Khóa luận tốt nghiệp đánh giá tác dụng của cao chiết giàu saponin từ tam thất panax notoginseng burk f h chen đến nồng độ một số hocmon steroid trên mô hình gây trầm cảm thực nghiệm

Khóa luận đánh giá tác dụng của cao chiết saponin từ tam thất Panax notoginseng đến nồng độ hormone steroid trong mô hình trầm cảm.

• Tác giả: Vũ Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: ThS. Đặng Kim Thu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược học
• Đề tài: Tác Dụng Của Cao Chiết Saponin Từ Tam Thất Đối Với Nồng Độ Hormone Steroid Trong Mô Hình Trầm Cảm
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về cây tam thất
• 1.2. Tên khoa học của cây tam thất
• 1.3. Đặc điểm thực vật
• 1.4. Bộ phận dùng
• 1.5. Thành phần hóa học của cây tam thất
• 1.6. Thành phần saponin trong cây tam thất
• 1.7. Tác dụng dược lý của cây tam thất
• 1.8. Một số hocmon steroid
• 1.9. Các nghiên cứu về ảnh hưởng của saponin đến nồng độ một số hocmon steroid
• 1.10. Tổng quan về mô hình gây stress thực nghiệm trên chuột
• 1.11. Mô hình chuột bị trầm cảm do tiêm corticosteron lặp lại
• 1.12. Mô hình gây căng thẳng bất động mãn tính ở chuột (CIS)
• 1.13. Mô hình gây trầm cảm nhẹ ở chuột không báo trước (CUMS)
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Mẫu nghiên cứu
• 2.3. Phương tiện nghiên cứu
• 2.4. Động vật thí nghiệm
• 2.5. Hóa chất và dung môi
• 2.6. Thiết bị và dụng cụ
• 2.7. Nội dung nghiên cứu
• 2.8. Điều kiện tiến hành nghiên cứu
• 2.9. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Kết quả ảnh hưởng của cao chiết giàu saponin từ tam thất đến biểu hiện trầm cảm của chuột trên mô hình gây trầm cảm bằng chuỗi stress nhẹ, kéo dài không báo trước
• 3.2. Ảnh hưởng của cao chiết giàu saponin từ tam thất tới cân nặng và trạng thái lông của chuột
• 3.3. Ảnh hưởng của cao chiết giàu saponin từ tam thất tới hành vi của chuột chịu stress trên thử nghiệm chữ thập nâng cao (EPM)
• 3.4. Kết quả đánh giá khả năng gây stress của mô hình gây trầm cảm của chuỗi stress nhẹ, kéo dài, không báo trước bằng mô hình bơi cưỡng bức
• 3.5. Kết quả đánh giá ảnh hưởng của cao chiết giàu saponin đến nồng độ hocmon cortisol và testosteron
• 3.6. Đánh giá được ảnh hưởng của cao chiết saponin đến nồng độ hocmon cortisol
• 3.7. Đánh giá được ảnh hưởng của cao chiết saponin đến nồng độ hocmon testosteron
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Về kết quả triển khai mô hình gây trầm cảm bằng chuỗi stress nhẹ, kéo dài, không báo trước
• 4.2. Về kết quả đánh giá trạng thái lông
• 4.3. Về kết quả đánh giá thay đổi hành vi trên thử nghiệm chữ thập nâng cao
• 4.4. Về kết quả đánh giá thay đổi hành vi trên mô hình bơi cưỡng bức
• 4.5. Về kết quả đánh giá ảnh hưởng của cao chiết giàu saponin đến nồng độ hocmon cortisol và testosteron
• 4.6. Về kết quả đánh giá ảnh hưởng của cao chiết giàu saponin đến nồng độ hocmon cortisol
• 4.7. Về kết quả đánh giá ảnh hưởng của cao chiết giàu saponin đến nồng độ hocmon testosteron
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác dụng của cao chiết saponin từ tam thất

Cao chiết từ tam thất (Panax notoginseng) đã được nghiên cứu rộng rãi về tác dụng của nó đối với sức khỏe con người. Đặc biệt, saponin trong tam thất được cho là có khả năng điều chỉnh nồng độ hormone steroid trong cơ thể. Nghiên cứu cho thấy rằng các thành phần này có thể ảnh hưởng tích cực đến các triệu chứng của trầm cảm thông qua việc điều chỉnh các hormone liên quan.

1.1. Saponin và vai trò của nó trong tam thất

Saponin là thành phần chính trong tam thất, có tác dụng sinh học mạnh mẽ. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng saponin có thể giúp giảm nồng độ cortisol, một hormone liên quan đến stress và trầm cảm.

1.2. Hormone steroid và mối liên hệ với trầm cảm

Nồng độ hormone steroid như cortisol và testosteron có thể ảnh hưởng đến tâm trạng và hành vi. Việc điều chỉnh các hormone này có thể giúp cải thiện tình trạng trầm cảm ở bệnh nhân.

II. Vấn đề trầm cảm và thách thức trong điều trị

Trầm cảm là một trong những rối loạn tâm thần phổ biến nhất hiện nay. Tỷ lệ mắc bệnh đang gia tăng, đặc biệt trong bối cảnh đại dịch COVID-19. Việc điều trị trầm cảm thường gặp nhiều khó khăn do sự phức tạp của các triệu chứng và sự khác biệt trong phản ứng của từng bệnh nhân với các phương pháp điều trị hiện có.

2.1. Tình trạng gia tăng trầm cảm toàn cầu

Theo WHO, tỷ lệ trầm cảm đã tăng lên 25% trong năm đầu tiên của đại dịch COVID-19. Điều này đặt ra thách thức lớn cho hệ thống y tế toàn cầu.

2.2. Những hạn chế trong phương pháp điều trị hiện tại

Nhiều phương pháp điều trị hiện tại như thuốc chống trầm cảm có thể không hiệu quả với tất cả bệnh nhân. Điều này dẫn đến nhu cầu tìm kiếm các liệu pháp bổ sung như saponin từ tam thất.

III. Phương pháp nghiên cứu tác dụng của saponin từ tam thất

Nghiên cứu tác dụng của cao chiết saponin từ tam thất được thực hiện trên mô hình chuột gây trầm cảm. Phương pháp này cho phép đánh giá chính xác ảnh hưởng của saponin đến nồng độ hormone steroid trong cơ thể chuột thí nghiệm.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và mô hình thí nghiệm

Mô hình gây trầm cảm bằng chuỗi stress nhẹ kéo dài được sử dụng để đánh giá tác dụng của saponin. Chuột được chia thành các nhóm khác nhau để so sánh hiệu quả.

3.2. Phương pháp định lượng hormone steroid

Phương pháp LC-MS/MS được sử dụng để định lượng nồng độ cortisol và testosteron trong huyết thanh chuột. Đây là phương pháp chính xác và hiệu quả trong nghiên cứu này.

IV. Kết quả nghiên cứu về tác dụng của saponin

Kết quả nghiên cứu cho thấy cao chiết saponin từ tam thất có tác dụng tích cực đến nồng độ hormone steroid trong mô hình trầm cảm. Cụ thể, nồng độ cortisol giảm và nồng độ testosteron tăng, cho thấy sự cải thiện trong tình trạng trầm cảm của chuột thí nghiệm.

4.1. Ảnh hưởng đến nồng độ cortisol

Nghiên cứu cho thấy nồng độ cortisol trong huyết thanh chuột giảm đáng kể sau khi sử dụng cao chiết saponin từ tam thất, cho thấy tác dụng giảm stress của nó.

4.2. Ảnh hưởng đến nồng độ testosteron

Nồng độ testosteron trong huyết thanh chuột tăng lên sau khi điều trị bằng saponin, cho thấy khả năng cải thiện tình trạng tâm lý và thể chất của chuột.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu về tác dụng của cao chiết saponin từ tam thất đối với nồng độ hormone steroid trong mô hình trầm cảm đã mở ra hướng đi mới trong điều trị bệnh lý này. Các kết quả cho thấy tiềm năng của saponin như một liệu pháp bổ sung trong điều trị trầm cảm.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Cần có thêm nhiều nghiên cứu để xác định cơ chế tác động của saponin và khả năng ứng dụng trong lâm sàng.

5.2. Hướng đi mới trong điều trị trầm cảm

Việc sử dụng saponin từ tam thất có thể trở thành một phương pháp điều trị hiệu quả cho bệnh nhân trầm cảm, mở ra hy vọng cho nhiều người.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trầm cảm là một bệnh lý rối loạn tâm thần phổ biến với tỷ lệ mắc liên tục gia tăng trên phạm vi toàn cầu. Theo báo cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trong năm đầu tiên bùng phát đại dịch COVID-19, tỷ lệ mắc các rối loạn lo âu và trầm cảm trên toàn thế giới đã tăng thêm 25%, với ước tính trung bình cứ 40 giây lại có một trường hợp tử vong do tự tử liên quan đến trầm cảm. Về mặt sinh lý bệnh, các biểu hiện lâm sàng của trầm cảm gắn liền mật thiết với sự rối loạn hoạt động của hệ nội tiết, điển hình là sự mất cân bằng trên trục dưới đồi - tuyến yên - vỏ thượng thận (HPA). Nhiều nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng đã ghi nhận nồng độ hocmon cortisol tăng cao rõ rệt trong khi nồng độ testosteron có xu hướng suy giảm ở các cá thể chịu stress kéo dài hoặc mắc chứng trầm cảm.

Tam thất (Panax notoginseng (Burk.) F.H. Chen) thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae), là vị thuốc y học cổ truyền giàu hoạt chất sinh học, trong đó nhóm saponin (PNS) chiếm thành phần chủ yếu. Các nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra hơn 100 saponin được phân lập từ tam thất, trong đó 5 saponin chính gồm notoginsenosid R1, ginsenosid Rb1, ginsenosid Rg1, ginsenosid Rd và ginsenosid Re chiếm hơn 90% tổng lượng saponin. Đáng chú ý, một số saponin trong tam thất đã được chứng minh có cấu trúc khung steroid, có khả năng hoạt hóa các thụ thể steroid (như thụ thể glucocorticoid - GR, thụ thể estrogen - ER và thụ thể androgen - AR), đồng thời thể hiện tiềm năng điều hòa nồng độ cortisol huyết thanh và cải thiện hành vi liên quan đến lo âu, trầm cảm.

Nhằm làm sáng tỏ tác dụng sinh học của cao chiết giàu saponin từ tam thất trên thực nghiệm và ứng dụng kỹ thuật phân tích hiện đại, đề tài được triển khai với hai mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá ảnh hưởng của cao chiết giàu saponin từ tam thất đến biểu hiện trầm cảm của chuột trên mô hình gây trầm cảm bằng chuỗi stress nhẹ, kéo dài, không báo trước (CUMS).
2. Đánh giá ảnh hưởng của cao chiết giàu saponin từ tam thất đến nồng độ hocmon cortisol và testosteron trong huyết thanh chuột trên mô hình gây trầm cảm bằng chuỗi stress nhẹ, kéo dài, không báo trước.

• Đối tượng nghiên cứu: Củ tam thất thu hái tại huyện Simacai, tỉnh Lào Cai (tháng 10/2014), đã được giám định tên khoa học là Panax notoginseng (mẫu tiêu bản DL-090914 lưu tại Viện Dược liệu); cao chiết khô giàu saponin (PNS); chuột cống trắng đực chủng Sprague-Dawley khỏe mạnh, khối lượng 180 ± 20 g do Học viện Quân Y cung cấp; nồng độ hai hocmon steroid (cortisol và testosteron) trong huyết thanh chuột.
• Phạm vi không gian và thời gian: Nghiên cứu được thực hiện tại Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội (Bộ môn Bào chế và Bộ môn Dược lý) vào năm 2022.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Nghiên cứu được thiết lập dựa trên các cơ sở lý thuyết về hóa thực vật học họ Nhân sâm, sinh lý học nội tiết thần kinh của trục HPA, và các mô hình dược lý thần kinh hành vi trên động vật thí nghiệm:

• Khung lý thuyết và mô hình sinh học: Cơ chế hoạt động của trục dưới đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA) khi chịu stress mạn tính: vùng dưới đồi tiết ra hocmon giải phóng corticotropin (CRH), kích thích tuyến yên bài tiết ACTH, dẫn đến việc tăng phóng thích cortisol từ vỏ thượng thận vào tuần hoàn máu. Về mặt hóa thực vật, các saponin triterpenoid kiểu dammaran (chia thành hai phân nhóm 20(S)-protopanaxadiol và 20(S)-protopanaxatriol) trong Panax notoginseng có tương đồng cấu trúc với khung steroid nội sinh, đóng vai trò như các phối tử chủ vận trên các thụ thể nhân (GR, ER, AR).
• Mô hình gây bệnh thực nghiệm: Sử dụng mô hình gây trầm cảm bằng chuỗi stress nhẹ, kéo dài, không báo trước (Chronic Unpredictable Mild Stress - CUMS) kết hợp điều kiện nuôi đơn độc (mỗi con một lồng riêng biệt) liên tục trong 21 ngày. Mô hình áp dụng luân phiên 8 tác nhân gây căng thẳng ngẫu nhiên theo lịch trình hàng tuần:

Tên tác nhân gây stress	Mô tả chi tiết điều kiện thực nghiệm	Thời gian duy trì
Nghiêng lồng	Đặt chuột trong lồng không trấu, nghiêng 45° so với mặt sàn	1 – 3 giờ
Rút nước uống	Rút bỏ bình nước uống ra khỏi lồng nuôi	10 – 12 giờ
Giam giữ	Cố định bất động chuột trong ống hình trụ (8 × 3,5 cm)	30 – 60 phút
Trấu ẩm	Làm ẩm toàn bộ lớp mùn cưa/trấu lót đáy lồng	10 – 12 giờ
Lồng ngập nước	Đổ nước vào lồng không trấu đến độ cao 1 cm	20 – 40 phút
Tiếng ồn trắng	Phát tiếng ồn trắng (white noise) liên tục trong phòng	1 – 3 giờ
Bỏ trấu	Nuôi chuột trong lồng đáy nhựa trơn không có chất lót	12 – 24 giờ
Chiếu sáng liên tục	Chiếu đèn sáng liên tục với cường độ lớn	12 – 24 giờ

• Phương pháp bào chế và tinh chế: Chiết xuất củ tam thất bằng phương pháp hồi lưu với nước tinh khiết (tỷ lệ 1:7 trong 2 giờ và 1:5 trong 1,5 giờ ở 50°C), cô quay áp suất giảm ở 60°C thu cao lỏng 1:1. Tinh chế saponin qua cột nhựa macroporous D101 (rửa giải loại tạp bằng nước và ethanol 20%, thu phân đoạn giàu saponin bằng ethanol 70%), loại dung môi và sấy chân không ở 60°C.
• Phương pháp thử nghiệm hành vi:
  1. Đánh giá trạng thái lông: Cho điểm định tính tại 7 vị trí cơ thể (đầu, cổ, lưng, bụng, đuôi, hai chi trước, hai chi sau) theo thang điểm 0 (tốt), 0,5 (trung bình), 1 (xấu, bù xù).
  2. Thử nghiệm chữ thập nâng cao (Elevated Plus Maze - EPM): Đặt chuột vào trung tâm giao lộ của thiết bị chữ thập nâng cao (gồm 2 cánh tay mở và 2 cánh tay đóng có tường cao 30 cm), ghi hình tự động và tính thời gian lưu lại ở cánh tay mở trong 5 phút.
  3. Thử nghiệm bơi cưỡng bức (Forced Swim Test - FST / Porsolt): Đặt chuột vào bể trụ thủy tinh (đường kính 12 cm, cao 60 cm, mức nước 28–30 cm ở 20 ± 1°C), ghi nhận thời gian bất động trong 5 phút.
• Phương pháp phân tích hóa dược và định lượng hocmon:
  • Định lượng 5 saponin chính (notoginsenosid R1, ginsenosid Rg1, Re, Rb1, Rd) trong dược liệu và cao chiết bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC).
  • Định lượng đồng thời cortisol và testosteron trong huyết thanh chuột bằng hệ thống sắc ký lỏng khối phổ hai lần (LC-ESI-MS/MS 6420 Triple Quadrupole, Agilent Technologies) kết hợp chiết xuất pha rắn (SPE) trên cột Bond Elut C18 (3 mL) và chuẩn nội đồng vị (cortisol-2H4 và testosteron-13C3). Cột phân tích Poroshell C18 (2,1 × 100 mm), pha động gồm acid formic 0,1% và acetonitril (chạy gradient), chế độ ion hóa phun mù điện tử dương ESI(+).
• Phương pháp xử lý số liệu: Phần mềm Microsoft Excel 2016 và GraphPad Prism 9. Số liệu trình bày dưới dạng Trung bình ± Độ lệch chuẩn (Mean ± SD). Sử dụng Student's t-test và kiểm định phân tích phương sai một yếu tố (One-way ANOVA) kèm kiểm định hậu định (post-hoc LSD hoặc Dunnett's T3); sai khác có ý nghĩa thống kê khi p < 0,05.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong và ngoài nước về dược liệu tam thất, sinh lý học steroid và các mô hình trầm cảm thực nghiệm:

• Thực vật học và phân bố: Cây thảo sống nhiều năm, cao 30–60 cm, lá kép chân vịt gồm 5–7 lá chét, hoa tán đơn màu lục vàng nhạt. Phân bố tự nhiên và trồng trọt tại Vân Nam, Quảng Tây (Trung Quốc) và du nhập vào các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam (Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Lai Châu).
• Thành phần hóa học: Nêu rõ hơn 200 hợp chất đã được phân lập, trong đó thành phần chính là saponin triterpenoid dammaran nhóm protopanaxadiol (Rb1, Rb2, Rb3, Rc, Rd, Rg3, Rh2...) và nhóm protopanaxatriol (Rg1, Re, Rg2, Rh1, notoginsenosid R1, Ft1...). Ngoài ra còn có flavonoid (liquiritigenin, quercetin, kaempferol glycosid), cyclopeptid, sterol (β-sitosterol, daucosterol), polyacetylen (panaxynol, panaxydol), polysaccharid, acid amin (đặc biệt là dencichin), dầu bay hơi.
• Dược lý học thực nghiệm: Tổng hợp các tác dụng bảo vệ tế bào cơ tim, giãn mạch phụ thuộc nội mô qua kích hoạt oxit nitric (NO), chống xơ vữa động mạch, cầm máu, chống oxy hóa, chống viêm (ức chế iNOS và COX-2), hạ đường huyết, bảo vệ thần kinh, điều hòa miễn dịch và hoạt tính chủ vận trên các thụ thể steroid (ER, GR, AR).
• Sinh lý học các hocmon steroid và trầm cảm: Phân tích vai trò của cortisol, testosteron, estrogen và progesteron. Trầm cảm liên quan trực tiếp đến sự cường kích hoạt trục HPA làm tăng cortisol tự do và giảm nồng độ androgen/testosteron tuần hoàn.
• Các mô hình gây stress trên động vật: Đánh giá ưu nhược điểm của mô hình tiêm lặp lại corticosteron, mô hình gây căng thẳng bất động mạn tính (CIS) và mô hình chuỗi stress nhẹ kéo dài không báo trước (CUMS).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình chuẩn bị mẫu, động vật thí nghiệm, thiết kế nghiên cứu và kỹ thuật phân tích:

• Chuẩn bị mẫu PNS: Chiết xuất 3 mẻ (mỗi mẻ 500 g củ tam thất Simacai), tinh chế qua cột nhựa macroporous D101. Hàm lượng tổng 5 saponin (R1, Rg1, Re, Rb1, Rd) trong dược liệu thô đạt 8,62%, trong khi cao chiết khô giàu saponin (PNS) đạt độ tinh khiết 80,39%.
• Bố trí lô thí nghiệm: 36 chuột cống trắng Sprague-Dawley được chia ngẫu nhiên thành 6 nhóm (n = 6 chuột/nhóm), cho uống thuốc hoặc dung môi hàng ngày lúc 8 giờ sáng liên tục trong 21 ngày với thể tích 1 mL/100 g cân nặng:
  1. Chứng sinh lý: Nuôi bình thường, uống nước cất.
  2. Chứng bệnh lý: Chịu stress CUMS, uống nước cất.
  3. Nhóm PNS 100: Chịu stress CUMS, uống PNS liều 100 mg/kg/ngày.
  4. Nhóm PNS 200: Chịu stress CUMS, uống PNS liều 200 mg/kg/ngày.
  5. Nhóm Duloxetin: Chịu stress CUMS, uống chứng dương Duloxetin liều 10 mg/kg/ngày.
  6. Nhóm Testosteron: Chịu stress CUMS, uống chứng dương Testosteron liều 20 mg/kg/ngày.
• Quy trình xử lý mẫu huyết thanh bằng SPE: 0,2 mL huyết thanh chuột được thêm chuẩn nội (cortisol-2H4 và testosteron-13C3 nồng độ 10 ng/mL), chiết lỏng-lỏng sơ bộ bằng ethyl acetat, nạp dịch cắn hòa tan vào cột Bond Elut C18, rửa tạp bằng methanol:nước (30:70), rửa giải hoạt chất bằng acetonitril:nước (80:20), làm khô cắn và hòa trong 0,1 mL pha động trước khi tiêm LC-MS/MS.
• Điều kiện vận hành khối phổ LC-ESI-MS/MS: Tối ưu hóa mảnh ion MRM:
  • Cortisol: m/z 363,22 → 121,2 (thế phân mảnh 130 V).
  • Cortisol-2H4: m/z 367,30 → 122,2 (thế phân mảnh 130 V).
  • Testosteron: m/z 289,22 → 97,0 (thế phân mảnh 125 V).
  • Testosteron-13C3: m/z 292,30 → 100,1 (thế phân mảnh 125 V).
  • Điện thế mao quản 4000 V, áp suất phun 30 psi, lưu lượng khí sấy N2 11 L/phút ở 300°C.

Chương 3: Kết quả

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thu được từ các thử nghiệm thể chất, hành vi và định lượng nội tiết:

• Biến đổi thể trọng: Cân nặng của chuột ở tất cả các nhóm đều tăng dần sau 3 tuần thực nghiệm; không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm (p > 0,05).
• Trạng thái lông: Nhóm chứng bệnh lý có tổng điểm trạng thái lông cao nhất (6,0 điểm/7 vùng), phản ánh tình trạng lông xơ xác, bẩn và rối do suy giảm hành vi chải chuốt. Các nhóm điều trị PNS 100 (2,0 điểm), PNS 200 (1,0 điểm), Duloxetin (3,0 điểm) và Testosteron (3,0 điểm) đều có điểm số thấp hơn rõ rệt so với chứng bệnh lý, trong đó nhóm PNS 200 gần tương đương nhóm chứng sinh lý (0,5 điểm).
• Hành vi trên mê lộ chữ thập nâng cao (EPM): Chuột nhóm chứng bệnh lý giảm 44,27% thời gian lưu lại ở cánh tay mở so với nhóm chứng sinh lý (p < 0,05). Ngược lại, điều trị bằng PNS liều 100 mg/kg và 200 mg/kg giúp tăng thời gian lưu ở cánh tay mở lần lượt là 95,66% (p < 0,05) và 115,22% (p < 0,01) so với chứng bệnh lý. Nhóm chứng dương Duloxetin 10 mg/kg tăng 53,73% (p < 0,001), trong khi nhóm Testosteron 20 mg/kg không làm thay đổi có ý nghĩa thống kê thời gian ở cánh tay mở (p > 0,05).
• Hành vi trên mô hình bơi cưỡng bức (FST): Nhóm chứng bệnh lý tăng 51,39% thời gian bất động so với chứng sinh lý (p < 0,05). Điều trị bằng PNS liều 100 mg/kg và 200 mg/kg làm giảm thời gian bất động lần lượt là 31,20% (p < 0,01) và 43,29% (p < 0,01) so với chứng bệnh lý. Nhóm Duloxetin giảm 31,97% (p < 0,05) và nhóm Testosteron giảm 35,26% (p < 0,05).
• Nồng độ cortisol huyết thanh qua LC-MS/MS: Nồng độ cortisol ở nhóm chứng bệnh lý tăng 103,77% so với nhóm chứng sinh lý (p < 0,001). Cả hai mức liều PNS 100 mg/kg và 200 mg/kg đều làm giảm nồng độ cortisol huyết thanh so với nhóm chứng bệnh lý với tỷ lệ giảm tương ứng là 41,55% (p < 0,001) và 43,61% (p < 0,001). Thuốc đối chứng Duloxetin làm giảm 44,27% (p < 0,001).

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích ý nghĩa của các phát hiện thực nghiệm:

• Độ tin cậy của mô hình CUMS: Việc áp dụng 8 tác nhân ngẫu nhiên kết hợp nuôi đơn độc đã tái hiện thành công trạng thái bệnh lý trầm cảm trên chuột cống trắng, thể hiện đồng thời qua sự suy giảm hành vi tự chăm sóc (trạng thái lông xấu), gia tăng biểu hiện lo âu (giảm thời gian thám hiểm cánh tay mở trên EPM), gia tăng trạng thái tuyệt vọng cam chịu (tăng thời gian bất động trên FST) và sự bùng phát nồng độ cortisol tuần hoàn.
• Hiệu lực cải thiện hành vi của cao chiết PNS: PNS ở cả hai mức liều (100 và 200 mg/kg) thể hiện tác dụng giải lo âu và chống trầm cảm rõ rệt, tương đương và ở một số chỉ số vượt trội hơn thuốc chống trầm cảm đối chứng Duloxetin (thuốc thuộc nhóm ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrin - SNRI). Khác với PNS, chứng dương Testosteron chỉ thể hiện hiệu quả trong thử nghiệm bơi cưỡng bức mà không cải thiện đáng kể hành vi lo âu trên mê lộ chữ thập nâng cao.
• Cơ chế điều hòa trục HPA: Việc PNS làm giảm hơn 40% nồng độ cortisol huyết thanh trên chuột chịu stress mạn tính cung cấp bằng chứng cho thấy các saponin tam thất có khả năng kìm hãm sự tăng tiết quá mức của trục HPA. Tác dụng này có thể liên quan đến đặc tính chủ vận/điều hòa trên thụ thể glucocorticoid (GR) của các ginsenosid (như Rg1, Re), giúp phục hồi cơ chế ức chế điều hòa ngược (feedback âm) của hệ nội tiết thần kinh.

Chương 5: Kết luận và đề xuất

• Kết luận: Đề tài đã xây dựng thành công quy trình tinh chế cao chiết giàu saponin từ tam thất đạt hàm lượng 80,39%. Trên mô hình CUMS ở chuột Sprague-Dawley, cao chiết PNS ở liều 100 mg/kg và 200 mg/kg uống liên tục 21 ngày đã cải thiện rõ rệt trạng thái lông, tăng thời gian lưu cánh tay mở trên EPM (tăng 95,66% và 115,22%), giảm thời gian bất động trên FST (giảm 31,20% và 43,29%), đồng thời hạ nồng độ cortisol huyết thanh (giảm 41,55% và 43,61%) được xác định chính xác qua phương pháp LC-MS/MS.
• Đề xuất: Cần tiếp tục mở rộng nghiên cứu cơ chế phân tử của từng saponin đơn lẻ trên các thụ thể màng và thụ thể nhân, khảo sát thêm các chỉ số dẫn truyền thần kinh đơn amin (serotonin, dopamin, norepinephrin) và đánh giá độ an toàn độc tính bán trường diễn phục vụ định hướng phát triển dược phẩm.

---

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu mang lại các số liệu định lượng cụ thể phản ánh tác dụng sinh học của cao chiết giàu saponin từ tam thất (Panax notoginseng):

Bảng tổng hợp các chỉ số thực nghiệm chính

Chỉ số đánh giá	Chứng sinh lý	Chứng bệnh lý	PNS 100 mg/kg	PNS 200 mg/kg	Duloxetin 10 mg/kg	Testosteron 20 mg/kg
Tổng điểm trạng thái lông (thang 0–7)	0,5	6,0	2,0	1,0	3,0	3,0
Thời gian lưu cánh tay mở EPM (so với bệnh lý)	—	Giảm 44,27%*	Tăng 95,66%*	Tăng 115,22%**	Tăng 53,73%***	Không đổi (p>0,05)
Thời gian bất động FST (so với bệnh lý)	—	Tăng 51,39%*	Giảm 31,20%**	Giảm 43,29%**	Giảm 31,97%*	Giảm 35,26%*
Nồng độ cortisol huyết thanh (so với bệnh lý)	—	Tăng 103,77%###	Giảm 41,55%***	Giảm 43,61%***	Giảm 44,27%***	—

Ghi chú: * p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001; ### p < 0,001 (ANOVA/t-test).

Đóng góp khoa học và thực tiễn

1. Về mặt công nghệ chiết xuất và phân tích: Chuẩn hóa quy trình tinh chế cao chiết saponin từ củ tam thất bằng nhựa macroporous D101 quy mô phòng thí nghiệm, nâng hàm lượng saponin từ 8,62% trong nguyên liệu thô lên 80,39% trong cao khô tinh chế. Xây dựng và thẩm định quy trình xử lý mẫu bằng chiết pha rắn (SPE) kết hợp sắc ký lỏng khối phổ kép (LC-ESI-MS/MS) cho phép định lượng chính xác hocmon steroid ở mức vết trong nền mẫu sinh học phức tạp.
2. Về mặt dược lý thực nghiệm: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm trực tiếp chứng minh cao chiết giàu saponin từ tam thất có tác dụng kép: vừa giải lo âu, chống trầm cảm trên các mô hình hành vi chuẩn mực (EPM, FST), vừa điều hòa trục nội tiết thần kinh thông qua việc ức chế sự tăng tiết cortisol huyết thanh do stress mạn tính.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Quy mô thử nghiệm dừng lại ở cỡ mẫu n = 6 chuột trên mỗi lô thực nghiệm, tiến hành trên đối tượng thuần chuột cống trắng giống đực trong khoảng thời gian can thiệp 21 ngày.
  • Nghiên cứu tập trung đánh giá tác động tổng thể của hỗn hợp saponin toàn phần tinh chế (PNS) mà chưa tiến hành phân lập và thử nghiệm so sánh độc lập từng saponin tinh khiết đơn lẻ (như Rb1, Rg1, Rd, Re, R1).
  • Chưa tiến hành định lượng đồng thời các chất dẫn truyền thần kinh tại các vùng não chuyên biệt (như hồi hải mã, vỏ não trước trán) để bổ trợ làm rõ cơ chế thần kinh trung ương.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát tác động của PNS và các phân đoạn saponin đơn lẻ lên sự biểu hiện của các thụ thể steroid (GR, AR, ER) và các enzym chuyển hóa hocmon trong mô thần kinh.
  • Đánh giá ảnh hưởng trên các mô hình động vật khác nhau (bao gồm động vật giống cái để đối chiếu yếu tố giới tính) và mở rộng các thử nghiệm độc tính, dược động học phục vụ nghiên cứu tiền lâm sàng.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu học thuật có giá trị cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu viên thuộc các chuyên ngành Dược học, Dược lý - Dược lâm sàng, Hóa phân tích dược phẩm và Y học cổ truyền:

• Quy trình công nghệ: Phần mô tả chi tiết phương pháp tinh chế saponin bằng cột nhựa hấp phụ macroporous D101 (Chương 2) là tài liệu tham khảo thực tế cho các đề tài chiết xuất, tinh chế hoạt chất tự nhiên.
• Quy trình phân tích sinh học: Quy trình chiết pha rắn SPE cột Bond Elut C18 và các thông số điều kiện khối phổ LC-ESI-MS/MS (nguồn ESI+, m/z ion mẹ/ion con, thế phân mảnh) là tài liệu chuẩn để xây dựng phương pháp định lượng các hợp chất steroid trong huyết thanh động vật.
• Phương pháp luận dược lý: Bảng lịch trình chi tiết 8 tác nhân gây stress CUMS và thiết kế thử nghiệm hành vi kép (EPM kết hợp FST) cung cấp quy trình chuẩn hóa cho các nghiên cứu sàng lọc thuốc tác dụng trên hệ thần kinh trung ương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hàm lượng saponin toàn phần trong nguyên liệu tam thất và cao khô tinh chế đạt bao nhiêu?
Theo kết quả định lượng HPLC quy theo 5 chuẩn (notoginsenosid R1, ginsenosid Rg1, Re, Rb1, Rd), hàm lượng saponin toàn phần trong củ tam thất khô thu hái tại Simacai (Lào Cai) là 8,62%. Sau quy trình chiết xuất và tinh chế qua cột nhựa macroporous D101, cao khô giàu saponin (PNS) đạt hàm lượng 80,39%.

2. Mô hình CUMS trong nghiên cứu sử dụng những tác nhân gây stress nào và can thiệp trong bao lâu?
Mô hình CUMS sử dụng 8 tác nhân ngẫu nhiên: nghiêng lồng 45° (1–3 giờ), rút nước uống (10–12 giờ), giam giữ bất động trong ống trụ (30–60 phút), trấu ẩm (10–12 giờ), lồng ngập nước 1 cm (20–40 phút), tiếng ồn trắng (1–3 giờ), bỏ trấu (12–24 giờ) và chiếu sáng liên tục (12–24 giờ). Phác đồ được áp dụng liên tục hàng ngày trong 21 ngày kết hợp nuôi đơn độc.

3. Cao chiết PNS thể hiện tác dụng như thế nào trên hành vi lo âu ở thử nghiệm chữ thập nâng cao (EPM)?
Trên thử nghiệm EPM, nhóm chuột chứng bệnh lý bị giảm 44,27% thời gian lưu tại cánh tay mở so với nhóm sinh lý (p < 0,05). Chuột được cho uống PNS liều 100 mg/kg và 200 mg/kg đã đảo ngược biểu hiện lo âu, làm tăng thời gian lưu tại cánh tay mở lần lượt là 95,66% (p < 0,05) và 115,22% (p < 0,01) so với nhóm chứng bệnh lý, đạt hiệu quả tương đương và cao hơn đối chứng Duloxetin 10 mg/kg (tăng 53,73%).

4. Ảnh hưởng của cao chiết PNS đến nồng độ cortisol huyết thanh trên chuột chịu stress ra sao?
Mô hình stress mạn tính làm nồng độ cortisol huyết thanh ở nhóm chứng bệnh lý tăng 103,77% so với nhóm sinh lý (p < 0,001). Uống cao chiết PNS liều 100 mg/kg và 200 mg/kg làm giảm nồng độ cortisol lần lượt là 41,55% và 43,61% so với nhóm chứng bệnh lý (p < 0,001), tương đương mức giảm của thuốc chống trầm cảm Duloxetin (giảm 44,27%).

5. Điều kiện phân tích LC-MS/MS được tối ưu hóa như thế nào để định lượng cortisol và testosteron?
Phương pháp sử dụng hệ thống LC-ESI-MS/MS với cột Poroshell C18 (2,1 × 100 mm), pha động gradient acid formic 0,1% và acetonitril, tốc độ dòng 0,5 mL/phút. Các cặp ion MRM được tối ưu hóa gồm: Cortisol (m/z 363,22 → 121,2; thế phân mảnh 130 V), Cortisol-2H4 (m/z 367,30 → 122,2; 130 V), Testosteron (m/z 289,22 → 97,0; 125 V), Testosteron-13C3 (m/z 292,30 → 100,1; 125 V) với năng lượng bắn phá tạo ion 26 V.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Vũ Thị Ngọc Anh đã chiết xuất và tinh chế thành công cao chiết giàu saponin từ tam thất Lào Cai đạt độ tinh khiết 80,39%. Bằng việc triển khai mô hình gây trầm cảm CUMS trên chuột cống trắng Sprague-Dawley, nghiên cứu đã chứng minh cao chiết PNS ở liều 100 mg/kg và 200 mg/kg có khả năng cải thiện rõ rệt trạng thái thể chất, giảm hành vi lo âu trên mê lộ chữ thập nâng cao và giảm trạng thái tuyệt vọng trong thử nghiệm bơi cưỡng bức. Đồng thời, phương pháp LC-MS/MS đã xác thực hiệu quả hạ nồng độ cortisol huyết thanh của PNS tương đương với thuốc đối chứng Duloxetin, khẳng định tiềm năng của saponin tam thất trong việc điều hòa trục nội tiết thần kinh HPA.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về cây tam thất 1. Tên khoa học của cây tam thất Tên khoa học: Panax notoginseng (Burk. Chen, trong giới thực vật có vị trí phân loại như sau: Giới: Thực vật (Plantae) Ngành: Thực vật hạt kín (Magnoliophyta) Lớp: Thực vật hai lá mầm (Magnoliopsida) Bộ: Hoa tán (Apiales) Họ: Nhân sâm (Araliaceae) Chi: Sâm (Panax) Loài: Tam thất (Notoginseng) Tên thường gọi: Tam thất bắc, nhân sâm Sanchi (tên Trung Quốc) [19].

Đặc điểm thực vật Cây thân thảo, sống nhiều năm. Thân mọc thẳng, không phân nhánh, cao 30 – 60cm, màu xanh đậm. Lá kép chân vịt, 3 – 4 cái mọc vòng gồm 5 -7 lá chét hình mác, gốc thuôn, đầu có mũi nhọn, mép khía răng, hai mặt có lông cứng ở gân, mặt trên sẫm, mặt dưới nhạt. Cụm hoa mọc thành tán đơn ở ngọn thân hoa màu lục vàng nhạt.

Các loại cụm hoa của Panax notoginseng là hình ô (98.7%), chùm hoa kép mọc ra từ cùng gốc với chùm hoa chính, hình umbel. Ngoài ra còn có hiện tượng lá phát triển ở gốc cụm hoa. Các biến thể phát hoa của Panax notoginseng (A) chùm hoa dạng ô, (B) chùm hoa kép, (C) dạng umbel, (D) chùm hoa đang ra chồi nách của thân hoa. 3 Quả Panax notoginseng có 3 loại khác nhau: giống hình thận, gần giống hình cầu, hình tam giác.

Về màu sắc quả có 3 màu cơ bản: đỏ, vàng, tím. Ngoài ra còn có nhiều màu trung gian cũng tồn tại (Hình 1. Các biến thể quả của Panax notoginseng (A) quả màu đỏ; (B) quả màu vàng; (C) quả màu tím. Màu sắc thân cây bao gồm ba loại, xanh lá cây, tím và màu trung gian (Hình 1.

Theo số lượng thân ra khỏi rễ, loại một thân chiếm 96.1% trong cả ba loại hai thân 3.7% và ba thân 0. Số lượng biến thể về màu sắc thân và số lượng thân ra khỏi rễ của Panax notoginseng (A) thân cây màu xanh lục; (B) thân cây trung gian giữa lục và tím; (B) thân câu màu tím, (D) một thân; (E) hai thân; (F) ba thân Loại lá của Panax notoginseng là lá kép hình hình cọ, tạo nên các lá dọc xung quanh đỉnh thân cây, có hai loại góc giữa cuống lá và thân, nhỏ hơn 45 và gần 90. Số lượng lá kép có bảy loại, từ hai đến tám lá. Về hình dạng lá, có 3 loại có thể quan sát.

Đầu tiên là ô liu ngược với tỷ lệ chiều dài / chiều rộng lá là 1, loại thứ hai là ô liu với tỷ lệ 2, và loại ba là dài và hẹp với tỷ lệ 3 (Hình 1. Các biến thể của góc giữa cuống lá và thân, số lượng của lá kép và hình dạng của lá ở Panax notoginseng (A) góc nhỏ hơn 45 với bốn chiếc lá, (B) góc nhỏ hơn 45 với năm chiếc lá, (C) góc gần vuông với ba lá, (D) góc gần vuông với bốn lá; (E) góc nhỏ hơn 45 với năm chiếc lá, (F1) hình dạng lá oliu với tỷ lệ chiều dài/chiều rộng là 1, (F2) hình oliu với tỷ lệ 2, (F2) hình dạng lá dài và hẹp với tỷ lệ 3 [19]. Rễ chính cây tam thất bắc hình nón hoặc hình trụ, có độ dài 1cm – 6cm. Có hai màu vàng và tím.

Hình dạng củ có hai loại, hình nón hoặc hình trụ. Các biến thể về màu sắc và hình dạng rễ Panax notoginseng (A) rễ màu vàng, (B) rễ màu tím, (C) rễ hình trụ, (D) rễ hình nón. Phân bố Cây được trồng nhiều nhất ở tỉnh Vân Nam – Trung Quốc, sau đến Quảng Tây, và một số nơi khác ở Đài Loan, Nhật Bản và Triều Tiên [19]. Ở Việt Nam, tam thất là cây nhận trồng từ Trung Quốc (1970 – 1984).

Từ tước đó rất lâu đồng bào người Hoa ở sát biên giới (Phó Bảng, Quản Bạ Hà Giang) đã có 5 quan hệ họ hàng bên Trung Quốc và đem tam thất về trồng ở vườn gia đình. Các huyện Sa Pa, Bắc Hà (Lào Cai), Thông Nông, Hà Quảng, Trà Lĩnh (Cao Bằng), Mẫu Sơn (Lạng Sơn), Đồng Văn (Phó Bảng), Quản Bạ (Hà Giang), Sìn Hồ (Lai Châu) là những nơi từng trồng nhiều tam thất [1, 2]. Bộ phận dùng Rễ tam thất được thu hái trước khi ra hoa, rửa sạch, hoặc phơi khô, rồi phân loại thành rễ cũ, rễ nhánh và thân rễ [2]. Thành phần hóa học của cây tam thất Hơn 200 hợp chất hóa học đã được phân lập từ Panax notoginseng (Burk.

Saponin được coi là thành phần chính, nhưng bên cạnh đó cũng tồn tại các hợp chất flavonoid, dencichin và polysaccharid, cyclopeptid, axit amin, dầu dễ bay hơi và các nguyên tố vô cơ [19, 60]. Saponin Saponin được tìm thấy chiếm ưu thế trong thành phần hóa học của Panax notoginseng (PNS). Tất cả các saponin này có thể chia thành 2 nhóm: 20 (S) – protopanaxdiol hoặc 20 (S) – protopanaxa – triol, được gọi là nhóm Rb và Rg tương ứng. Với cùng một nhân, các saponin triterpenoid loại dammaran sở hữu nhiều nhóm aglycon và glycosyl với các cấu trúc khác nhau.

Các loại saponin khác nhau được làm giàu ở các phần khác nhau của Panax notoginseng. Ginenoside Rb1 có nhiều ở tất cả các bộ phận, trong khi ginsenosid Rg1 có nhiều ở thân và thân rễ. Thông thường năm saponin chính: notoginenosid R1 (7-10%), ginsenosid Rb1 (30-36%), Rg1 (20- 40%), Rd (5%-8,4%) và Re (3.9%-6%) chiếm tới 90% tổng số saponin trong Panax notoginseng được sử dụng trong các thí nghiệm dược lý. Trong đó, ginsenosid Rb1, ginsenosid Rg1 và notoginsenosid R1 được chọn làm hợp chất tiêu chuẩn để đánh giá chất lượng của Panax notoginseng [60].

Flavonoid Flavonoid được quan tâm đặc biệt vì các hoạt tính được lý được xác định rõ ràng của chúng, bao gồm hoạt chất chống oxy hóa, hoạt động bảo vệ gan, hoạt động chống khối u,….Đến nay một số flavonoid được phân lập từ cây chủ yếu là: flavon glycosid, chẳng hạn như: liquiritigenin, quercetin và kaempferol-3-O-α-L-rhamnosid [60]. Một glycosid flavonol có tên là quercetin 3-O-β-D-xylopyranosyl- β-D- galactopyranosid được báo cáo là có tiềm năng điều trị bệnh Alzheimer [10]. Cyclopeptit Cyclopeptit là các hợp chất mạch vòng được hình thành chủ yếu bằng các liên kết peptid của 2-37 protein hoặc nonprotein amino acid. Có 14 cyclodipeptit đã được phân lập, cấu trúc của chúng đã được làm sáng tỏ dựa trên phương pháp quang phổ [60].

Sterol Sterol được phân lập từ Panax notoginseng bao gồm β-sitosterol, daucosterol, srigmasterol, stigmasterol-3-O-β-D-glucopyranoside và Stigmast-7-en-3β-ol-3-O-β- D-glucopyranosid [60]. Polyacetylen Các nghiên cứu về polyacetylen trong Panax notoginseng là rất hiếm, tuy nhiên panaxynol và panaxydol được phân lập từ tam thất đã được chứng minh là có tác dụng mạnh kháng khuẩn chống lại tụ cầu vàng [60]. Saccharid Saccharid trong Panax notogingseng bao gồm monosacharid, oligosaccharid và polysaccharid. Polysaccharid tồn tại trong nhiều bộ phận của tam thất với hàm lượng cao nhất ở rễ chính.

Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng polysaccharid trong Panax notoginseng có tác dụng nhất định trong bổ trợ và kích kích miễn dịch [15]. Axit amin Có hơn 19 loại axit amin trong Panax notoginseng, và 7 trong số chúng được coi là axit amin thiết yếu. Trong đó, dencichin được quan tâm hơn cả, hợp chất này được phân lập bởi Rao và cộng sự năm 1964. Nó được chứng minh là có đặc tính cầm máu ở liều thấp và tăng tiểu cầu in vivo, trong khi đó ở liều cao sẽ gây độc thần kinh bởi Qiao và cộng sự (2013) [45].

Dầu dễ bay hơi Các thành phần dễ bay hơi của Panax notoginseng bao gồm: tecpen, rượu, andehit, olefin và ankan. Terpen được coi là thành phần quan trọng vì tỷ lệ tương đối cao trong số thành phần dễ bay hơi [34]. Thành phần khác 7 Ngoài các hợp chất được liệt kê ở trên, còn có các thành phần khác đã được phân lập từ Panax notoginseng bao gồm: icarisid, guanosin, acid béo (Liu và cộng sự, 1990) và các nguyên tố vô cơ và muối khoáng [44]. Thành phần saponin trong cây tam thất Giống như saponin được phân lập từ tam thất Hoa Kỳ và tam thất Châu Á, các saponin phân lập từ Panax notoginseng cũng là glycosid loại dammaran.

Cho đến nay, saponin loại oleanan có trong tam thất Hoa Kỳ và tam thất Châu Á không tìm thấy ở Panax notoginseng. Hiện tại, có hơn 60 loại dammaran được phân lập từ rễ chính, rễ con, lá, nụ hoa, hạt, thân rễ và quả ở tam thất bắc. Hầu đến các saponin này là notoginsenosid và ginsenosid [81]. Các loại saponin chính trong Panax notoginseng Phân Tên R1 R2 Bộ phận Công thức hóa học loại chứa Loại 1 Ginsenosid Rb1 Glc2 - Glc6-> Rễ > 1Glc 1Glc Củ Lá Hoa Qủa Hạt Ginsenosid Rb2 Glc2 - Glc6 -> Rễ > 1Glc 1Ara(p) Củ Hoa Ginsenosid Rb3 Glc2 - Glc6 -> Lá > 1Glc 1Xyl Hoa Qủa Hạt Ginsenosid Rc Glc2 - Glc6 -> Lá > 1Glc 1Ara(f) Hoa Qủa Hạt Ginsenosid Rd Glc2 - Glc Rễ > 1Glc Củ Hoa Hạt Ginsenosid CK H Glc Lá Ginsenosid Mc H Glc6 -> Lá 1Ara(f) Notoginsenosid Glc2 - Glc6-> Lá Fa > 1Glc Hoa Quả 8 1Glc2 - Hạt > 1Xyl Notoginsenosid Glc2 - Glc6 -> Lá Fc > 1Xyl Quả 1Glc2 - Hạt > 1Xyl Notoginsenosid Glc Glc6 -> Lá Fe 1Ara(f) Qủa Gypenosid IX Glc Glc6 -> Lá 1Xyl Hoa Quả Hạt Gypenosid XV Xyl2 - Glc6 -> Quả > 1Glc 1Xyl Gypenosid XVII Glc Glc6-> Rễ 1Glc Hoa Quả Ginsenosid Rg3 Glc2 - H Rễ > 1Glc Lá Ginsenosid Rh2 Glc H Lá Loại 2 Ginsenosid F1 H Glc Rễ Lá Notoginsenosid Glc2 - Glc Rễ R1 > 1Xyl Củ Ginsenosid Re Glc2 - Glc Rễ > 1Rha Củ Ginsenosid Rg1 Glc Glc Rễ Củ Ginsenosid Rg2 Glc2 - H Rễ > 1Rha Củ Ginsenosid Rh1 Glc H Rễ Củ Lá 1.

Tác dụng dược lý của cây tam thất Các nghiên cứu khoa học về Panax notoginseng chỉ ra rằng nó có hoạt tính dược lý trên diện rộng bao gồm các tác động đến hệ thống tim mạch, hệ thống miễn dịch, chống xơ vữa động mạch, cầm máu, chống khối u….Trong khi đó, ảnh hưởng đến hệ tim mạch nhiều hơn vượt trội [60]. Ảnh hưởng đến hệ tim mạch  Tác dụng bảo vệ tế bào cơ tim 9 Panax notoginseng đã được chứng minh là có hiệu quả trong việc bảo vệ tế bào cơ tim được thể hiện qua nhiều con đường tín hiệu. Chiết xuất từ tam thất có thể làm giảm stress oxy hóa trên mô hình thiếu máu cục bộ cơ tim của chuột [75]. Ngoài ra, các chiết xuất từ tam thất có thể kìm hãm quá trình viêm.

Bên cạnh đó, tam thất có thể điều chỉnh một số protein tham gia các con đường bao gồm chuyển hóa năng lượng, chuyển hóa lipid, co cơ, căng thẳng do sốc nhiệt, tồn tại và tăng sinh của tế bào trong mô hình chuột tái tưới máu do thiếu máu cục bộ [32].