - 2022: Chuẩn bị thể chế, hoàn tất phê chuẩn và thực thi RCEP, CPTPP; tập trung cải cách thủ tục cấp C/O điện tử; thành lập các trung tâm kỹ thuật kiểm định rào cản tiêu chuẩn chất lượng.
• Giai đoạn 2023 - 2026: Tái cơ cấu nguồn cung ứng nhập khẩu, phát triển mạnh mạng lưới doanh nghiệp công nghiệp phụ trợ trong nước; đẩy mạnh xuất khẩu nông - thủy sản chế biến sâu sang thị trường Trung Quốc, Nhật Bản; kiểm soát và thu hẹp dần khoảng cách nhập siêu.
• Giai đoạn 2027 - 2030: Chuyển dịch căn bản cơ cấu xuất khẩu sang các sản phẩm có hàm lượng tri thức và giá trị gia tăng cao; chủ động xuất khẩu thương mại dịch vụ (logistics, phần mềm, du lịch); thiết lập vị thế Việt Nam như một mắt xích trung tâm kết nối chuỗi giá trị giữa ASEAN và Đông Bắc Á.

---

Kết luận

1. Chuẩn hóa hệ thống lý luận: Luận án hoàn thiện khung lý luận khoa học về quản lý nhà nước đối với phát triển quan hệ thương mại quốc tế trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập sâu rộng.
2. Giải mã thực trạng đa tầng: Thông qua hệ thống dữ liệu chuỗi 2007-2018, công trình cung cấp bức tranh toàn cảnh, chân thực về thành tựu quy mô cũng như những rủi ro bất cân xứng cấu trúc trong thương mại Việt Nam - Đông Á.
3. Đột phá phương pháp luận: Ứng dụng thành công hệ thống 5 chỉ số định lượng quốc tế (TII, RCA, ESI, ROI, TCI) trên nền dữ liệu chuẩn hóa SITC, tạo tiền lệ phương pháp luận vững chắc cho các nghiên cứu kinh tế ứng dụng.
4. Hệ thống giải pháp mang tính hành động cao: Đề xuất đồng bộ các giải pháp quản lý vĩ mô từ cấp độ thể chế, chính sách thuế, phát triển công nghiệp hỗ trợ, đến chiến lược riêng biệt cho từng đối tác trọng điểm (ASEAN, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản).
5. Mở ra các nhánh nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp nối về chuỗi giá trị toàn cầu, kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi số trong thương mại và phòng vệ thương mại thế hệ mới trong không gian địa kinh tế RCEP/CPTPP đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Mỗi quốc gia, trên con đƣờng phát triển của mình, tùy thuộc hoàn cảnh và điều kiện cụ thể, sẽ có những lựa chọn khác nhau. Đó có thể là sự phát triển dựa vào nội lực, hoặc thông qua mở cửa, gia tăng quan hệ thƣơng mại (QHTM), đầu tƣ. với bên ngoài.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và khu vực hóa phát triển mạnh mẽ hiện nay, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều lựa chọn hội nhập. Tuy nhiên, mở cửa và phát triển các QHTM trong khuôn khổ hợp tác song phƣơng hay đa phƣơng chỉ là phƣơng tiện để các quốc gia đạt đến mục tiêu phát triển tối cao của đất nƣớc. Về lý thuyết, có nhiều nghiên cứu cho thấy cơ sở và lợi ích của phát triển QHTM giữa các quốc gia. Nghiên cứu của Smith (1776), Ricardo (1817), Heckscher-Ohlin (1933) và các nghiên cứu khác đã chỉ ra rằng quan hệ thƣơng mại quốc tế (TMQT) giữa các quốc gia nằm ở sự khác biệt giữa các quốc gia về nhân lực và trình độ sử dụng nhân lực, tài nguyên, công nghệ, trình độ phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) của quốc gia.

Phát triển QHTM là phƣơng án tối ƣu giúp quốc gia tận dụng đƣợc lợi thế để tham gia vào phân công lao động và hợp tác quốc tế. Phát triển QHTM đồng thời cũng góp phần nâng cao hiệu quả của nền kinh tế nhờ chuyên môn hóa, tận dụng đƣợc lợi thế của tính kinh tế theo quy mô, đƣa đến cho các chủ thể trong nƣớc sự lựa chọn đa dạng hơn về hàng hóa, dịch vụ cũng nhƣ giúp chính phủ điều tiết nền kinh tế một cách hiệu quả nhất. Từ phát triển QHTM, những tiền đề của hội nhập về chính trị, kinh tế, văn hóa – xã hội (VH-XH), an ninh quốc phòng. cũng sẽ đƣợc tạo dựng và phát triển.

Phát triển QHTM giữa các quốc gia có thể đƣợc thực hiện trên các cấp độ và phạm vi khác nhau. Tuy nhiên, việc lựa chọn các đối tác trong khu vực địa lý để phát triển QHTM giúp quốc gia tận dụng đƣợc những điểm tƣơng đồng với các quốc gia khu vực để phát triển. Với các nƣớc đang phát triển, kết quả của phát triển QHTM với các nƣớc phát triển trong khu vực có thể dẫn đến việc hình thành mạng lƣới sản xuất, gia tăng hợp tác khu vực (Kojima 1978, Krugman 1991). Nghiên cứu thực nghiệm của Yusuf (2003, tr.96-97) chỉ ra rằng “những vấn đề nào không thể đƣợc giải quyết trong khuôn khổ đa phƣơng thì có thể đƣợc giải quyết thỏa đáng và hiệu quả hơn từ tiếp cận khu vực.

Các thành viên trong khu vực có cùng lịch sử, đối mặt về cùng vấn đề, áp dụng chính sách chung, chia sẻ sự hiểu biết chung về các cơ hội kinh tế, thƣơng mại (TM) nên dễ dàng cho hợp tác và phát triển”. Với Việt Nam, từ chủ trƣơng “độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại” và phƣơng châm “Việt Nam muốn là bạn với tất cả các nước -2- trong cộng đồng quốc tế, phấn đấu vì hòa bình, độc lập và phát triển” đƣợc nêu ra tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng đầu những năm 90, trải qua hơn 30 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt đƣợc nhiều kết quả đáng khích lệ trong phát triển quan hệ đối ngoại. Tính đến hết năm 2018, Việt Nam đã thiết lập quan hệ ngoại giao với 187 nƣớc, xây dựng quan hệ đối tác chiến lƣợc toàn diện với 3 nƣớc và đối tác chiến lƣợc với 13 nƣớc, là thành viên của nhiều tổ chức quốc tế và khu vực (Hoài Đăng&Quang Anh, 2019). Tuy nhiên, điểm sáng trong quá trình đổi mới phải kể đến là phát triển các QHTM.

Việt Nam hiện có QHTM và đầu tƣ với hơn 230 quốc gia và vùng lãnh thổ, đã ký và thực hiện/sẽ thực hiện 16 hiệp định thƣơng mại tự do (FTA), trong đó có các FTA thế hệ mới. Điều này tạo cho Việt Nam cơ hội mới nhƣng đồng thời cũng phải đối diện với những thách thức trong phát triển kinh tế, VH-XH. Từ đây đặt ra một vấn đề muốn tận dụng cơ hội, giảm thiểu thách thức trong phát triển, Việt Nam phải nhận diện đúng và khách quan hiện trạng nền kinh tế, về các cải cách, điều chỉnh có liên quan đến phát triển các quan hệ và tận dụng cơ hội do các mối quan hệ này đƣa lại, trong đó có QHTM giữa Việt Nam với các nƣớc Đông Á. Việc tăng cƣờng QHTM với Đông Á đƣợc xem là nhu cầu cần thiết trong quá trình phát triển KT-XH của Việt Nam, nhất là khi Đông Á đã nổi lên nhƣ một đầu tàu của kinh tế thế giới thời gian qua.

Trong QHTM, Việt Nam và các nƣớc Đông Á đã xác lập đƣợc khuôn khổ phát triển qua các FTA song phƣơng và đa phƣơng đã ký. Việt Nam đã nâng tầm quan hệ đối tác chiến lƣợc với 12/19 quốc gia/vùng lãnh thổ ở Đông Á. Vị thế của các quốc gia Đông Á với Việt Nam gia tăng, không chỉ ở tầm ảnh hƣởng về đƣờng lối đối ngoại mà còn thể hiện rõ trong phát triển TM và đầu tƣ. Về TM, năm 2018, tổng kim ngạch (KN) xuất nhập khẩu (XNK) của Việt Nam với Đông Á đạt 292,6 tỷ USD, chiếm 60,9% tổng KN XNK của Việt Nam (Bộ Công thƣơng, 2019a).

Về đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài (FDI), tổng số dự án đầu tƣ của các quốc gia/vùng lãnh thổ Đông Á vào Việt Nam còn hiệu lực là 17. Tuy nhiên, bên cạnh thành công, hiện đang nổi lên không ít hạn chế, thách thức trong QHTM Việt Nam với Đông Á. Cụ thể: Chính sách và biện pháp nhà nƣớc sử dụng góp phần thúc đẩy quan hệ với các nƣớc Đông Á và thế giới, đặc biệt là chính sách hội nhập và chính sách thuế XNK. Tuy nhiên, chất lƣợng nguồn nhân lực và năng suất lao động của Việt Nam còn thấp so với khu vực, cơ sở hạ tầng trong một số ngành dịch vụ nhƣ vận tải còn chƣa theo kịp trình độ phát triển.

Hợp -3- tác Việt Nam – Đông Á chƣa khai thác hết đƣợc tiềm năng và thế mạnh của các bên bởi theo các chuyên gia [Phụ lục 2, trang 179] các quan hệ mới chỉ phát triển theo chiều rộng mà chƣa đi vào chiều sâu. Trong khu vực, QHTM của Việt Nam với Đông Á chủ yếu phát triển ở kênh song phƣơng, với Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. QHTM Việt Nam – Đông Á. Theo thống kê của Bộ Công thƣơng, tỷ lệ tận dụng chứng nhận xuất xứ ƣu đãi của Việt Nam trong các FTA đã ký với các nƣớc Đông Á còn thấp (ngoại trừ Hàn Quốc – tỷ lệ năm 2018 là 60%).

Đặc biệt, thâm hụt cán cân thƣơng mại (CCTM) của Việt Nam với Đông Á có xu hƣớng gia tăng, nhất là với Trung Quốc, Hàn Quốc, các nƣớc ASEAN 6. Năm 2018, nhập siêu từ thị trƣờng Đông Á đạt 64,3 tỷ USD, trong đó của ASEAN là 7 tỷ USD, Hàn Quốc là 29,3 tỷ USD, Trung Quốc là 24,2 tỷ USD (Bộ Công thƣơng, 2019a). Những thách thức, bất cập này đòi hỏi các bên cùng tháo gỡ để đƣa quan hệ hợp tác TM lên tầm cao đúng với mục tiêu hợp tác cả hai bên cùng mong muốn và hƣớng tới. Trong thời gian tới, Đông Á đƣợc dự báo sẽ trở thành tâm điểm của sự chuyển dịch vai trò khu vực trong tƣơng quan với các khu vực trên thế giới.

Xu hƣớng hình thành cấu trúc quyền lực khu vực thể hiện trên cả góc độ an ninh-chính trị và kinh tế. Về kinh tế, đó là sự gia tăng vai trò của các cơ chế hợp tác TM song phƣơng và đa phƣơng (Trịnh Thị Hoa & Nguyễn Thị Hằng, 2018). Với nhiều tầng nấc hợp tác, vai trò trung tâm của ASEAN trong hợp tác TM, tài chính ngày càng gia tăng. Vai trò của các nƣớc lớn trong khu vực Đông Á (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc) ngày càng đƣợc khẳng định.

Điều này có ảnh hƣởng lớn đến vi thế và các quan hệ của Việt Nam với khu vực. Vì vậy, một số văn bản định hƣớng của Việt Nam cho hội nhập và phát triển giai đoạn đến 2030 nhƣ Quyết định số 40/QĐ-TTg về “Chiến lƣợc tổng thể hội nhập quốc tế đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030”, Quyết định số 2471/QĐ-TTg về “Chiến lƣợc XNK hàng hóa thời kỳ 2011-2020, định hƣớng đến năm 2030”, Quyết định số 1467/QĐ-Ttg phê duyệt “Đề án phát triển các thị trƣờng khu vực thời kỳ 2015-2020, tầm nhìn đến năm 2030” đều chỉ rõ Việt Nam cần tiếp tục triển khai, tận dụng tối đa cơ hội phát triển QHTM với các nƣớc trong khu vực Đông Á nhằm tạo sự kết nối (nhân lực, thể chế, kết cấu hạ tầng) hiệu quả đồng thời giúp Việt Nam đạt mục tiêu cải cách thông qua hội nhập. Từ những lý do nêu trên, để đạt đƣợc mục tiêu đề ra trong hội nhập và phát triển các quan hệ quốc tế, câu hỏi đặt ra là Việt Nam cần phải làm gì và làm nhƣ thế nào để phát triển QHTM giữa Việt Nam với các nƣớc Đông Á. Góp phần giải quyết vấn đề này, nghiên cứu sinh (NCS) lựa chọn đề tài “Phát triển quan hệ thương mại Việt Nam với các nước Đông Á đến năm 2030” để nghiên cứu.

Đề tài mang tính cấp thiết, có ý nghĩa thiết thực về cả lý luận và thực tiễn. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 2. Công trình nghiên cứu về quan hệ thƣơng mại giữa các quốc gia Có rất nhiều công trình nghiên cứu đƣợc xem là kinh điển khi đề cập đến cơ sở và nguồn gốc của phát triển QHTM giữa các quốc gia. A (1776) trong “An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations” cho rằng các quốc gia đều có lợi khi tham gia vào TMQT và TM dựa trên nguyên lý lợi thế tuyệt đối.

Theo đó, mỗi quốc gia nên chuyên môn hóa vào sản xuất các sản phẩm mà họ có lợi thế tuyệt đối sau đó bán những hàng hóa này sang quốc gia khác để đổi lấy các sản phẩm nƣớc ngoài sản xuất hiệu quả hơn. Tuy nhiên, Ricardo. D (1817) trong “Principles of Political Economy and Taxation” lại chỉ ra sự khác biệt về chi phí so sánh mới quyết định QHTM giữa hai quốc gia. Lý thuyết chi phí so sánh lần đầu đƣợc trình bày có hệ thống trong tác phẩm này của Ricardo và sau đó đƣợc phát triển thêm bởi các nhà kinh tế nhƣ Mill, Marshall, Taussig.

Theo Ricardo, mỗi quốc gia nên chuyên môn hóa vào sản xuất và xuất khẩu (XK) các sản phẩm mà họ có lợi thế so sánh và nhập khẩu (NK) những sản phẩm mà quốc gia bất lợi nhất (về mặt chi phí tƣơng đối).